ادەبيەت • 28 قىركۇيەك، 2022

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولدى

6577 رەت كورسەتىلدى

بۇگىن قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى، دراماتۋرگ، عۇلاما عالىم مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 125 جىل. ول قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اباي اۋدانىنداعى بورىلى دەگەن جەردە 1897 جىلى 28 قىركۇيەكتە دۇنيەگە كەلگەن، دەپ حابارلايدى Egemen.kz.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتاسى اۋەز ەسكىشە ساۋاتى بار، اراب، پارسى، ورتازيالىق تۇركى ادەبيەتىمەن تانىس بولعان. مۇحتار بالا كەزىندە اتاسىنىڭ ۇيرەتۋىمەن ارابشا حات تانيدى. 1908 جىلى سەمەيدەگى كاماليددين حازىرەت مەدرەسەسىندە وقىپ، ودان كەيىن ورىس مەكتەبىنىڭ دايىندىق كۋرسىنا اۋىسادى. 1910 جىلى سەمەي قالالىق بەس كلاستىق ورىس قازىنا ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ، سوڭعى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە «داۋىل» اتتى العاشقى شىعارماسىن جازادى.

ۋچيليششەنى 1915 جىلى اياقتاپ، سەمەي قالالىق مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا تۇسەدى. ول حالىققا ءبىلىم بەرەتىن ۇستاز بولۋدى ارمانداعان. مۇحتار 1919 جىلى سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرگەن.

ول سەمەيدە «الاش جاستارى» وداعىن قۇرىپ، ءتۇرلى ۇيىرمەلەردىڭ اشىلۋىنا ۇيىتقى بولادى. «قازاقتىڭ وزگەشە مىنەزدەرى» اتتى العاشقى ماقالاسى 1917 جىلى 10 ناۋرىزدا «الاش» گازەتىندە باسىلىپ شىقتى. 1918 جىلى 5-13 مامىردا ومبى قالاسىندا وتكەن جالپى قازاق جاستارىنىڭ قۇرىلتايىنا قاتىسىپ، ونىڭ ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانادى. اۋەزوۆ جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆپەن بىرلەسىپ، سەمەيدە «اباي» عىلىمي-كوپشىلىك جۋرنالىن شىعارۋعا قاتىسادى.

1919 جىلى سەمەي قالالىق مۇعالىمدەر سەمينارياسىن ءبىتىرىپ، قوعامدىق-ساياسي جۇمىسقا ارالاسادى. 1919 جىلى جەلتوقساننىڭ تورتىندە سەمەيدە بولشەۆيكتەر بيلىگى ورناپ، اۋەزوۆ سەمەي گۋبرەۆكومىنىڭ جانىنان اشىلعان قازاق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە «قازاق تىلى» گازەتىنىڭ رەسمي شىعارۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى. 1921 جىلى قاراشا ايىندا قازاق اكسر-ءى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ (واك) تورالقا مۇشەلىگىنە سايلانىپ، وندا كادر ماسەلەسىمەن اينالىسادى. 1922 جىلى كۇزدە تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە تىڭداۋشى بولىپ وقۋعا تۇسەدى ارى «شولپان» جانە «سانا» جۋرنالدارىنا جۇمىسقا ورنالاسادى. ءبىر جىلدان كەيىن لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ، ونى 1928 جىلى ءتامامدايدى. جوعارى ءبىلىم العان مۇحتار ومارحان ۇلى تاشكەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس فاكۋلتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇسىپ، ونى 1930 جىلى بىتىرەدى. 1930 جىلدان باستاپ اۋەزوۆ قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا ءدارىس وقيدى.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اباي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى العاشقى شىعارمالارى وسى كەزدەن باستالادى. بىرتە-بىرتە ونىڭ شىعارماشىلىق جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىندا ۇلى اباي بەينەسى تۋرالى ايتىلا باستايدى. جازۋشى وعان بىرقاتار ماقالاسىن، وپەرانىڭ ليبرەتتوسىن، ستسەناريىن، تراگەدياسىن ارناپ، وراسان زور جۇمىستىڭ ناتيجەسى ءتورت تومدىق مونۋمەنتالدى ەپوپەياعا اينالدى. «اباي جولى» ەپوپەياسى 20-عاسىرداعى ەڭ ۇزدىك رومانداردىڭ ءبىرى بولدى. ول ەۋروپانىڭ، ازيانىڭ جانە افريكانىڭ ونداعان تىلدەرىنە اۋدارىلعان.

مۇحتار اۋەزوۆ ۇلتتىق تەاتردىڭ دامۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. قازاق تەاترلارى ساحناسىندا جازۋشىنىڭ ءوزىنىڭ پەسالارىنان بولەك، ونىڭ اۋدارماسىنداعى الەمدىك، ورىس جانە كەڭەس دراماتۋرگياسىنىڭ تاڭداۋلى تۋىندىلارى قويىلادى.

قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ كورنەكتى عالىم، تاريحشى، ادەبيەت تەورەتيگى بولدى. ونىڭ نەگىزگى ادەبي شىعارمالارى ء«ار جىلدارداعى ويلار» ىرگەلى كىتابىندا جيناقتالعان. مۇحتار اۋەزوۆكە قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى اتاعى بەرىلدى. مۇحتار اۋەزوۆ كەڭەستىك بەيبىتشىلىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، لەنيندىك سىيلىق بەرۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، كسرو جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى بولدى.

جازۋشى «لەنين» وردەنىمەن، ەكى مارتە «ەڭبەك قىزىل تۋى»، «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان. مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ 1961 جىلى 27 ماۋسىمدا ماسكەۋدە قايتىس بولىپ، الماتىدا جەرلەندى.

ونىڭ ەسىمى قازاق اكادەميالىق دراما تەاترىنا، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا، الماتى قالاسىنداعى مەكتەپ پەن كوشەگە بەرىلدى.

قازاق مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جانىنداعى الاڭدا، قازاق دراما تەاترىنىڭ الدىنداعى الاڭدا اۋەزوۆكە ەسكەرتكىش ورناتىلدى.

سەمەي قابىرعاسىندا مۇحتار اۋەزوۆ وقىعان پەداگوگيكالىق تەحنيكۋم ونىڭ ەسىمىمەن اتالادى. ونىڭ قۇرمەتىنە قالانىڭ كورىكتى داڭعىلدارىنىڭ بىرىنە اتاۋ بەرىلىپ، جازۋشى-عالىمعا ەسكەرتكىش ورناتىلدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 09:55

ۇقساس جاڭالىقتار