رۋحانيات • 25 قىركۇيەك، 2022

«ارتىق ءبىلىم – كىتاپتا...»

275 رەت كورسەتىلدى

الاش ارداقتىسى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى وتكەن عاسىر باسىندا: «...ادەبيەتى جوق حالىقتىڭ دۇنيەدە ءومىر ءسۇرۋى، ۇلتتىعىن ساقتاپ ىلگەرى باسۋى قيىن. ادەبيەتى، تاريحى جوق حالىقتار باسقالارعا ءسىڭىسىپ، جۇتىلىپ جوق بولادى. قاي جۇرتتىڭ بولسا دا جانى – ادەبيەت، جانسىز ءتان جاساماق ەمەس»، دەپ ايتقان وسى ءبىر ۇلاعاتتى سوزىنەن قازاقتىڭ قانشاما عاسىر بويى ءتۇرلى تەپەرىش پەن زوبالاڭدى كورسە دە ۇلتتىق بولمىسى مەن رۋحىن جوعالتپاۋىنىڭ نەگىزى قۇنارلى ادەبيەتىمىزدە جاتقانىن تۇسىنەمىز. ادەبيەتىمىزدىڭ بار اسىلى كىتاپتا. ءبىر كەزدە حالقىمىز كىتاپقۇمار ۇلتقا اينالدى. اقىن-جازۋشىلاردىڭ مىڭداعان تيراجبەن جارىق كورگەن شىعارمالارى ءاپ-ساتتە تاراپ، وقىرمان قولىندا ءجۇردى.

قازىر وسى قاسيەتىمىز ساقتالىپ قالدى ما، ناقتى ايتا المايمىز. ويتكەنى قوعام، ۋاقىت وزگەردى. قۇندىلىقتار الماستى. الايدا كىتاپتىڭ ورنى، قادىر-قاسيەتى بولەك. كىتاپتى ءپىر تۇتقان ۇلت العا شىعىپ، وركەنيەت داڭعىلىندا كوش باستادى. بۇگىندە باتىس ەلدەرى كىتاپ وقۋعا قايتا بەت بۇردى. بىزدە بۇل ءۇردىس بايقالا ما؟ وسى رەتتە جازۋشى، فيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور سەرىك اسىلبەك ۇلى، اقىن، جۋرناليست قوناقباي ساتتاروۆ، فريلانسەر اۋدارماشى دينارا مازەن، جازۋشى، ادەبي بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى جادىرا شامۇراتوۆا، «قازىنا» كىتاپ دۇكەندەرى جەلىسىنىڭ باسشىسى الماس شايكەن دوڭگەلەك ۇستەل ماجىلىسىندە تاقىرىپقا قاتىستى بىرقاتار ماسەلەنى تالقىلاپ، وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار، «EQ»

 

– قازىر قوعامدا جاستار عانا ەمەس، جالپى كوپشىلىكتىڭ كىتاپقا قىزىعۋشىلىعى ازايدى دەپ ايتادى. بۇل پىكىرمەن بىرەۋ كەلىسىپ، بىرەۋ كەلىسپەسە دە ونىڭ استارىندا نەگىز بار سەكىلدى. دەگەنمەن كىتاپ وقيتىن وقىرماندى قالاي كوبەيتەمىز، ءسىز قانداي وي قوساسىز؟

ل

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

 – كەيىنگى جىلدارى باتىس ەلدەرىنىڭ كىتاپ وقۋعا قايتادان قىزىعۋشىلىعى ارتتى دەپ ايتادى. قاشاندا قاعاز كىتاپتىڭ ورنى بولەك، ونى قولمەن ۇستاپ، سەزىنىپ، ءلاززات الىپ وقىعانعا نە جەتسىن. ارينە، ۋاقىت تالابىنا ساي عالامتورداعى ەلەك­تروندىق كىتاپحاناداعى ءبىر كىتاپتى وقىپ تاۋىسۋعا بىرىنشىدەن كوز، ەكىنشىدەن ءتوزىم كەرەك. ءبىر جاعىنان، كىتاپ دەگەن كۇندەلىكتى اقپارات ەمەس ءبىر شولا سالاتىن، وتە كۇردەلى دۇنيە. ونى اسىقپاي قاراپ، استىن سىزىپ، كەيدە كوڭىلىنەن شىققان تۇستارىن قويىن كىتاپشاعا جازىپ الىپ وقيسىز. الەۋمەتتىك جەلىدەن ادامدار كۇندەلىكتى حابارلاما نەمەسە الدەبىر ساياسي وقيعاعا بايلانىستى جازعان پىكىرلەردى وقىعاننان باسقا، تەرەڭ ءبىلىم المايدى. ونىڭ كوپشىلىگى ساۋاتسىز جازىلعان. ال كىتاپ – فۋندامەنتالدى ءبىلىم، سوندىقتان دا ول – وركەنيەتتىڭ ەڭ باستى قۇرالى عانا ەمەس، باستى قۇجاتى بولىپ قالا بەرەدى. باتىس ەلدەرىنىڭ سوڭعى 5-6 جىلدا كىتاپقا قايتا قىزىعا باستاۋىنىڭ سەبەبى، ولار دا العاشىندا ۆيرتۋالدى الەمگە قىزىعىپ، ەلىكتەدى، كەيىن نەنىڭ نە ەكەنىڭ ءتۇسىنىپ، وقۋعا دەن قويدى. ءبىز ۆيرتۋالدى الەمگە ولاردان 10-15 جىل كەيىن كىردىك. بىزدە دە ولاردىڭ باسىنان كەشكەن پروتسەسس بولادى، بولىپ تا جاتىر.

ءبىر جاعىنان، جۇرتشىلىقتىڭ كىتاپ وقۋعا دەگەن ىنتاسىن، قىزىعۋشىلى­عىن وياتۋ ءۇشىن ناسيحات قاجەت. كەز كەلگەن نارسە ناسيحاتسىز العا جۇرمەيدى. تەلە­ارنا­لاردان ينتەللەكتۋالدى توك-شوۋ­لار ۇيىم­داستىرسا بولادى. ماسەلەن، رەسەي تەلە­ارناسىنداعى «نە؟ قايدا؟ قاشان؟» اتتى باعدارلامادا بىلىمىمەن ۇتقان­دار بەدەلدى سانالادى. بۇل دا ءبىلىمدى جەتىلدىرۋدىڭ ءبىر جولى.

ۆ

قوناقباي ساتتاروۆ:

«اۋەلى ميدى تويدىرايىق، سوندا ول قارىندى تويدىرادى». جاپون حالقىندا وسىنداي دانالىق بار ەكەن. قازىرگى جۇرتتىڭ كوبى قارىننىڭ قامىندا ءجۇر. تويىپ تاماق ىشپەگەننىڭ رۋحانياتتى ويلاۋعا مۇرشاسى جوق ەكەنى دە راس. بىراق سول ادامدى وسىنداي بەيشارالىققا تاپ قىلعان بىلىمسىزدىك ەمەس پە ەكەن دەگەن ويعا ەرىكسىز باراسىڭ.

القيسسا، شىعىستاعى ەل اۋزىندا مىناداي ءبىر ءتامسىل ءجۇر.

زامانىندا ءبىر ءامىرشى وزىنە باعى­نىشتى ەلدىڭ بۇكىل ءبىلىمدارلارىن جيناپ الىپ، توسىن سۇراق قويىپتى:

– دۇنيەدە ەڭ زور، كەرەكتى، بارلىق نارسەدەن حاباردار ەتەتىن نە بار؟

لەزدە بىرەۋلەر «دۇنيەدەگى ەڭ زور نارسە – قىلىش» دەسە، ەكىنشى بىرەۋلەر «ەڭ كەرەكتىسى – نان، ودان ۇلىق نارسە جوق» دەپ جامىراسقان جۇرتشىلىق ءبىراز جەرگە بارىپتى. ايتىلعان جاۋاپتاردىڭ ەشقايسىسىنا كوڭىلى تولماعان ءامىرشى:

– ءۇش كۇن مۇرسات بەرەمىن، ماعان تۋرا جاۋابىن تاۋىپ كەلىڭدەر، – دەپ ۇكىم ەتەدى.

