سۇحبات • 29 قىركۇيەك، 2022

اسكەريلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارادى

96 رەت كورسەتىلدى

وتان قورعاۋ قىزمەتىندە ەلدىڭ شەتىندە، جەلدىڭ وتىندە جۇرگەن اسكەريلەردىڭ وتباسىنىڭ جىلى ۇياسى، تابان تىرەر باسپاناسى بولۋى – باستى ماسەلە. پارلامەنت قابىلداعان اسكەريلەردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان زاڭ كۇشىنە ەندى. اسكەريلەردىڭ باسپانا ماسەلەسى قالاي شەشىلەدى، زاڭدا قانداي وزگەرىستەر بار؟ وسىنداي سۇراقتار توڭىرەگىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر، قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، گەنەرال-مايور ەرلىك تايجانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.

– ەرلىك سەرىكباي ۇلى، ناقتى قان­داي زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى؟

– پارلامەنت بەكىتىپ، پرەزيدەنت قول قويعان زاڭ ارناۋلى ورگان قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ، اسكەري قىزمەتشىنىڭ، ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاق­سارتۋعا، اسكەري قىزمەت اتقارۋدى رەتتەۋگە باعىتتالعان. ناقتى ايتقاندا، «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى»، «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» جانە «ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگان تۋرالى» زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.

– ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر مەن تولىق­تىرۋلار اسكەريلەردىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىن قاي تۇرعىدا جاقسارتادى؟

– 2021 جىلدىڭ اقپان ايىندا «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭ جوباسى ماجىلىسكە كەلىپ ءتۇستى. مەن ءوزىم زاڭگەر، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە 40 جىلدان استام جۇمىس ىستەگەن مامان رەتىندە ايتارىم، زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردىڭ اسكەريلەر ءۇشىن جاعىمدى جاڭالىعى كوپ. بىرىنشىدەن، اسكەري قىزمەتشى قايتىس بولعان جاعدايدا، ونىڭ ىشىندە قارۋلى كۇشتەردەن شىعارىلعاننان كەيىن دە تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋدەگى ىسكە اسىرىلماعان قۇ­قىقتى ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە بەرۋ قاراس­تىرىلدى. ەكىنشىدەن، قىزمەتتىك تۇر­عىن ءۇيدى قالدىق قۇنى بويىنشا نەمەسە وتەۋسىز جەكەشەلەندىرۋ. ماسەلەن، اسكەري قىزمەتشىنىڭ قىزمەتتىك ءۇيدى ەڭبەك ءوتىلى 10 جىلدان اسسا – قالدىق قۇنى بويىنشا، ال مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان اسكەري قىزمەتشى ەڭبەك ءوتىلى 10 جىلدان كوپ بولسا تەگىن جەكەشەلەندىرە الادى. ۇشىنشىدەن، قىزمەتتىك ۇيمەن ەكى رەت قامتاماسىز ەتۋدى بولدىرماۋ. ءبىر رەت ءۇي الۋ قۇقىعىن پايدالانعان اسكەري قىزمەتشى باسقا جەرگە اۋىسقان كەزدە وعان قىزمەتتىك ءۇي بەرۋ نەمەسە ءۇيدى جالعا العانى ءۇشىن تۇرعىن ءۇي تولەمىن بەرۋ ۇسىنىلادى. سوسىن «اس­كەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا اسكەري قىزمەتشى قىزمەتتەن شىعارىلعان كۇننەن باستاپ ونى قايتادان قىزمەتكە قابىلداعان كۇنگە دەيىن 3 ايدان اسپاسا، وسى ۋاقىتتا ەڭبەك قاتىناسى بولماسا، ونىڭ اسكەري قىزمەتى ۇزدىكسىز دەپ تانىلادى دەگەن تولىقتىرۋ ەنگىزىلدى. باسقا دا وزگەرىستەر بار.

– ەرلىك سەرىكباي ۇلى، وسىنىڭ ال­دىندا، ياعني «تۇرعىن ءۇي قاتىناس­تا­رى تۋرالى» زاڭعا 2017 جىلدىڭ جەل­توق­سانىندا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ ءبىر جاڭالىعى تۇر­عىن ءۇي تولەمدەرىن ءۇي الۋعا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەردى. بىراق 2018 جىلعا دەيىن قىزمەت ەتكەن اسكەري قىزمەتشىلەر بۇل زاڭدى پايدالانا المايدى. كوبى ءۇيسىز قالدى. سوڭعى وزگەرىستەر وسى ماسەلەنى قاراستىردى ما؟

– بۇرىڭعى زاڭدا اسكەريلەردى ەڭبەك ءوتىلى بويىنشا 3 ساناتقا ءبولىپ قاراستىرعان بولاتىن. قازىر زاڭ جەتىلدىرىلىپ، كەز كەلگەن اسكەري قىزمەتشى مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن اسكەري قىزمەتشىنىڭ ءار وتباسى مۇشەلەرىنە بولىنەتىن تولەمدى پاتەر جالداۋعا، ارتىلعانىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىندەگى شوتتارىندا جيناپ، جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى الۋعا، ءسويتىپ باس­پانالى بولۋعا مۇمكىندىگى بار. بۇرىن تەك ءۇي جالداۋعا عانا تولە دەسە، قازىر اسكە­ري­لەردىڭ ءۇي الا الۋىنا مۇمكىندىك بار.

«تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭ بويىنشا 20 جىل اسكەردە قىزمەت ەتكەن اسكەري قىزمەتشى تەگىن پاتەر الادى. قا­زىر اسكەردەن كوبى 20 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى تول­عاننان كەيىن كەتەدى. 2013-2018 جىل­دار ارالىعىندا زەينەتكە شىق­قان­داردىڭ ماسەلەلەرىن بۇگىنگى قابىل­دان­عان زاڭمەن شەشىپ جاتىرمىز. اينا­لىپ كەلگەندە ءبارى اقشاعا تىرەلەدى. 2018 جىلى اسكەري قىزمەتتەن زاپاسقا شى­عا­رىل­­عان، جەكەشەلەندىرۋگە جاتپايتىن جا­بىق اسكەري قالاشىقتا تۇرعان 742 اسكە­ريدىڭ وسى ۋاقىت ارالىعىندا جارتىسى، ياعني 376-سى قىزمەتتىك ءۇي-جايدى جەكە­شەلەندىرۋگە جاتاتىن ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن قالاسىنداعى تۇرعىن ۇيگە اۋىستىردى.

سوڭعى وزگەرىستەر بويىنشا 10-20 جىل ارالىعىنداعى ەڭبەك ءوتىلى بار اسكەري قىز­مەتشى اسكەري قالاشىقتاعى قىزمەتتىك تۇر­عىن ۇيلەردى قالدىق قۇنى بويىنشا جە­كەشەلەندىرۋ قۇقىعىمەن، ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىندەگى پاتەرلەرگە اۋىستىرۋ تەتىگىن پايدالانۋمەن شەشىپ جاتىر. كەيبىرەۋى ماعان اسكەري قالاشىقتان پاتەر كەرەگى جوق، اقشاسىن بەرىڭدەر دەيدى. ال زاڭ بو­يىنشا رۇقسات جوق. ەندى بىرەۋىنە قالدىق سوما بويىنشا، ماسەلەن قاپشاعايدان پاتەر ال دەيىن دەسەڭ، كەيدە قۇجاتى دۇ­رىس بولماي جاتادى. ەسىگى، اينەگى جوق پاتەرلەر كەزدەسەدى. 39 جابىق اسكەري قالاشىقتا پاتەرلەر بوس تۇر. قورعانىس مينيسترلىگىنەن سۇراعاندا، مۇنىڭ ءبارى توزىعى جەتكەن ۇيلەر دەيدى. قىزمەتتىك ساپارعا شىققاندا مەن ءوزىم دە كوردىم ول پاتەرلەردى. بىرەۋىندە قۇجات جوق، ەندى بىرەۋىن اسكەري قىزمەتشى العىسى كەلمەيدى. «مەن نەگە استانا، الماتىدا تۇرمايمىن، نەگە سارىوزەكتە تۇرۋىم كەرەك» دەگەن دە وبەكتيۆتى پىكىرلەر بار. جابىق اسكەري قالاشىقتاعى پاتەرلەردىڭ كوبى ەسكى، بوس تۇر. ءبىز ولاردى قايدا جىبەرەمىز؟

– جالپى، بۇگىنگى كۇنى تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج قانشا اسكەري قىزمەتشى بار؟

– رەسمي مالىمەت بويىنشا تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج اسكەري قىزمەتشىلەر تىزىمىن­دە 47 138 اسكەري قىزمەتشى تۇر. ال قور­عانىس مينيسترلىگىنىڭ تۇرعىن ءۇي قورىن­دا 12 444 پاتەر مەن جاتاقحانالاردا 4 562 بولمە بار. ونىڭ 4 293 پاتەرى مەن جاتاق­حا­نالارىنداعى 2 375 بولمەسى اشىق اسكەري قالاشىقتاردا ورنالاسسا، 5 447 پاتەر مەن جاتاقحانالارداعى 1 512 بولمە جابىق اسكەري قالاشىقتاردا، ال 2 692 پاتەر مەن جاتاقحانالاردا 687 بولمە وقشاۋلانعان اسكەري قالاشىقتاردا ورنالاسقان.

2018 جىلى 14 مىڭ ادام 330 پاتەر العان. وعان 35 ملرد قاراجات بولىنگەن. 2019 جىلى 520 پاتەر بەرىلگەن. 43 ملرد اقشا بولىنگەن. 2020 جىلى جالپى سو­ماسى 50 ملرد جۇمسالعان 414 پاتەر بە­رىل­گەن. بۇل سوڭعى 3-4 جىلداعى كورسەتكىش. بۇعان جالپى سوماسى 129 ملرد قاراجات جۇم­سالعان. 129 ملرد دەگەن از قاراجات ەمەس. 3-4 جىلدا جالپى 142 مىڭ ادامنىڭ پاتەر ماسەلەسى شەشىلگەن. قورعانىس مي­نيسترلىگىنىڭ دە مۇمكىنشىلىگى شەكتەۋلى. زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر، قورعانىس مي­نيسترلىگىنىڭ باعدارلامالارى جۇمىس ىستەسە، كۇن تارتىبىندەگى تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى بىر­تىندەپ شەشىمىن تابادى. كوپ نارسە باس­شىلىققا بايلانىستى. تۇرعىن ۇيگە مۇقتاجداردىڭ تىزىمىندە تۇرعان اسكە­ري­لەردىڭ ارقايسىسىنىڭ جاعدايىن ءجىتى قاداعالاپ، تەكسەرۋگە السا، شەشۋگە بولادى. بۇل جەردە كوميسسيا جاقسى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. «مىنا اسكەري قىزمەتشىنى مىنا باعدارلاماعا كىرگىزىڭدەر»، «مىنا باعدارلاماعا مىناۋ اسكەري قىزمەتشى لايىق» دەپ ناقتى شەشۋ كەرەك.

– «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردە ءمودۋلدى تۇرعىن ۇيلەر تۋرالى ايتىلدى، وسىعان توقتالساڭىز.

– زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – ءمودۋلدى تۇرعىن ءۇي ۇعىمىن ەنگىزۋ. قا­رۋلى كۇشتەر، باسقا دا اسكەر مەن اسكەري قۇرىلىمدار ءۇشىن ء«مودۋلدى تۇرعىن ءۇي» ۇعىمى العاش رەت ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل جىلدام، قاجەت بولعان كەزدە تۇرعان جەرىن اۋىستىرۋعا بولاتىن تۇرعىن ءۇي. ول جابىق، وقشاۋلانعان اسكەري قالاشىقتاردا تۇرعىزىلادى. ولاردى ساتىپ الۋ قىسقا ۋاقىتتا اسكەردى تۇراتىن ورىنمەن قامتاماسىز ەتۋگە، ال گەوساياسي جاعداي وزگەرگەن كەزدە ولاردى وسى ۇيمەن بىرگە باسقا جەرگە شىعىنسىز كوشىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلەن، بۇگىن شەكاراعا 30 اسكەر كەلسە، سول كەلگەن كۇنى قۇرا سالىپ، ەرتەڭ ءبىر جىلدان كەيىن باسقا جەرگە قۇرۋعا بولادى. زاڭ قابىلداندى. 98 ءموبيلدى ءۇي كىرگىزىلدى، تاعى 30-ىن كىرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

– زاڭدا تاعى ءبىر وزگەشەلىك بار. ول شەكتى جاستى جوعارىلاتۋ. وسىعان بايلانىستى قانداي جاعدايلار نەگىزگە الىنىپ وتىر؟

– اسكەري قىزمەتكە قابىلدانۋ كەزىندە جاس شەكتەۋى 30 جاستان 32 جاسقا دەيىن، 6 ايعا ۇلعايدى. ال مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ شەشىمى بويىنشا اسكەري قىزمەت مەرزىمى بەس جىلعا دەيىن ۇزارتىلۋى مۇمكىن.

زەينەتكە شىققاننان كەيىن تاعى بەس جىل سوزۋ نە ءۇشىن كەرەك؟ ماسەلەن، اسكەري قىزمەتشى زەينەت جاسىنا كەلدى، بىراق ول ءوز جۇمىسىن جاقسى ىستەپ جاتىر. ال ارتىندا كەلە جاتقان جاس بۋىن وعان ءالى جەتكەن جوق. بۇرىن اسكەري ءبىلىم بەرەتىن جوعارى وقۋ ورنى وقىتۋشىلارىنىڭ دا شەكتى جاسىن سوزا الاتىن. سودان كەيىن ۇشقىشتارعا بۇل مۇمكىندىك قاراستىرىلعان ەدى. ويتكەنى ەكىنىڭ ءبىرى ۇشقىش بولا بەرمەيدى. ال قازىر زاڭعا ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بويىنشا ءبىرىنشى باسشى ءوتىنىش جازىپ، زەينەتكە شىعۋ جاسىن سوزا الادى. ماسەلەن، بۇرىن گەنەرال-ما­يور 60 جاسىندا زەينەتكە شىعاتىن بولسا، قازىرگى جاڭا زاڭ بويىنشا تاعى 5 جىلعا سوزا الادى.

– تۇششىمدى جاۋاپتارىڭىزعا راحمەت.

 

مەرۋەرت سافاەۆا،

ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن

سوڭعى جاڭالىقتار

ايتىپ كەلگەن اپات

ايماقتار • كەشە

«مىڭ بالا» جەڭىمپازدارى

رۋحانيات • كەشە

اقيقاتتىڭ اي ديدارى – ءباسپاسوز

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ىنتىماقتاستىق ىقپالى

ەكونوميكا • كەشە

جاڭا فورماتتاعى ساۋدا

ەكونوميكا • كەشە

جوتەلگە جەڭىل قاراماڭىز

مەديتسينا • كەشە

بىتىمگەرشىلىك ساردارلارى

قازاقستان • كەشە

جىپ-جىلى جۇرەك بۋىنداي

ادەبيەت • كەشە

داۋىستىڭ دا ءتۇسى بار

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار