ءبىر كۇنى بىزبەن بىرگە ارحيۆ اقتارىسىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى جۋرناليست-زەرتتەۋشى مۇرات كەنەمولدين قالانىڭ تىنىباي مەشىتى ماڭىندا ەرتىستىڭ جاعالاۋىنا جاقىن ورنالاسقان كونەتوز جەر ۇيدە روزا يبراگيموۆا اتتى اپاي تۇراتىنىن, سول كىسىنىڭ قولىندا اكەسىنەن قالعان الاش ارىستارىنا قاتىستى وتە قۇندى تۇپنۇسقا سۋرەتتەر بار ەكەنىن ايتتى.
ماڭىزدى حاباردى ەستىگەن سوڭ ەكەۋلەپ جولعا شىقتىق. باردىق. روزا اپامىز جەتپىسكە جەتەقابىل جاستاعى كەيۋانا ەكەن. قازاقشاعا تىم شورقاق. مۇرات مەنى تانىستىرىپ جاتىر. «وسىلاي دا, وسىلاي استانادان كەلگەن ءتىلشى ءارى زەرتتەۋشى, ەڭ باستىسى, الاششىل ازامات. وسى كىسىگە اكەڭىزدەن قالعان قۇندى سۋرەتتەردى كورسەتسەڭىز؟» دەدى. اپامىز ءبالسىنىپ جاتپادى, قاق ورتاسىنان اق جىپپەن وراي بۋعان پاپكانى الىپ كەلدى. كوزىم بىردەن ءدال ورتاسىندا دا تاۋداي بولىپ اقاڭ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى وتىرعان ءبىر توپ ادامعا ءتۇستى.
مەنىڭ فوتوعا ۇمسىنا قاراعان ءتۇرىمدى اڭعارعان جولسەرىگىم مۇرات مۋفتي ۇلى سۋرەتتى قولىنا الىپ, ەكىنشى قاتاردا سول جاقتا شەتىندە وتىرعان قارا تاقيالى, قياق مۇرتتى ادامدى نۇسقاپ:
– مىنا كىسىنىڭ اتى حايروللا يبراھيموۆ, بۇل روزا اپامىزدىڭ تۋعان اكەسى ءارى سەمەيلىك ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ۇستازى. 1916 جىلدارى ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە وقىعان. كەيىن الاشوردا ۇكiمەتi تۇسىندا ءوز ءۇيiنىڭ ىشىنەن باستاۋىش مەكتەپ اشىپ, بالالارعا ساباق بەرگەن. 1937-38 جىلعى جاپپاي جازالاۋدان اللا ساقتاپ امان قالعان از ادامنىڭ ءبىرى, – دەدى.
جادىگەردىڭ ارتقى بەتىنە توتەشەمەن «1916 جىل. ءۇپى (ۋفا)» دەلىنگەن وشكىن جازۋ ءتۇسىپتى. دەرەۋ قالتامىزدا جۇرەتىن جينالمالى لەنتاسى بار سىرىلداق فوتواپپاراتتى الىپ شىعىپ, وسى سۋرەتتى جانە بىرقانشا جەكە تۇلعالاردىڭ جانسىز بەينەسىن باسىپ الدىق. استاناعا ورالعان سوڭ ولاردى جۋدىرىپ, قاتتى قاعازعا تاڭبالاتىپ تاستادىق.
سودان بەرى روزا حايروللاقىزىنان العان اتالمىش فوتوسۋرەتتەرگە قاتىستى دەرەك جيناي ءجۇرۋدى دە ۇمىتپادىق. ءبىزدىڭ ويعا تۇسكەن ءبىرىنشى ساۋال: «اقاڭ بۇل جەرگە, ياعني ۋفا قالاسىنداعى «عاليا» مەدرەسەسىنە نە ءۇشىن باردى؟» ەكىنشى ساۋال «سۋرەتتە بەينەلەگەن ادامدار كىمدەر؟» اقاڭنان باسقا ادامنىڭ ءبارى «عاليا» مەدرەسەسىنىڭ شاكىرتتەرى ەكەنى انىق.
1916 جىلى بۇل وقۋ ورنىنا 10 جىل تولىپ, وسى داتالى وقيعاعا قازاقتىڭ احمەتى شاقىرىلعان. ناتيجەسىندە, «قازاق» گازەتiنiڭ 1916 جىلعى 23 جەلتوقسان كۇنگى 210-سانىنا «مەدرەسەنiڭ 10 جىلدىق تويى» اتتى ماقالا جاريالانىپ, بۇل مەدرەسەدەن جىل سايىن از دەگەندە 30-40 قازاق بالاسى وقۋ بiتiرەتiندىگى, وسىندا ءبىلىم العان شاكiرتتەر «ۇلتىم», «ۇلتىم» دەپ, جۇرتىن اۋزىنان تاستامايتىندىعى تۋرالى ايتىلا كەلiپ, «جاساسىن, «عاليا»! جاساسىن, «عاليانى» اشىپ, تاربيەلەپ, رۋحتى جاستار شىعارۋشىلار!» دەپ اياقتالىپتى. اقاڭ وسى ساپارىندا مەدرەسە شاكىرتتەرىمەن بىرگە فوتوعا تۇسكەن. ايتپاقشى, بۇل فوتونىڭ باسقا نۇسقالارى دا بار. ولار سوڭعى جىلدارى ءار جەردە جاريالانىپ ءجۇر. سولاردىڭ ىشىندە ساپالىسى وسى سۋرەت.
ال «سۋرەتتە بەينەلەگەن ادامدار كىمدەر؟» دەگەنگە كەلسەك, ەڭ اۋەلى بۇل فوتونى روزا اپايعا اناسى ماعىريفا تاپسىرىپ كەتكەن ەكەن. بەرتىندە, توقىراۋدىڭ توڭى ءجىبىپ, كوبەسى سوگىلگەن تۇستا فوتوسۋرەت مۇراگەرلەرى قالاداعى الاشتىقتاردىڭ كوزىن كورگەن وقىمىستى ءارى حايروللا ۇستازدىڭ شاكىرتى قايىم مۇحامەدحان ۇلىنا كوز شالدىرادى. قايىم اعا دەرەۋ قولىنا قالامىن الىپ, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1989 جىلى
13 قازان كۇنگى سانىنا وسى فوتوسۋرەتتى جاريالاپ, ءوزى تانىعان ادامداردىڭ اتى-ءجونىن جازىپ شىعادى.
قايىم اعانىڭ ايتۋىنشا, سۋرەتتە: ەكىنشى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى وتىرعان ۇستازى حايروللا يبراھيموۆ, ءۇشىنشى قاتاردا: بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءدال سىرتىندا تۇرعان 1919-1928 جىلدارى سەمەيدە جارىق كورگەن «قازاق ءتىلى» گازەتىنىڭ العاشقى رەداكتورى, جۋرناليست, پەداگوگ ءماننان تۇرعانباەۆ (1886-1937). ءمانناننىڭ سول جاعىندا يىق تىرەسىپ تۇرعان – ابزال جيەنعاليەۆ. بۇل كىسى سەمەي پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنا ابىكەي ساتباەۆتان كەيىن ديرەكتور بولعان ادام. ەكىنشى قاتاردا, وڭنان سولعا قاراي ەكىنشى رەتتە وتىرعان تۇلعا – ماعىريفا يبراھيموۆانىڭ ايتۋى بويىنشا ابىلعازى يمانوۆ دەگەن كىسى. ال ەكىنشى قاتاردا وڭ جاقتان ءبىرىنشى وتىرعان – دارىگەر ءارى اقىن, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇكتىڭ اكەسى احمەت مامەتوۆ.
ودان كەيىن اتالمىش سۋرەتتىڭ تاعى ءبىر ەسكىرگەن نۇسقاسىن پورترەتتانۋشى مارات ابدەشوۆ وسى سۋرەتتە ءۇشىنشى قاتاردا تۇرعان زاكىر سەراليننىڭ (العاشقى قازاق ءجۋرناليسى مۇحامەدجان سەراليننىڭ ءىنىسى) بالاسى فايز دەگەن كىسىنىڭ قولىنان العان ەكەن. ماكەڭ ول سۋرەتتى 2008 جىلى «الماتىكىتاپ» باسپاسىنان جارىق كورگەن «قازاق پورترەتتەرىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە جاريالاپ, فوتوداعى ادامدار جايلى ءبىرشاما تولىق اقپار بەرگەن.
م.ابدەشوۆتىڭ نۇسقاسى بويىنشا: سۋرەتتە (سولدان وڭعا قاراي) ءبىرىنشى قاتاردا ەدەندە وتىرعان بەس ادامنىڭ اتى-ءجونى بەلگىسىز. ەكىنشى قاتارداعىلار: 1. حايروللا يبراھيموۆ, 2.3.4 (بەلگىسىز). 5. احمەت بايتۇرسىن ۇلى, 6. ومار الماسوۆ, 7. ابىلعازى يمانوۆ, 8. احمەت مامەتوۆ. ءۇشىنشى قاتاردا تۇرعاندار: 1. ارميا ەشەەۆ, 2 (؟). 3. زاكىر سەرالين, 4 (؟), 5. ابزال جيەنعاليەۆ, 6. ماننەن تۇرعانباەۆ, 7. 8. 9 (بەلگىسىز). ءتورتىنشى قاتاردا تۇرعاندار: 1. نۇرحان ەلەنوۆ, 2 (؟), 3. ءابدىراحمان مۇستافين (بارماعىن شىعارىپ قولىن قاۋسىرىپ تۇر), 4. يشانعالي اراباەۆ, 5-11 (بەلگىسىز). سونداي-اق سوڭعى جىلدارى ءتورتىنشى قاتاردا وڭ شەتتە تۇرعان ادامدى (ابدەشوۆتىڭ تاڭبالاۋى بويىنشا 11-ءشى) ع.قارابالين دەپ جازىپتى اتىراۋلىق دەرەككوزى. قىسقاسى, سۋرەتتەگى 34 ادامنىڭ 15-16-سى انىقتالىپ وتىر.
وسىنداعى بەينەسى انىقتالعان ادامدار تۇگەلدەي دەرلىك قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى اتىلىپ كەتكەن. مىسالى, الاشتانۋشى عالىم قايىم اعا انىقتاعان 5 ادامنىڭ 4-ءى اتىلعان. ال مارات ابدەشوۆ انىقتاعان ادامداردىڭ ءبىرى – ومار الماسوۆ بولسا, 1917 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ 5-13 ارالىعىندا ورىنبوردا وتكەن جالپى, قازاق سەزىنە قاتىسىپ, الاشوردا ۇكىمەتىنە مۇشەلىككە سايلانعان. 1920 جىلى كەزدەيسوق جاعدايدا قايتىس بولعان. ءتورتىنشى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى بولىپ تۇرعان نۇرحان ەلەنوۆ تۋرالى قوستانايلىق قالامگەر عۇمار احمەتچين 2015 جىلى قازان ايىندا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جارىق كورگەن ەستەلىگىندە, بۇل كىسى 1914 جىلى مۇحامەتجان سەراليننىڭ بالاسى سالىممەن بىرگە ترويتسك قالاسىندا باستاۋىش ورىس مەكتەپتە وقىعان جۇماش ەلەنوۆتىڭ ءىنىسى دەپ جازسا, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى جايىندا اشىق تىزىمدە: نۇرحان ەلەنوۆ 1893 جىلى قوستانايدىڭ قارابالىق اۋدانى 18-اۋىلىندا تۋعان, 1937 جىلى 30 قاراشا كۇنى تۇتقىندالىپ, 1938 جىلى 31 قاڭتاردا ۇكىم ەتىلگەن دەپتى.
كەلەسى اتى اتالعان تۇلعا ءابدىراحمان مۇستافين مەدرەسەگە قازاق جازۋشىسى بەيىمبەت ءمايليننىڭ ىقپالىمەن 20 جاسىندا كەلىپ وقىعان. كەيىن بۇل كىسىنى مايلين گازەت ىسىنە تارتىپ, جۋرناليست اتاندىرعانى تۋرالى دەرەكتى كەزدەستىردىك. سونداي-اق بۇل كىسىنى ۇلكەن عالىم تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى ءوزىنىڭ «ساداق» ەسسە-كىتابىندا تەبىرەنىسپەن ەسكە الىپتى. ال سۋرەتتەگى جالعىز قىرعىز اعايىن يشانعالي اراباەۆ – بىشكەكتە الاش پارتياسىنىڭ بولىمشەسىن اشقان شوڭ تۇلعا. 1933 جىلى بەلگىسىز جاعدايدا كوز جۇمعان.
سونداي-اق سۋرەتتە اتتارى اتالعان سەمەيلىك زيالىلار ءماننان تۇرعانباەۆ تۋرالى ايتار بولساق, جەرگىلىكتى قالامگەر مۇرات كەنەمولديننىڭ ««عاليا» مەدرەسەسىنىڭ سەمەيلىك شاكىرتتەرى» اتتى ماقالاسىندا: ء«ماننان تۇرعانباەۆ 1886 جىلى تۋعان. 1910 جىلى «عاليا» مەدرەسەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1915 جىلى ءبىتىرىپ شىعادى. ودان كەيىن ورىنبوردا احمەت بايتۇرسىن ۇلى شىعارعان «قازاق» گازەتىنە شاقىرىلىپ جۇمىس ىستەگەن. الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانمەن بىرگە تۇركياعا ساپارلاپ قايتقان كورنەكتى الاش ارىسى» دەپ جازىپتى. جارىقتىق, 1937 جىلى 20 تامىزدا اتۋ جازاسىنا ۇكىم ەتىلگەن ەكەن.