ۋازىرلەر دەرەۋ باس قوسىپ، اقىلداسا باستايدى. سوندا بىرەۋى «كورشى ەلدە ءبىر عۇلاما بار، انىق جاۋابىن ءبىر بىلسە، سول بىلەر» دەپ قالادى. تىعىرىققا تىرەلىپ تۇرعاندار بۇعان بىردەن كەلىسە كەتەدى. شۇعىل حابارشى اتتاندىرىپ، الگى عۇلا­مانى سارايعا الدىرادى.

– دۇنيەدە ەڭ كەرەكتى نارسە نە؟ – دەپ ءامىرشى سۇراعىن قايتالايدى.

– كىتاپ! – دەيدى عۇلاما نىق سەنىممەن.

– كىتاپ دەيسىڭ بە؟ – دەپ تاڭدانىپتى ءامىرشى.

– ءيا، دۇنيەدە ەڭ كەرەكتى نارسە – كىتاپ، دەپ تاعى قايتالايدى عۇلاما. – ادام بالاسى ءۇشىن ومىردە ەكى نارسە قاس­تەرلى ءارى قاجەت. ولار – نان مەن كىتاپ. ناندى قالاي قۇرمەتتەسەك، كىتاپ تا سون­شالىقتى قۇرمەتكە لايىق. نان – ريزىق، نەسىبە، داستارقانىمىزدىڭ كوركى، ءومىردىڭ بەرەكەسى بولسا، كىتاپ – وتكەنىمىزدى بايان­دايتىن تاريح، بۇگىنىمىزدى كورسەتەتىن اينا، ەرتەڭگى كۇنىمىزدى ايتىپ بەرەتىن مۇعجيزا. پاكتەنۋ، يماننىڭ بۇتىندىگى، رۋحاني كەمەلدىلىك تە كىتاپتان. كىتاپ – ادامنىڭ كەڭەسشىسى، ءومىر ساپارىنداعى سەرىگى. «كىتاپ كورمەگەن – نادان، كىتاپ كىرمەگەن ءۇي – تاس قاراڭعى زىندان» دەگەندى بۇرىنعىلار بەكەر ايتپاعان.

عۇلامانىڭ ءسوزىن ەشكىم بولمەيدى، بىراق بارىنە ونىڭ ايتقانى ۇناپ بارا جاتقان سياقتى. ول توقتاعاندا، ۋازىرلەر:

– ءامىرشىم، سۇراعىڭىزدىڭ دۇرىس، جا­ۋابى وسى بولار؟ – دەپ گۋ ەتە قالادى.

– سەنىڭشە، مۇحيتتار مەن قۇرلىقتار، جەر بەتىندەگى ۇلت پەن ۇلىستار تۋرالى دا حابار بەرەتىن وسى كىتاپ پا؟ – دەپ ءامىرشى سىناي قارايدى.

– البەتتە، تاقسىر! – دەيدى باس ءيىپ عۇ­لاما. – تورتكۇل دۇنيەنى كوز الدى­ڭىزعا كەل­تىرىپ قويا الاتىن دا، ءومىرى كور­مەگەن ادامدارمەن ءھام ەل-جۇرتپەن تانىستىراتىن دا وسى كىتاپ. مىسالعا، مەنى الىپ قاراڭىز. مەن تۋىپ-وسكەن اۋىلىمنان كوپ ۇزاپ شىققان ادام ەمەسپىن. بىراق وسى كىتاپتىڭ ارقاسىندا دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن تالاي شارلادىم. قاسيەتتى قۇران كارىم مەن حاديس شارىفتەر دە كىتاپ ەكەنىن ايتپاسام دا بولادى.

وسى سوزدەن سوڭ ءامىرشى جادىراپ سالا بەرەدى. ونىڭ «سارايىمدا قال، كەڭەسشىم بول» دەگەنىنە كونبەگەن عۇلاما ءامىرشى بەرگەن التىندارعا جاڭا كىتاپتار ساتىپ الىپ، ەلىنە ورالىپتى.

سودان بەرى سان عاسىرلار وتكەن دە شىعار. زامان وزگەرگەنمەن، وعان قوسا كوزقاراستار وزگەرگەنىمەن، كىتاپ وزگەر­گەن ەمەس. باعالاي بىلگەنگە ءاۋ باستاعى قادىرىن، قاسيەتىن جويعان جوق. تەك فورماسى تۇرلەندى. ول ەندى تۇسىنىكتى. ءبىز تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندەمىز. مەن بىلەتىن ءبىراز وقىرمان كىتاپتى ەلەكتروندىق نۇسقادا وقىپ ءجۇر. سول ىڭعايلى. قالىڭ كىتاپتارىڭ دا قالتاڭداعى سمارتفونعا سىيىپ كەتەدى. بۇل – ءۇردىس. سوندىقتان بولار، بۇرىنعىداي ەمەس، قاعازعا باسىلعان كىتاپ پەن باسپاسوزگە قىزىعۋشىلىق از. سونداي-اق كوركەم ادەبيەتتەن گورى بيزنەس ادەبيەتتەر جاقسى وقىلادى. ادەبي تۋىندى – جازۋشى قيالىنىڭ جەمىسى. ال قازىرگى قوعامدا قيالمەن ەمەس، ناقتىلىقپەن ءومىر سۇرگەندەردىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇسىپ تۇر. سوندىقتان شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ ىسكەرلىك ادەبيەتتەرىنە سۇرانىس ۇلكەن. ال ءوزىمىزدىڭ اۆتورلار ونداي دارەجەگە جەتە قويعان جوق دەسەم، اسىلىق بولماس. بۇل رەتتە ءبىز ۇلكەن جولدىڭ باسىندا تۇرمىز.

اكو

جادىرا شامۇراتوۆا:

– قازاق جازۋشىلارىنىڭ اۋديوكى­تاپ­تارىن كوبىرەك قولجەتىمدى ەتە الساق، ونى ءوزىن-ءوزى قىزىقتاپ، اسىرەلەپ وقيتىن اكتەرلەر ەمەس، شىعارمانىڭ اتموسفەراسىن، تەرەڭدىگىن سەزىندىرە الاتىن ماماندار وقىسا. مىسالى، ورىستاردا الەكساندر ۆوديانوي دەگەن مامان بار، سونىڭ وقۋىنداعى شىعارمالار ەرىكسىز باۋراپ اكەتەدى. بۇل دا ءبىر امال. ايتپەسە، جازۋشىنىڭ ءار سويلەمىن سەزىنىپ، ءلاززات الىپ وقىعانعا نە جەتسىن! كىتاپتى كەز كەلگەن جەردە وقۋ، جاڭا كىتاپتار تۋرالى حابار تەز تارالىپ، تالقىلانىپ جاتۋى قالىپتى جاعداي سانالاتىن قوعامعا اينالساق، ادامدار ءبىر-ءبىرىن جاقسىراق تۇسىنەر مە ەدى دەيمىن. قىمباتشىلىقتىڭ قىسپاعىندا ارەڭ دەمالىپ، كۇنكورىستىڭ سوڭىندا جۇرگەن جۇرتشىلىق ابايدىڭ اباي ەكەنىن ءبىلىپ جۇرسە سوعان دا شۇكىر دەيتىن كەزگە كەلە جاتىرمىز...

ل

دينارا مازەن:

– مەن وقۋشى بولعان توقسانىنشى جىل­دارمەن سالىستىرعاندا قازىر راسىمەن كىتاپ دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن ادامدار ازايعان سياقتى. ءوزىم حات تانى­عان­نان باستاپ كىتاپ وقىدىم، اۋىلدىڭ كىتاپحاناسىنان شىقپايتىنمىن. ايتسە دە ول كەز بەن قازىرگى گادجەتتەر زاما­نىن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ول ۋاقىتتا قا­­زىر­گىدەي ينتەرنەت بولسا، قولىمىزدا سمارت­فون مەن پلانشەت بولسا، تەلەديداردا بىر­نەشە ارنا كورسەتسە ءبىزدىڭ دە كىتاپ وقۋىمىز ەكىتالاي بولار ما ەدى؟ ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە مۇنداي كوڭىل اۋلايتىن دۇنيەلەر بولمادى عوي، قيالىمىزدى قالىقتاتىپ، كۇيبەڭ تىرلىكتەن قاشقىڭ كەلگەن ساتتە كىتاپقا جۇگىنەتىنبىز. ونىڭ پايداسى كوپ بولدى، كىتاپ وقىعان ادام وقيعانى وزىنشە كورەدى، قيالى شارىقتاپ، وزگەشە ءبىر الەمگە ەنەدى.

قازىرگى بالالار تەك دايىن دۇنيەنى تۇتىنادى: تەلەارنا مەن الەۋمەتتىك جەلى­لەردەگى ۆيدەولار، Youtube دايىن ماتەريالدى ۇسىنادى، شىعارماشىلىقتى دامىتۋعا كومەگى از دەپ ويلايمىن. اقپا­رات تىم كوپ، بالالار تەز زەرىگەدى، ميى شار­شايدى، اشۋلانشاق بولا باستايدى. كىتاپ وقىعان ادامنىڭ ساۋاتتى جازاتىنى، سوزدىك قورى مول بولاتىنى تاعى بار. كەيدە بالالاردىڭ ۋاتساپ ارقىلى حات جازىسقانىن كورىپ شوشيمىز، قاتە ءورىپ جۇرەدى. گادجەتتەر ساۋاتسىز ۇرپاق تاربيەلەۋگە زور ۇلەس قوسىپ جاتىر. وكى­نىشكە قاراي، ونى توقتاتۋ وتە قيىن، وزى­مىزدە دە بالا بار، «سمارتفون ۇستاما، ينتەرنەتكە قوسىلما» دەپ تىيىم سالا المايسىڭ.

كىتاپ وقيتىن وقىرماندى قالاي كو­بەي­تەمىز؟ جالپى العاندا، جاستار مۇل­دەم كىتاپ وقىمايدى دەۋگە بولماس. «مە­لو­مان» سياقتى كىتاپ ساتاتىن دۇكەن­دەرگە ءجيى بارىپ تۇرامىن، سوندا كىتاپ وقىپ وتىرعان جاستاردى كوپ كورە­مىن. ولار كىتاپ وقىمايدى ەمەس، بىراق بىز­بەن سالىستىرعاندا قىزىعۋشىلىعى باس­قا، الەمدىك ادەبيەتتى، موتيۆاتسيالىق، پسيحو­لو­گيالىق، ەزوتەريكالىق شى­عار­مالاردى، دەتەكتيۆتەردى كوپ وقيدى. قازاق ادەبيەتىندە مۇنداي تۋىندىلار از، سوڭعى جىلدارى عانا اۋدارما ارقى­لى كوبەيىپ جاتىر. جاستار كىتاپ وقى­سىن دەسەك ولاردىڭ سۇرانىسىنا ساي دۇنيەلەر ءوندىرۋ كەرەك. «اباي جولىن» تىقپالاي بەرەتىن زامان ءوتتى. كوركەم شىعارمانىڭ ءوزىن زاماناۋي ۇلگىدە جازۋ قاجەت. مىسالى، مەن مۋراكاميدى، ستيۆەن كينگ مەن كوەلونى ءسۇيسىنىپ وقيمىن دەي المايمىن، الايدا جاستار ولاردىڭ كىتابىن ساتىپ الادى، ىزدەپ ءجۇرىپ وقيدى. ولار وسى زاماننىڭ سۇرانىسىن ءدال تاپتى، بىزگە دە سول تالاپقا لايىق بولىپ، كوشكە ىلەسە الۋ كەرەك.

ل

الماس شايكەن:

– قوعامدا ءتۇرلى پىكىر بار: بىرەۋلەر كىتاپ وقيتىنداردىڭ سانى ازايدى دەسە، ەندى بىرەۋلەر كوبەيدى دەيدى. ال الەمدە كىتاپ وقيتىنداردىڭ سانى بۇرىنعىعا قاراعاندا ەداۋىر وسكەندىگىن كورەمىز. اسىرەسە جۇرتشىلىقتىڭ كەيىنگى كەزدەرى كوركەم ادەبي كىتاپتاردى عانا ەمەس، جەكە تۇلعانى دامىتاتىن، ءوزىن-ءوزى جەتىل­دىرەتىن تانىمدىق پسيحولوگيا مەن ءدىني كىتاپتارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتقان. ءبىر جاعىنان، وقىرماندار قاعاز كىتاپپەن بىرگە ۋاقىت تالابىنا ساي ەلەكتروندىق كىتاپتى دا پايدالانادى. وسىنىڭ ءبارى الەمدە كىتاپ وقۋ كور­سەتكىشىنىڭ جوعارى­لاعانىن بىلدىرەدى.

حاكىم اباي اتامىزدىڭ «ارتىق ءبىلىم – كىتاپتا، ەرىنبەي وقىپ كورۋگە» – دە­گەن ناقىل ءسوزى بار. وسى ءسوزدىڭ استارى­نان تەرەڭ وي تۇيۋگە بولادى. كىتاپ قوعامنىڭ دامۋىنا عانا ەمەس، ادامنىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تابۋى مەن ونىڭ ساناسىن ىزگىلەندىرۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسادى. قازىر الەۋمەتتىك جەلى قاتتى بەلەڭ الدى. اسى­رەسە جەلىدە ەل الدىندا جۇرگەن ازاماتتار تۋرالى كەيبىرەۋلەر ەشنارسەگە كوزى جەتپەي ءتۇرلى پىكىر جازادى جانە ونى قوستاپ، سوعان ىلەسىپ پىكىر جازاتىندار دا كەزدەسەدى. قىسقاسى، بىرەۋدى جامانداساق قۇردىمعا جىبەرىپ، ەندى بىرەۋدى ماقتاساق بيىككە كوتەرەمىز. سونىڭ ءبارى سانانىڭ تومەندىگىنەن. ونى كوتەرۋ ءۇشىن كىتاپ وقىپ، ىزدەنۋ قاجەت. مىسالى، امەريكا جازۋشىسى ت.درايزەردىڭ «قارجىگەر» دەگەن رومانىنداعى باس كەيىپكەر بىردە «اسقان جومارت، مەيىرىمدى، اۋليە ادام» بولىپ كورىنسە، ەندى بىردە « جەكسۇرىن، ايلاكەر، ءوز پايداسىنان باسقانى بىلمەيتىن سۇم، قۋ» ادام بولىپ شىعادى. وسىنىڭ ءبارى ءبىر ادامنىڭ بويىندا ءتۇرلى مىنەزدىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. جازۋشى وسى شىعارماسى ارقىلى وقىرمانعا وي سالىپ، كەز كەلگەن ادامنىڭ بويىندا جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ قاتار جۇرەتىندىگىن شەبەر سۋرەتتەيدى. وسىنداي ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەگەن كىتاپتاردى وقىعاندا ادامنىڭ ويى ىزگىلەنىپ ءارى قوعامداعى كەز كەلگەن نارسەگە بايىپ­پەن، پاراساتپەن قاراۋعا ۇيرەنەدى. گۋما­نيستىك سانا قالىپتاسادى. ال ىزگىلىك، مەيىرىمدىلىك، قايىرىمدىلىق، گۋمانيزم ورناعان قوعامدا ءبىلىم، عىلىم، بيز­نەس قانا ەمەس، مەملەكەتتىڭ بارلىق سالاسى دامىپ، جاندانادى. وركەنيەتتى دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن كىتاپتىڭ، كىتاپ وقۋ­دىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن تۇسىنەسىز.

– ينتەللەكتۋالدى ۇلتتى قالىپتاستىرۋدىڭ ءبىر جولى – كىتاپ وقۋ، سوندىق­تان ەل ەرتەڭى دەپ سانايتىن جاس جەتكىن­شەكتەرگە كىتاپتى قالاي وقىتامىز؟

جادىرا شامۇراتوۆا:

– بۇل ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس كەرەك، مىسالى، الدىمەن اتا-انا ءوزى قازاقشا كىتاپ وقىپ، ونى بايانداپ جەتكىزىپ، بالانى كىشكەنتاي كەزىنەن كىتاپقا قىزىقتىرا بىلسە، شاي باسىندا شىعارما تۋرالى پىكىرتالاس جۇرسە ونى كورگەن بالا دا كىتاپقا جاقىن بولادى. مەكتەپتە بالا تانىمىنا ساي جاقسى كىتاپتار بۇرىشى بولسا، ونى كەز كەلگەن بالا الىپ وقي السا دا جاقسى. ادەبيەت مۇعالىمدەرى دە ءوز ساباعىن ىقىلاسپەن بەرسە، بالا تيك-توكتان جالىققاندا كىتاپ وقىر ەدى.

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

 – ءۇندىنىڭ ۇلى جازۋشىسى ر.تاگور­دىڭ مىناداي ءسوزى بار: «ادامعا اسەم­دىك سەزىمىن دارىتپايىنشا، ودان ناعىز ادام شىعارا المايسىز» دەيدى. وسى ءسوزى ارقىلى سۋرەتكەر ونەردى تۇسىنبەگەن، ونى جان-تانىممەن قابىلداماعان ادامداردان ءتۇرلى قىلمىسقا باراتىندى­­عىن تۇسپالداپ جەتكىزگەن. سونداي-اق ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن اعىلشىن اقى­نى، قوعام قايراتكەرى سالۋەل دجونسون: «جازۋ­شىلار عانا ءوز ۇلتىنىڭ ناعىز داڭ­قى بولا الادى» دەپتى. ول بۇل جەردە اقىن-جازۋشىلاردى كوتەرۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرعان جوق. مىسالى، اعىلشىن دەگەندە ويىمىزعا سولاردىڭ اتاقتى بيزنەسمەنى نەمەسە ءبىر قالاسىنىڭ مەرى ەسىمىزگە تۇس­پەيدى، ەسىمىزگە بىردەن شەكسپير تۇسە­دى. ويتكەنى ونەر، عىلىم وكىلدەرى ماڭگى­لىككە قىزمەت ەتەدى. ال بالالارعا كىتاپ وقى­تۋ ءۇشىن نە ىستەۋگە بولادى دەگەندە، «بالا­پان» ارناسىنان بالدىرعاندار مەن باس­تاۋىش سىنىپ بالالارىنا «سەن بىلە­سىڭ بە؟» دەگەن قىزىقتى باعدارلاما ۇيىم­داستىرسا، قانشاما بالانىڭ وي-ءورىسىنىڭ دامۋىنا سەبى تيەر ەدى. سونداي-اق تەلەارنالاردان «جۇماداعى نەمەسە سەنبىدەگى كەزدەسۋ» دەگەن باعدارلاما اشىپ، وعان عىلىمدا، ونەردە ۇلكەن جەتىس­تىككە جەتكەن تۇلعالاردى شاقىرىپ سۇح­باتتاسىپ، ولاردىڭ ءومىر جولىن دارىپتەۋ ارقىلى جەتكىنشەكتەردى كىتاپ وقىتۋعا تاربيەلەۋگە بولادى. سونىمەن بىرگە باس­پادان ەندى جارىق كورگەن كىتاپتارعا قىسقا روليكتەر ارقىلى جارناما جاساۋ قيىن ەمەس. مىسالى، «گارري پوتتەر» اتتى الەمگە تانىمال شىعارمانىڭ اۆتورى دجون روۋلينگ ءوز كىتابىن ەڭ العاشقى كەزدەرى وسىنداي قىسقا روليكتەر ارقىلى ناسيحاتتاعان. مىنە، وسىنداي مازمۇندى ءىس-شارالار جۇيەلى جۇرگىزىلسە، كىتاپ وقۋعا قىزىعاتىن بالالار سانى دا ارتادى.

قوناقباي ساتتاروۆ:

– ادام بالاسى ءوزىن نە نارسەگە باعىش­تاسا، سول نارسە شەڭبەرىندە قالىپ­تاسا­تىنىن ۇمىتپالىق. ول كەمەلىنە كەلىپ، قوعامعا پايداسى تيەتىن تۇلعا دارەجەسىنە جەتۋى بىرقاتار العىشارتقا بايلانىستى. ماسەلەن، شىققان تەگى، وسكەن ورتاسى، وقۋ-جازۋدى ۇيرەنگەن ءبىلىم ورداسىنداعى ءتالىم-تاربيە ساپاسى، دوس-جولداستارىمەن قارىم-قاتىناسى، تاعىسىن تاعىلار. بۇل ءتىزىمدى بىراق قانشا سوزساڭ دا، ءبارى جيىلىپ، كىتاپ دەيتىن اقىلشىنىڭ ۇيرەتەرىنە جەتپەيدى.

مۇنى ءبىز سىناي بەرەتىن قازىرگى جاستار دا جاقسى تۇسىنەدى. اينالامداعىلارعا قاراپ ايتارىم، كىتاپ وقىلمايدى ەمەس، وقىلادى. راس، بىراق كوركەم ادەبيەت ەمەس. شىنى كەرەك، كەيبىر جاستار وقىپ جۇرگەن كىتاپتاردى وقۋعا مەنىڭ تاۋەكەلىم جەتپەس ەدى. ءبىز جول ۇستىندەگى جولاۋشىعا ۇقسايمىز. الدىمىزدا ۇلكەن ماقساتتار تۇر. جاسامپاز دۇنيەلەر جاساعىمىز كەلەدى. وعان باۋليتىن ادەبيەتتىڭ دەنى باسقا تىلدەردە.

دينارا مازەن:

 – قولىندا سمارتفونى بار بالانىڭ كىتاپ وقۋى وتە قيىن. كەيبىر اتا-انالار بالاسىنا كىتاپ وقىتۋ ءۇشىن «اقشا بەرەم، قىدىرتام» دەپ ىنتالاندىراتىنىن بىلەم. ول دا موتيۆاتسيانىڭ ءبىر ءتۇرى شىعار. مەنىڭ بالام ينتەرنەت وشكەندە كىتاپ وقي باستايدى. ءبىر قىزىعى (وكىنىشتىسى دەسەك بولار)، قازىرگى بالالار قازاق ادەبيەتىنە كوپ قىزىقپايدى. ونى ءوز بالالارىمنان دا، تۋىستار مەن دوستاردىڭ بالالارىنان دا بايقايمىن. الەمدىك ادەبيەتتى ورىسشا نەمەسە اۋدارمالارىن وقيدى، ال ءبىزدىڭ جازۋشىلاردى وقىتۋ قيىن. مىسالى، مەن ءوزىم ءۇشىن شەدەۆر سانالاتىن «بالالىق شاققا سايا­حات» (ب.سوقپاقباەۆ)، «جابايى الما» (س.مۇراتبەكوۆ)، «ۇلپان» (ع.مۇسى­رەپوۆ)، ت.ب. باسقا كلاسسيكالىق تۋىن­دىلاردى بالاما وقىتا المادىم. ءوزىم وسى كىتاپتاردى وقۋشى كەزىمدە، كە­يىن دە بىرنەشە رەت قايتالاپ وقۋدان جالىق­پايمىن. ال بالانى نەگە تارتپايدى؟ مۇم­كىن بۇل مەنىڭ باسىمداعى جاعداي شى­عار، قازاق جازۋشىلارىن دا ءسۇيسىنىپ وقيتىن بالالار بارشىلىق بولار.

ايتەۋىر وقىرمان سۇرانىسى تۇبەگەيلى وزگەرگەن زاماندا وتىرعان سياقتىمىز. بالاعا كىتاپ وقىتۋ ءۇشىن ءار اتا-انا ءوز ءادى­سىن تابۋى كەرەك. ۇيىنە كىتاپ جينامايتىن، وزدەرى كىتاپ بەتىن اشپايتىن وتباسىلار دا بار. ونداي ورتادا كىتاپ وقۋ تۋرالى ءسوز بولمايتىنى تۇسىنىكتى. ءوزى ينتەللەكتۋال اتا-انا بالاعا كىتاپ وقىتۋعا تىرىسادى. بايقاعانىم، شەتەلدە كىتاپ وقۋ ءداستۇرى جاقسى قالىپتاسقان، كىتاپتىڭ بالا تىلىنە، جاسىنا ساي جازىلىپ، بەزەندىرىلۋىنە قاتتى ءمان بەرەدى. فەيسبۋكتە شەتەلدىك دارىندى بالالاردىڭ اتا-انالار توبى بار، سونداعى بالالاردىڭ وقىعان كىتاپ­­تارىن كورسەڭىز، قايران قالاسىز. بىز­دە ءالى دە قازاق تىلىندە كىتاپتار از، بەزەن­دىرىلۋى دە، كوركەمدىك دەڭگەيى دە تو­مەن. اۋدارما ارقىلى سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا كۇش سالىپ جاتىرمىز.

الماس شايكەن:

– بالالارعا كىتاپ وقىتۋ ءۇشىن ءتۇرلى مىسال كەلتىرۋگە بولادى. الدىمەن بالالار الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالارىن، مۇمكىندىگىمىز جەتكەنشە، انا تىلىمىزگە ساپالى اۋدارۋ قاجەت. ودان كەيىن سول شىعارمالار جەلىسىمەن انيماتسيالىق فيلمدەر تۇسىرۋگە بولادى. بۇل دا بالالاردى كىتاپقا قىزىقتىرۋدىڭ ءبىر جولى. ال ەڭ باستىسى مەكتەپ كىتاپحاناسىن زامان تالابىنا ساي قايتادان قالىپتاستىرۋ كەرەك. شىندىعىن ايتساق، كەيبىر ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەردە، اسىرەسە اۋىلدا مەكتەپ كىتاپحاناسى اتىمەن جوق. سونداي-اق وقۋشىلارعا جاسىنا قاراي 15-20 مينۋتتان اسپايتىن كىتاپ وقۋ ساعاتىن ۇيىمداستىرساق، كوپتەگەن بالانىڭ كى­تاپ­قا قىزىعۋشىلىعى ويانادى. جالپى، كىتاپتىڭ بالالاردى بىلىمگە، عىلىمدى بىلۋگە، زەرتتەۋگە، جاڭاشىلدىققا ۇيرە­تەرى كوپ. سونىمەن بىرگە تىلدىك قورىن مولايتادى. اسىرەسە ولارعا اۋديو ەرتەگىلەر مەن كىتاپتاردىڭ اسەرى وتە كۇشتى. ودان سوڭ بالالار اراسىندا وتە بەدەلدى ونەر ادامى ما الدە سپورتشى ما، ايتەۋىر سونداي تانىمال تۇلعا ارقىلى «مەن مىناداي كىتاپ وقىپ ءجۇرمىن» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى ارقىلى جارناما جاساسا، ونى كورگەن جەتكىنشەكتەردىڭ سول كىتاپتى الىپ وقۋعا ىنتاسى ارتادى. ءسويتىپ، بالالار اراسىندا كىتاپ وقۋدى سانگە اينالدىرا الامىز.

– جالپى، وسى ماسەلەنىڭ ءبىرى ۇشى كىتاپ باسۋ مەن تاراتۋ ىسىنە كەلىپ تىرە­لەدى. وتاندىق باسپالاردان از تارا­لىممەن شىققان كىتاپتاردىڭ دەنى كىتاپحانادان اسپايدى. ال كىتاپ دۇكەن­دەرىندەگى كىتاپتى ساتىپ الۋدى كوپ­شىلىكتىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. ال كىتاپ باعاسىن قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋگە بولادى؟

الماس شايكەن:

– جالپى، ەلىمىزدە كىتاپ باسۋ مەن تاراتۋ جۇيەسىندە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلە جەتەدى. مىسالى، كىتاپ تاراتۋ ءۇشىن بارلىق ايماقتاردا ونىڭ وكىلى بولۋ كەرەك. ال ەلىمىزدە كىتاپ تاراتاتىن وپەراتورلار جوق. مىسالى، ءبىز الماتى مەن شىمكەنتتەن ءوزىمىز اشقان كىتاپ دۇكەنىن عانا جاڭا كىتاپتارمەن قامتاماسىز ەتە­مىز. نەگىزى، كىتاپ تاراتۋ ءىسىن مەملەكەت ءبىر جۇيەگە تۇسىرگەنى دۇ­رىس. قازاق­ستاننىڭ بارلىق قالاسىندا كىتاپ دۇكەنى بولۋى كەرەك دەپ ايتقان­مەن، ونى اشۋعا قوماقتى قارجى قاجەت. ارينە، كىتاپ دۇكەنىن اشقان كاسىپكەردىڭ شا­رۋاسى بىردەن جۇرمەيدى، ويتكەنى عيما­رات تابۋ، ونى جالعا الۋ، قىزمەتكەر ۇستاۋ – وڭاي ەمەس. سوندىقتان ەل ۇكىمەتى وسى سالادا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن كاسىپكەرلەرگە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە جەڭىلدىك جاساسا دەر ەدىم. ويتكەنى بۇل جەردە مەملەكەتتىڭ دە مۇددەسى بار. شىنىمدى ايتسام، ەلى­مىزدە باسپادان شىققان قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردى تاراتۋدىڭ جاناشىرى بولماي تۇر. ءبىز بۇعان جاناشىر بولعىمىز كەلگەنمەن، اۋقىمىمىز جەتپەيدى. ماسە­لەن، «مەلومان» كىتاپ دۇكەنى ورىسشا كىتاپتارعا كوڭىل بولەدى دە، قازاق تىلىندەگى كىتاپتارعا نەمقۇرايدى قارايدى. ءتىپتى نارىقتا سۇرانىسى جوعارى قازاقشا كىتاپ­تاردى از دانامەن عانا ساتىلىمعا قويادى دا، ول وقىرمان سۇرانىسىن قاناعات­تاندىرمايدى. سوندىقتان مەملەكەت كىتاپ دۇكەنى بار نەمەسە كىتاپ دۇكەنىن اشسام دەپ جۇرگەن ازاماتتارعا ناقتى قولداۋ كورسەتەتىن جۇيە قالىپتاستىرىپ بەرسە، العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. ويتكەنى باسپادان جارىققا شىققان كىتاپتاردى تاراتۋ عانا ەمەس، ودان تۇسكەن قارجىنى ءبىر ورتالىققا جينايتىن دا جۇيە كەرەك.

ەكىنشى ماسەلە – كەز كەلگەن اۆتور ءوزى­نىڭ كوڭىلى تولاتىن شىعارماسىن مەملە­ك­ەت­تىك تاپسىرىسپەن ەمەس، اۆتورلىق قۇ­قى­عىن ساقتاۋ ءۇشىن ءوزى شىعارۋدى ويلايدى. سوندىقتان مەملەكەت كىتاپ شى­عارۋعا قارجى بولگەننەن گورى، نارىقتا سۇرانىسقا يە كىتاپتاردى ساتىپ الىپ، سولاردى كىتاپحاناعا تاراتقانى پايدالى دەپ ويلايمىن. سول كەزدە كىتاپتىڭ دا تارالىمى كوبەيەدى. ماسەلەن، بىزدە تەك مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن كىتاپ شى­عاراتىن بىرقاتار باسپا بار، ولار­دىڭ كەيبىرەۋىندە ەشقانداي كىتاپ دۇكەنى جوق. ءتىپتى ءوز ونىمدەرىن ناسيحات­تامايدى دا. بىراق ولار تاپسىرىس الۋدىڭ جولىن جاقسى مەڭگەرگەن. ەگەر بىزدەن مينيسترلىك «نارىقتا قانداي كىتاپ وقىلىمدى، سۇرانىسى جوعارى؟» دەپ سۇراسا، ونىڭ ناقتى ەسەبىن ايتا الامىن. سونىڭ نەگىزىندە مەملەكەت سۇرانىسقا يە كىتاپتاردى ساتىپ السا، جۇمىس العا جۇرەدى. ەندى بىرەۋلەر قازاقشا كىتاپ­تاردىڭ وقىلۋى مەن تارالۋىنا قازاق ءتىلدى ورتانىڭ ازدىعى سەبەپ دەپ ايتادى. مەن بۇعان كەلىسپەيمىن. مىسالى، موڭعوليادا بار-جوعى 4 ميلليون حالىق تۇرسا دا، وندا 5000-10000 دانامەن شىققان كىتاپ ءبىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە تەز ساتىلىپ كەتەدى. ءبىر جاعىنان، موڭعوليا دامىعان ەمەس، دامۋشى مەملەكەت. قىسقاسى، ەل ۇكىمەتى وسى سالادا جۇرگەن كاسىپكەرلەردى قولداپ، اياقتاندىرىپ جىبەرسە، ءبىز ونى ىلگەرى دامىتامىز.

دينارا مازەن:

 – بۇل سۇراقتى باسپاگەرلەرگە قويعان دۇرىس بولار. سالىستىرمالى تۇردە ال­عان­دا، كىتاپ قانشا قىمبات بولسا دا، ءوز باعاسىن اقتايدى. ونى ءبىر ساتىپ الساڭىز، بالاڭىزعا، ۇرپاعىڭىزعا مۇرا بولىپ، توزبايتىن رۋحاني ازىق بولىپ تۇرا بەرەدى.

ءبىر بىلەتىنىم، كىتاپ باعاسى باسپاگەردىڭ ونى شىعارۋعا كەتكەن شىعىنىنا بايلانىستى. مىسالى، ءبىز ء«حارري پوتتەردى» قازاق تىلىنە اۋداردىق. باسپاگەر ونى شىعارۋ ءۇشىن اۆتورلىق قۇقىعىن الدى، بەزەندىرۋىنە اۆتورلىق قۇقىق الدى، ونىڭ ءبارى وتە قىمبات تۇرادى. كىتاپتىڭ قاعازى، تيراجى دەگەن نارسەلەر بار. ساپاسى نەعۇرلىم جاقسى بولعان سايىن باعاسى دا قىمبات بولماق. مەملەكەت قولداۋىمەن شىعاتىن كىتاپتار ارزانداۋ بولار، باس­پاگەر ءوز قارجىسىنا شىعارعان كىتاپتى ارزان ساتا المايدى.

جازعى دەمالىستا بالاما ادەبيەت­تەن «كوشپەندىلەردى» وقىپ كەلىڭدەر دەپ­تى. ءۇش تومدىق بىرىككەن كىتاپتى ون مىڭ تەڭگەگە الدىم. ءبىر قاراعاندا قىمبات سياقتى. بىراق بۇل كىتاپتى ءالى قانشا جىل، قانشا ادام وقيدى دەسەك، شىعىنى تۇك­كە تۇرماي قالادى. بالانى ءبىر سەرۋەنگە شىعارساڭىز ودان كوپ شىعىندالاسىز. كىتاپ ساتىپ العاندا ءوزىم وسىلاي ويلايمىن.

قوناقباي ساتتاروۆ:

– ەسىمدە، وسىدان ون شاقتى، بالكىم ودان دا كوپ جىل بۇرىن باسپاسوزدە «قازاق­شا كىتاپ وتپەيدى» دەگەندى كۇندە وقي­تىنبىز. كەيىن ول «كىتاپ وتپەيدى ەمەس، جەت­پەيدى» دەگەنگە اۋىستى. ايتەۋىر جاع­دايدىڭ جاقسى بولعان كەزى جوق سياقتى.

ءبىر نارسە اقيقات – ادامدار قاي زاماندا دا بىلىمنەن اقشا اياماعان. تالاي قازاق بالاسى قىرۋار قارجى تولەپ، ءتۇرلى اقىلى كۋرستارعا دا قاتىسىپ ءجۇر ەمەس پە. سول دا ۇيرەنسەم، بىلسەم دەگەن تالاپتان تۋعان ارەكەت. كوپ كىتاپ قىمباتتىعى­نان ەمەس، قاجەتسىزدىگىنەن وقىلمايدى. كەزىندە ۋاقىت ۇرانىمەن جازىلعان ءبىراز ادەبيەتىمىز ەسكىردى، جاڭاسى ءالى جازىلعان جوق. قازىر وقىرمانعا ونەگە بولعانداي، كوزگە تۇسكەن كورنەكتى زامانداستارىمىز جايلى وقىعىم كەلەدى. بۇل باسقالار ءۇشىن دە قىزىق بولار ەدى، بىراق ونداي كىتاپ جوق. بار بولسا، جارناماسى جەتىسپەيدى. توي بيزنەسىن جاساپ العان قازاقتىڭ باسپا بيزنەسى اقساپ جاتىر.

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

– كىتاپ ءوندىرىسى اۆتور، باسپا، باس­پا مەنەدجمەنتى جانە كىتاپ ساۋداسى سە­كىلدى ءتورت تسيكلدەن تۇرادى. بىزدە وسى تسيكل­دىڭ العاشقى ەكەۋى بار دا، سوڭعى ەكەۋى دامىماعان. ماسەلەن، بەلگيا مەن لاتۆيادا، رەسەيدە كىتاپ باسىپ شى­عارۋ وندىرىسىنە سالىناتىن قوسىمشا قۇن سالىعى 5 پايىزدان اسپايدى. ال ۇلى­بريتانيا، يرلانديا، نورۆەگيا، پول­شا ەلدەرىندە كىتاپقا سالىناتىن سالىق مۇلدە الىپ تاستالىنعان. سوندىقتان بۇل ەلدەردەگى كىتاپ باعاسى بىزدەگىدەن ار­زان، كوپشىلىككە قولجەتىمدى. بۇگىنگى تاڭ­دا فرانتسيادا – 3 500، گەرمانيادا – 4 700 كىتاپ دۇكەنى جۇمىس ىستەيدى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ءىرى كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ سانى مىڭدى بىلاي قويعاندا جۇزگە جەتە قويار ما ەكەن؟ مەنىڭشە، الداعى ۋاقىتتا ءبىز وسى كىتاپ باسۋ مەن تاراتۋ ىسىنە ايرىقشا ماڭىز بەرىپ، ونى ەلى­مىزدىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ وزەكتى سترا­تەگيالىق مىندەتتەردىڭ قاتارىنا قوسۋى­مىز كەرەك. ويتكەنى ينتەللەكتۋالدى ۇلتتىڭ عانا الدىڭعى قاتارداعى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا شاماسى كەلەتىنى كىم-كىمگە دە تۇسىنىكتى.

سوسىن بىزدەگى مەملەكەتتىك تاپسى­رىستى دا ءبىر رەتكە كەلتىرگەنى دۇرىس دۇ­رىس دەپ ويلايمىن. جالپى، مەملەكەت­تىك تاپسىرىسپەن كوركەم ادەبي كىتاپتار­دى شىعارۋدى توقتاتۋ كەرەك. ويتكەنى باسەكەلەستىك جوق. ءبىر جاعىنان، كەي­بىر ادەبي كىتاپتار تانىستىقپەن شى­عىپ كە­تەدى دە، ونىڭ كوركەمدىگى مەن فيلو­سو­فيالىق تەرەڭدىگىنە ەشكىم ءمان بەر­مەيدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن عى­لىمي ادەبيەتتەر، وقۋلىقتار جانە وقۋ قۇرالدارى جيناقتارىن شىعارۋ كەرەك تە، ال كوركەم ادەبي، پۋبليتسيستيكالىق جانە تانىمدىق كىتاپتاردى ەركىن باسەكەگە جى­بەرۋ قاجەت. مەن مۇنى ويدان شىعارىپ وتىرعان جوقپىن، دامىعان مەملەكەتتەردە سولاي قالىپتاسقان. ەگەر كوركەم ادەبي كىتاپتى باسپانىڭ ءوزى شىعارسا، ول ەرتەڭ نارىقتا وتە مە، سۇرانىس بار ما، سونىڭ ءبارىن ەكشەيدى.

جادىرا شامۇراتوۆا:

 – ەگەر شىنىمەن نيەتتەنسە ۇكىمەتتىڭ ءوزى بۇل شارۋانى كەلىستىرىپ شەشە الادى. ول ءۇشىن ول جاقتا رۋحانياتقا جانىمەن جاقىن، ءبىزدىڭ قازاق كلاسسيكتەرىن تۇگەل وقىعان، ءوز ىشىندە «شىركىن، ءبىزدىڭ ۇلت تاربيەلى، پاراساتتى ۇلتقا اينالسا ەكەن» دەگەن ارمانى بار ادامدار بولسا، مۇنى شەشۋگە بولادى. وسى حالىق سالىق تولەپ وتىر، ونىڭ ءبىر بولىگىن كىتاپ شىعارۋ، تاراتۋ ىسىنە جۇمساسا، بۇل اناۋ كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقپاعان، و باستاعى كۇتكەن ناتيجەنى بەرمەگەن ءمامس دەگەننەن الدەقايدا يگىلىكتى ءىس بولار ەدى. ونىڭ قاسىندا قانشاما قاراجات ماقساتسىز جۇمسالىپ نە يگەرىلمەي، نە جەلىنىپ كەتىپ جاتىر، سونى ماقساتقا قاراي رەتتەپ وتىرۋ كەرەك. الا جازداي بالالار ءجۇردى عوي، تەگىن اۋلا كلۋبتارى بولىپ، سول جەردە دە جاس ەرەكشەلىگىنە ساي كىتاپتار وقىتىلىپ، ناسيحاتتالىپ، جاس وقىرمانداردىڭ بايقاۋى وتكىزىلسە، ول جۇمىستاردىڭ ناتيجە بەرەرىنە ءوز باسىم سەنەمىن. مىسالى، بيىل، بالالار جىلى بولدى، بىراق، عاجاپ ءىس بولدى دەپ ايتا جۇرەتىن جاڭالىق بار ما؟ بالالارعا ارنالعان كىتاپتار كوپ شىعارىلىپ، بۇكىل بالاباقشا، مەكتەپتەرگە تاراتىلسا نەمەسە ونەرىمەن، بىلىمىمەن وزىق شىققان بالالارعا، كوپبالالى ءۇيدىڭ بالالارىنا ءبىراز كىتاپ تەگىن سىيعا بەرىلسە دە جاقسى بولۋشى ەدى.

– بۇرىن جۇرتشىلىق تاريحي رو­ماندار، پوۆەستەر، مەمۋارلار، قىس­قاسى، كلاسسيكالىق شىعارمالاردى ءسۇيىپ وقىدى. قازىر ۋاقىت وزگەردى. ەندى وقىر­ماندارعا قانداي كىتاپ وقىعان پايدالى دەپ ويلايسىز؟

قوناقباي ساتتاروۆ:

– بىرەۋگە كەڭەس بەرۋدەن قاشامىن. ايتارىم بولسا، اق قاعازعا توگەمىن. ون­دا دا ءوزىم ءۇشىن، وزگەلەر ءۇشىن ەمەس. تابي­عاتىم سولاي.

پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءبىر كۇنى جانىندا جۇرگەن حيلول دەگەن كىسىدەن:

– قالامىڭ بار ما؟ – دەپ سۇراپتى. ول باسىن شايقاپ، «جوق» دەيدى.

– قالامسىز جۇرمە، ەي، حيلول. ويت­كەنى وندا ىزگىلىك بار. قالامعا ادال بول­عان­­داردىڭ قيامەتتە ءجۇزى جارىق بولادى. قالام پەندەنىڭ كەۋدەسىن كوركەيتەدى. عا­لىمنىڭ قولىنداعى قالامنىڭ سياسى شاحيد بولعانداردىڭ قانىمەن تەڭ، – دەگەن ەكەن سوندا اللانىڭ ەلشىسى.

ءوزىمىز دە قولىمىزعا قالام ۇستاعان ءسىز بەنەن ءبىز مەكتەپتە جۇرگەندە-اق كلاس­سيكالىق شىعارمالار وقىپ اۋىزدانعان بۋىننىڭ وكىلدەرىمىز. مەن «اباي جولىن» 6 سىنىپتا وقىپ تاۋىستىم. ساباق جايىنا قالىپ، ماتەماتيكا ساباعىندا ادەبي كىتاپ وقىعان كەزدەر بولدى. مەك­تەپ وقۋلىقتارى توزباسىن دەپ، سىرتىنان قاپتاپ قوياتىنبىز. قانداي كىتاپ وقىپ وتىرعانىمدى مۇعالىمنەن جاسىرۋ ءۇشىن ونى گازەتپەن قاپتاپ الۋشى ەدىم. ءبىز جاسىرىپ، جاستانىپ وقىعان سول كىتاپتار قازىرگى بۋىنعا قىزىق بولماسا، كىمدى كىنالايمىز؟ بالالارىم كور­كەم ادەبيەتتەن گورى پۋبليتسيستيكا­لىق جانر­داعى، بيزنەس ادەبيەتتەردى وقىپ جۇر­گەنىن بايقايمىن. دەمەك سوعان قىزى­عۋشىلىق كوپ. قالىڭ-قالىڭ روماندار وقۋعا ىقىلاس عانا ەمەس، ۋاقىتتىڭ ءوزى از.

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

– كوركەم ادەبيەت نەمەسە پۋبليتسيستيكالىق جيناق بولا ما الدە تانىمدىق كىتاپ بولا ما، بولمىستىڭ شىندىعىن تەرەڭنەن اشىپ كورسەتە الاتىن وزدەرىنە الدامشى يميدج جاساۋمەن اينالىس­پايتىن كىتاپتاردىڭ ءبارى جانرلارىنا قاراماستان وقۋعا لايىق.

دينارا مازەن:

– ءوز باسىم ءالى كۇنگە دەيىن كلاسسي­كالىق شىعارمالاردى جاقسى كورەمىن. اتىشۋلى، بەستسەللەر اۆتورى دەلىنەتىن كوپ جازۋشىنى تۇششىنىپ وقي المايمىن. وقىرمانعا مىنانداي كىتاپ پايدالى دەپ كەسىپ-ءپىشىپ ايتۋعا بولماس، اركىم ءوز تالعامىنا، قاجەتتىگىنە قاراي وقيدى. ۋاقىت وتكەن سايىن تالعام مەن سۇرانىس تا وزگەرىپ تۇرادى.

جادىرا شامۇراتوۆا:

– استاناداعى «اباي» كىتاپ ءۇيى مەن ا.يمانوۆ كوشەسىندەگى كىتاپ دۇكەنىنە ءجيى بارامىن، سول جاعالاۋداعى «ۆيۆا پلازا» تۇرعىن ءۇي كەشەنىندە دە كىتاپ دۇكەنى اشىلدى، ال، سولارعا باس سۇعاتىندار كوپ ەمەس. ال «مەلوماندا» كىتاپ تاڭداپ جۇرگەندەر كوپ، نەگىزىنەن ءورىستىلدى جاس­تار ەكەنىن بايقايمىن. كەزەكتە تۇرعاندا اۋەستىكپەن جاستار نە وقيدى دەپ قاراي­مىز عوي، پسيحولوگيا، بيزنەسكە قاتىستى كىتاپتار، نون-فيكشن، فەنتەزي، دەتەكتيۆ... ءبارى ورىسشا. قازاقشا سويلەمەيتىن، اۋىزەكى سويلەسە دە كوركەم شىعارمانىڭ ءتىلىن ءتۇسىنىپ جارىتپاعاندىقتان سوڭى­نا دەيىن وقۋعا شىدامى جەتپەيتىندەر، البەتتە، ورىسشا وقيدى.

بۇگىنگى جاستار باياعىدا ءبىز وقىعان شىعارمالاردى نەگە وقىمايدى دەۋگە ۋاقىت باسقا، ولار اقىل ايتاتىن، مورال كورىنىپ تۇراتىن شىعارمالاردى وقي بەرمەيدى، ولاردىڭ دۇنيەتانىمىمەن قابىساتىن جاڭا دۇنيە كەرەك، وسىدان كەلىپ جازۋشىعا دا، شىعارماعا دا تالاپ وزگەرگەنىن كورەمىز، جازۋشىلار دا وسىنى ءتۇسىنۋى كەرەك، ەگەر جالىقتىرسا، دەمەك نە ۋاقىتى وتكەن، نە تەحنيكاسى كەلىسپەگەن. بولاشاقتا قۇپيالارعا جە­تەلەيتىن، جۇمباقتىڭ شەشۋىن وقىرمانعا قالدىراتىن، وقىرمان ول جەردە وزىنە ءبىر ەركىندىك سەزىنەتىن مەتا دۇنيەلەر، مىسالى، روماندار سانگە اينالۋى مۇمكىن.

الماس شايكەن:

 – نەگىزى، كلاسسيكالىق شىعارمالاردى بۇرىن نەمەسە بۇگىن دەپ بولۋگە بولمايدى، ولار قاي كەزدە دە وقىلادى. مىسالى، ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» ەڭ­بەگى مەن اباي اتامىزدىڭ ولەڭدەرى، پوەمالارى، قاراسوزدەرى قانشاما عاسىر وتسە دە ەشقاشان قۇندىلىعىن جويمايدى. سونداي-اق بۇگىندە ادامدار ءوزىن-ءوزىن دامىتۋعا ارنالعان ءتۇرلى پسيحولوگيا­لىق، تانىمدىق، الەۋمەتتىك كىتاپتاردى كوبى­رەك وقيدى. ولاردىڭ ىشىندە دۇرىسى دا، بۇرىسى دا كەزدەسەدى. دەگەنمەن وقىرمان ءوزى وقىعان كىتاپ ارقىلى ونىڭ پايداسى مول ەكەنىن ءتۇسىنىپ، باسقا دا، مىسالى، كوركەم ادەبي كىتاپتاردى دا وقيدى دەپ سەنەمىن.

– قازىر نە وقىپ ءجۇرسىز؟

دينارا مازەن:

– اۋدارماشى بولعاندىقتان سوزدىك قور، كوركەم ءتىل قاجەت، سوندىقتان قازاق جازۋشىلارىن قايتالاپ وقىپ تۇرامىن. جاقىندا «الاساپىران» (م.ماعاۋين)، «كوشپەندىلەر» ء(ى.ەسەنبەرلين) مەن تاكەن الىمقۇلوۆ شىعارمالارىن قايتالاپ وقىپ شىقتىم. بۇرىن كىتاپ وقىعاندا سيۋجەتى مەن وقيعاسى قىزىق بولسا، قازىر ءتىل قولدانىسى، كوركەمدىك جاعىنا كوبىرەك ءمان بەرەمىن. دەمالۋ ءۇشىن كىتاپ وقىعىم كەلسە ارچيبالد كرونين، بەتتي سميت، تەودور درايزەر، يرۆين شوۋ سياقتى اۆتورلاردى وقيمىن. زاماناۋي شىعارما­لار مەن اۆتورلاردى مۇمكىندىگىنشە وقىپ وتىرۋعا تىرىسامىن، اۋدارماشى بولعاندىقتان ولاردى دا بىلۋگە ءتيىسپىز.

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

– سوڭعى وقىعان كىتاپتاردىڭ ىشىندە قازىرگى نەمىس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى، ءبىز­دىڭ زامانداسىمىز بەرنحارد شلينكتىڭ «چتەتس» پوۆەسى قاتتى ۇنادى. قازىر بۇل نەمىس ادەبيەتىندەگى ەڭ وقىلىمدى جازۋشى. ودان كەيىن قىتاي قالامگەرى، نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مو ياننىڭ «قى­زىل گاۋليان» دەگەن شىعارماسىن وقى­­دىم. سوسىن ورىستىڭ كورنەكتى جازۋشىسى يۋري كازاكوۆتىڭ اڭگىمەلەرىن تاعى ءبىر قايتالاپ شىقتىم. ءوزىم بۇل سىرشىل سۋرەتكەردى الەمدىك نوۆەلليستيكانىڭ تەڭ­دەسسىز شەبەرى سانايمىن. اسىرەسە ونىڭ «نا پولۋستانكە» جانە «ۆون بەجيت سوباكا!» اتتى ويماقتاي عانا ەكى اڭگى­مەسىندەگى ادام جانىنىڭ نازىكتىگى مەن ماحاباتقا قۇشتارلىعىن سىيدىرا بىلگەن شەبەرلىگىنە تاڭعالاسىز.

جادىرا شامۇراتوۆا:

– وقىرمان بولۋدىڭ ءوز جاۋاپكەر­شى­لىگى بار. قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ بەل­دى وكىلدەرىمەن تانىس بولا وتىرىپ، شەتەل ادەبيەتىنىڭ دە وزىق ۇلگىلەرىن وقيسىڭ. كلاسسيكا – الىپپە، مىسالى، كافكانىڭ في­نالعا جاقىنداعانداعى ديناميكاسىن سەزىنۋدىڭ، چەحوۆتى پايدالانىلمايتىن، بىراق اتموسفەرا بەرەتىن دەتالدارىن بايقاۋدىڭ ءوز ءلاززاتى بار...

جاقىندا وقىعانىم – ليۋدميلا ۋليتس­كايانىڭ «زەلەنىي شاتەر» جانە «دانيەل شتاين، پەرەۆودچيك» دەگەن روماندارى. بۇنىڭ الدىڭعىسى پسيحولوگيالىق پروزا، كەڭەس داۋىرىندەگى ديسسيدەنتتەر، كگب-نىڭ ارەكەتتەرى، ادامداردىڭ بىت-شىت بولعان تاعدىرى تۋرالى. بۇگىندە جەتپىسكە كەلگەن جازۋشى ماماندىعى بويىنشا بيولوگ، گەنەتيك بولعاندىقتان، اراقتىڭ ورىس گەنەتيكاسىنا قالاي اسەر ەتكەنى تۋرالى ويلانادى. ال «دانيەل شتاين، پەرەۆودچيك» – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ءبىر ءوزى ءۇش ءجۇز تۇتقىندى قۇتقارعان ەۆرەي تۋرالى، اۆتور ارحيۆ قۇجاتتارىنا كوبىرەك سۇيەنەدى. قۇدايدى ىزدەۋ، ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ سەنىمىنە دەگەن كوزقاراستارى ايتىلادى. اۆتور كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى دۇنيەسىندە نە بار، قانداي سىر بۇعىپ جاتىر دەگەندى قاۋزاپ، ۋايىمى نە، وي-ساناسىندا قانداي جاڭا وزگەرىستەر بار، سونى بەرۋگە تىرىسادى. جالپى، ادامدار دىنىنە، ۇلتىنا قاراماستان سوعىسپاي، ءبىر-بىرىنە قىسىم جاساماي ءومىر سۇرە الا ما؟

الماس شايكەن:

– قازىر يتاليالىق اۆتوردىڭ ورىس تىلىندە شىققان فيلوسوفيالىق تاجى­ريبەگە بايلانىستى عىلىمي كىتابىن وقىپ ءجۇرمىن. سونىمەن بىرگە رۋسلان اقما­عانبەتوۆتىڭ «قۇت» دەگەن قازاقتىڭ بايلارى تۋرالى مازمۇندى دەرەككە تولى جيناعىن وقىدىم. ءبىزدىڭ قالامگەرلەر، ەتنوگراف عالىمدار وت ءتىلدى، وراق اۋىزدى بيلەر، ءباھادۇر باتىرلار تۋرالى ءجيى جازعانىمەن، ناقتى داۋلەتتى، اۋقاتتى ادامدار جايىنداعى كىتاپ وتە سيرەك. كەڭەستىك كەزەڭدە بايلار تۋرالى ءسوز ايت­قىزبادى. بۇل ەڭبەك سول ولقىلىقتىڭ ورىن تولتىرادى. ءوزىم وسى كىتاپتان قازاق بايلارىنىڭ مىنەزىن، بولمىسىن، جومارت­تىعىن، ادىلدىگىن، بالالارىنا قانداي تاربيە بەرگەندىگىن ءبىلىپ، تىڭ ماع­لۇماتقا قانىقتىم. سونداي-اق ۇستەلىمدە ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» اتتى دانالىق كىتابى تۇرادى. وسى ەڭبەكتەگى دانالىق اڭگىمەلەردى كۇنىنە ءبىر وقىپ قويامىن.

قوناقباي ساتتاروۆ:

– كوپ ۋاقىتىمدى باسپاسوزگە شولۋعا ارنايمىن. ودان قولىم بوساسا، قىسقا اڭگىمەلەر، ولەڭدەردى وقۋدان جالىققان ەمەسپىن. كەيدە ارنايى ىزدەپ تاۋىپ وقيتىنىم بار. ال اۋديو كىتاپ دەگەندەردى قابىلداي الماي-اق قويدىم. ءبىرتۇرلى، ماعان جات. اڭىز اڭگىمەلەر، قيسسالار قىزىقتىرادى. كوپ ۋاقىتىمدى ورىس تىلىندە بولسا دا ىسكەرلىك، پسيحولوگيالىق ادەبيەتتەرگە ارناپ ءجۇرمىن. بۇل – مەن ءۇشىن قازىر قاجەتتىلىك.

 

دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن

ازامات ەسەنجول،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ايتىپ كەلگەن اپات

ايماقتار • كەشە

«مىڭ بالا» جەڭىمپازدارى

رۋحانيات • كەشە

اقيقاتتىڭ اي ديدارى – ءباسپاسوز

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ىنتىماقتاستىق ىقپالى

ەكونوميكا • كەشە

جاڭا فورماتتاعى ساۋدا

ەكونوميكا • كەشە

جوتەلگە جەڭىل قاراماڭىز

مەديتسينا • كەشە

بىتىمگەرشىلىك ساردارلارى

قازاقستان • كەشە

جىپ-جىلى جۇرەك بۋىنداي

ادەبيەت • كەشە

داۋىستىڭ دا ءتۇسى بار

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار