ەل پرەزيدەنتىنىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 77-سەسسياسىنىڭ جالپى دەباتىندا سويلەگەن ءسوزى ادىلەتتى قازاقستاننىڭ جاھاندىق تۇساۋكەسەرى دەپ تانۋعا لايىق. حالىقارالىق قوعامداستىقتى وسى باعىتتا جاسالىپ جاتقان ءىس-شارالارمەن تانىستىرعان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قازاقستان پرەزيدەنتى رەتىندەگى ۇستانىمى – ءاربىر ازاماتتىڭ قۇقىعى قورعالاتىن ءارى ارقايسىسى تەڭ مۇمكىندىكتەرگە يە بولاتىن ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ەكەنىنە ەكپىن ءتۇسىردى.
«مەنىڭ ەلىمدە ادىلدىك سالتانات قۇرۋى كەرەك», دەدى ول. «زاڭ مەن ءتارتىپ قوعامىمىزدىڭ تۇعىرى بولادى. ال بۇل جولدىڭ ەڭ ماڭىزدى بولىگى – ترانسفورماتسيالىق ساياسي رەفورمالار», دەگەن تۇجىرىم ايتتى پرەزيدەنت.
پرەزيدەنت ادىلدىكتى, ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋدى وزىنەن باستاپ, وزىنە قاتىستى شەكتەۋ قابىلداپ وتىر: ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىلەتتىگىن جەتى جىلدىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋدى ۇسىندى. بۇل – قازاقستاندا دەموكراتيانى دامىتۋداعى ناعىز سەرپىلىس.
ق.توقاەۆ قازاقستان حالقىنا كۇنى كەشەگى ۇندەۋىندە 2022 جىلعى 20 قاراشادا وتەتىن پرەزيدەنتتىك دودا ەلدىڭ بۇكىل ساياسي جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن سايلاۋ كەزەڭىن باستاپ بەرەتىنىن جاريالادى. ناتيجەسىندە, ەكونوميكانى تۇراقتى دامىتۋدى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋدى كوزدەيتىن ۇزاق مەرزىمدى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
بۇل ناۋقان سونىمەن بىرگە ەل تاريحىنىڭ جاڭا پاراعىن اشپاق. ءبىر عاجابى, پرەزيدەنت مانداتىن 7 جىلدىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋ باستاماسى ارقىلى الداعى 22 جىلدا قازاقستاندا ءبىر ەمەس, 4 پرەزيدەنت بولادى. بۇل قازاقتىڭ جاڭا تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جايت. ياعني اۆتوكراتياداعىداي, تەك جالعىز ليدەردى عانا بىلەتىن تۇتاس ۇرپاقتىڭ ءوسىپ جەتىلۋى سياقتى قۇبىلىس كەلمەسكە كەتتى.
پرەزيدەنت بولىپ قايتا سايلانۋدان ءۇمىتى جوقتىعىن بىلەتىن تۇلعا بۇكىل قاجىرى مەن قايراتىن, ءبىلىمى مەن بىلىگىن, الەۋەتى مەن مۇمكىندىگىن سارقا جۇمساپ, ەل ەسىندە جاقسى اتىمەن قالۋعا تىرىسارى ءسوزسىز. ياعني ءبىرىنشى پرەزيدەنتتىك مەرزىمىن كەلەسى پرەزيدەنتتىك دوداعا ءتۇسۋ ءۇشىن ءتۇرلى كۇشتەردىڭ قولداۋىن يەلەنۋگە, سانالۋان ايلا-شارعى جاساۋعا شىعىندامايدى.
ءارى-بەرىدەن سوڭ 7 جىلدىق مەرزىم پرەزيدەنتتىڭ اينالاسىندا كلانداردىڭ قالىپتاسۋىنا توسقاۋىل قوياتىن تەتىككە اينالادى. مىسالى, ۇزاق وتىرعان اكىمدەردىڭ ءوزى سول ءوڭىردى باسىبايلى يەمدەنگەن جارتى پاتشاعا, شاعىن حاندىققا ۇقساپ كەتەتىنى, جالعىز بيلەپ, دەموكراتيانى جانشىپ, جەرگىلىكتى ەليتانى قالاعانىنشا جاتقىزىپ-ورگىزەتىنى جاسىرىن ەمەس. ەل بيلەۋشى ۇزاق وتىرسا, ونىڭ ۇزەڭگىلەستەرى مەن اعايىن-تۋىستارى قارجىلىق-ەكونوميكالىق توپتاردى قاپتاتىپ قۇرىپ, وزىنە جاعىمدى ساياسي كۇشتەردى عانا ىرىكتەپ قالدىرۋى ىقتيمال.
ەگەر سونىڭ سالدارىنان بولاشاقتا قاڭتار قاسىرەتى سياقتى وقيعالار قايتالانار بولسا, بۇل قازاق ەلىنىڭ تۇراقتىلىعىنا, تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەدى. ءتىپتى ەلدى توز-توز ەتىپ تىنۋى, مەملەكەتتىلىگىمىزدى جارعا جىعۋى مۇمكىن. ولاي بولسا, پرەزيدەنتتىك كادەنتسيانى جەتى جىلمەن شەكتەۋ تەڭ باسەكەگە قۇرىلعان دەموكراتيالىق ساياسي جۇيەنى قالىپتاستىرۋعا جانە بيلىكتىڭ ءبىر ادامنىڭ قولىندا شوعىرلانۋى تاۋەكەلدەرىن جويۋعا ىقپال ەتەدى.
بىرىنشىدەن, 7 جىل كەز كەلگەن الەۋمەتتىك باعدارلامانى, تۇبەگەيلى رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا, ءتول الەۋەتىن جارقىراتا جۇزەگە اسىرۋعا جەتەتىن ۋاقىت. تەك اقىلى – كوزى, جىگەرى – قولى بولسا يگى. سوندا الىنباس قامالى قالمايدى.
ەكىنشىدەن, ەگەر تۇلعا پرەزيدەنت رەتىندە شىنىمەن ءوزىن تاماشا قىرىنان كورسەتسە, 7 جىل ىشىندە بىلىكتى ليدەر رەتىندە بارلىق الەۋەتىن جارقىراتا پاش ەتسە, حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنسە, الەمدە زور بەدەل جيناسا, ول ءارى قاراي دا جەردە قالمايدى. كەز كەلگەن پارتيانى باسقارىپ, نە ءوز پارتياسىن اشىپ, ونى بيلىك شىڭىنا جەتەلەسىن نەمەسە, دامىعان ەلدەردەگىدەي, تەك قازاقستانمەن شەكتەلمەي, جاھاندىق دارەجەدەگى دودالارعا ءتۇسسىن, دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمداردى باسقارسىن. ءسويتىپ, قازاق بالاسى بەرگى تاريحىمىزدا بولماعان اسۋدى باعىندىرسىن.
مەنىڭ ويىمشا, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەل باسقارۋدى ءبىر مەرزىممەن دوعارۋى بولاشاقتا قازاق ەلىنەن جاھاندى بيلەۋگە قابىلەتتى ۇلى تۇلعالاردىڭ جەتىلىپ, ولاردىڭ قازاقستانمەن شەكتەلمەي, بۇكىل الەمگە تاراپ, بەدەلدى بولۋىنا جول اشادى.
سوندىقتان مۇنداي باتىل قادامنان ۇركۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. كەڭەس كەزىندە كسرو باسشىلارى ولگەنشە وتىراتىن. ودان ەل ۇتتى ما؟ بارىنە باعدار بولعان امەريكادا ءبىر مەرزىممەن شەكتەلگەن پرەزيدەنتتەر بار. جاھان قۇرمەت تۇتاتىن اقش-تىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى دجوردج ۆاشينگتون 1789-1797 جىلدارى, 8 جىل ەل باسقاردى. ودان سوڭ دجون ادامس – 4 جىل, توماس دجەففەرسون – 7 جىل, دجون كۋينسي ادامس – 4 جىل, ەندريۋ دجەكسون – 7 جىل, مارتين ۆان بيۋرەن – 4 جىل, اۆراام لينكولن 4 جىل... عانا پرەزيدەنت بولعان. ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز مەملەكەتىنىڭ تاريحىندا قالدى, اقش-تى دامىتتى. ەشقايسىسى ۇزاق وتىرامىن دەپ جاعالاسپاعان. ۋاقىتى كەلگەندە, زاڭعا مويىنسۇنعان.
قازاقستان ليدەرىنىڭ جاڭا باستاماسى ەڭ الدىمەن قازاقستان ليدەرلەرىنىڭ بويىندا وسىنداي ىزگى جاڭا ساياسي مادەنيەتتى قالىپتاستىرادى.
اماندىق بولسا, قازاقستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى دەموكراتيانىڭ شامشىراعىنا اينالادى. ەگەر ءبىزدىڭ ايماقتاعى قانداي دا ءبىر مەملەكەت باسشىسى بيلىكتى وزگەگە بەرمەي, ۇزاق وتىرىپ السا, ونىڭ حالقى قازاقستاندا پرەزيدەنتتەر 7 جىل سايىن ۇنەمى اۋىسىپ وتىراتىنىن مىسالعا كەلتىرىپ, سول بيىككە ۇمتىلاتىن, وسى اسۋدى اڭسايتىن بولادى.
سوندىقتان ءدال قازىر ساياسي تۇبەگەيلى جاڭعىرۋلارعا قارسى شىعۋ قازاق ەلىنە ۇسىنىلىپ وتىرعان تاريحي تەڭدەسسىز مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الۋمەن تەڭ, اسىل ءۇمىتتى ۇرلاتىپ الۋعا پارا-پار.
دەمەك 20 قاراشادا وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ مەملەكەت پەن قوعامداعى بارلىق جاڭارۋعا جول اشپاق. جەتەلى جەتى جىلدىق باستاۋ الماق!
ارەكەتسىز بيلىك – الەۋمەتىنىڭ سورى. حالقىنىڭ قامىن ويلاعان بيلىكتىڭ ءبىر ءىسى ارتىق. باستاعان ءىسى ۇلى ءارى ءىرى بولسا, تىپتەن تاماشا! جالپى, جاڭعىرىپ, العا ىلگەرىلەۋ عانيبەت نارسە. تابيعاتتا دا ارقىراپ اققان سۋ بۇزىلمايدى, تۇرىپ قالعان سۋدىڭ ك ۇلىمسى ءيىسى قولقانى قاۋىپ, اينالاسىنا زيانىن تيگىزەدى. الىسقا بارماي-اق تمد كولەمىندە توقىراعان ەل كوپ. ال قازاقستان العاشقى جولدى تاڭداۋىمەن ءسۇيسىنتتى.
وسى ورايدا كەۋدەسى قازىناعا تولى ابىز تىلەۋبەرگەن تورەبەك ۇلىنان ەستىگەن اڭگىمە ويعا ورالدى. مارقۇم تىلەۋبەرگەن اقساقال قازاق تاريحىنداعى اسا كۇردەلى كەزەڭ سانالاتىن ءحىح–حح عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن, سول داۋىرلەردەگى وقيعالاردىڭ تىكەلەي كۋاگەرى بولعان قاريالاردان حاندار, بيلەر, شەشەندەر, باتىرلار تۋرالى اڭىز, شەجىرەلەر مەن بۇرىن جارىق كورمەگەن تاريحي دەرەكتەردى جيناقتاپ كەتكەن. مەن بىرنەشە جىل بويى سونى وڭدەپ, جيناق ەتىپ شىعاردىم. تاريحتان بەلگىلى, قازاق حاندىعىنا ابىلمامبەت بيلىك ەتكەندە, ابىلاي ورتا جۇزدە كىشى حان, سۇلتان دارەجەسىندە جۇرگەن. ول كەزدە ورتا جۇزدە بي – بەكبولات ەكەن. كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ حانى – ابىلاي, ءبيى – بەكبولات بولىپ, ەكەۋى جاراستىقپەن ەل بيلەگەن.
ابىلاي كىشى حان دارەجەسىندە جۇرگەندە, ورتا ءجۇزدىڭ قاراكەسەك رۋىنىڭ تويىنا شاقىرۋمەن بارادى. نوكەرلەرىن ەرتىپ, تويدىڭ دۋمانىن ات ۇستىنەن تاماشالاپ تۇرادى. باسىندا حاندار كيەتىن سالتاناتتى بيىك قالپاق بار. كەنەت ابىلايدىڭ باسىنان قالپاعى جەرگە ۇشىپ تۇسەدى. ءجىتى قاراسا, قالپاققا ساداقتىڭ جەبەسى شانشىلىپتى. مىنا ورىنسىز قورلاۋعا نامىستانعان ابىلاي باس كيىمىن جەردەن الماپتى جانە ەشكىمگە كوتەرتكىزبەيدى. جان-جاعىندا شوعىرلانىپ, تىنىپ قالعان جۇرتقا كوز جۇگىرتسە, شەتتە سىقىلىقتاپ ك ۇلىپ, ءبىرىن-ءبىرى تۇرتپەكتەپ, مازاقتاپ تۇرعان ءبىر توپ جاستى بايقايدى. ولاردىڭ ورتاسىندا سۇرمەرگەن, اتاقتى رۋباسى, بي بوتاقاننىڭ تۇرعانىن كورەدى. ال بوتاقان بەكبولاتتىڭ جاقىن تۋىسى ەدى. ابىلاي بالەنىڭ بوتاقاننان كەلگەنىن بىلەدى. بىراق توي شىرقىن بۇزباۋ ءۇشىن ەشكىمدى جازالاتقىزبايدى.
تويدان كوڭىلسىز ورالعان ابىلاي حان ىزىنشە ساربازدارىن جىبەرەدى دە, بوتاقاندى بايلاپ, ماتاپ الدىرتادى. ول كەلگەنشە, تەرەڭ ور, زىندان قازدىرىپ, دايىنداتىپ قويادى. اكەلىنگەن بويدا بوتاقاندى سوعان سالعىزعان. ازىلقوي بوتاقان سوندا ءبىر تۇنەپ شىعادى. ەرتەڭىنە ابىلايدىڭ ءوزى بارىپ, بوتاقانعا: «شىق!» – دەپ رۇقسات ەتەدى. بۇعان قاتتى نامىستانعان بوتاقان اشۋلانادى: «كورگە تۇسكەن ادام ءتىرى شىعاتىن با ەدى؟ نە ايتىپ تۇرسىڭ؟!» – دەپ قورلىققا شىداماي, بوتاقان بەلبەۋىندەگى قانجارىن سۋىرىپ الىپ, ءوز ءىشىن ءوزى جارىپ ءولىپتى.
بوتاقاننىڭ قايعىلى ءولىمىن ەستىگەن بەكبولات ەلىن جيناپ, حان ورداسىن شابۋعا ءۇش مىڭ قولمەن اتتانادى. بەكبولاتتىڭ قول جيناپ شىققان حابارىن ەسىتكەن ابىلاي ولارعا قارسى اسكەر جىبەرمەيدى, ونىڭ ورنىنا الدىنان جاۋشى جىبەرىپ, كەلەتىن شاماسىن ءبىلىپ وتىرادى. حابارشىدان «بەكبولاتتىڭ قولى ءبىر كۇندىك جەردە» دەگەندى ەستىگەن حان تاڭەرتەڭ وردادا ءبىر دە ءبىر ادام قالدىرماي, ءبارىن دۇرك كوتەرىپ, ءبىر-ەكى قىردان اسىرىپ, ورمان اراسىنا پانالاتادى. ال جۇرتتا قالعان شاڭىراقتاردىڭ بارىنە قوناق كەلەتىندەي, توسەك سالدىرىپ, ءۇي جيھازدارىن جايناتىپ قويادى. ىدىس-اياقتى, كەسە-شاينەكتى قويعىزىپ, قازان-وشاق, اس سۋىنا دەيىن دايىنداتىپ كەتەدى. بەكبولاتتىڭ ساربازدارى ساسكە تۇستە ورداعا كىرسە, ىشىنەن بىردە-ءبىر ادامدى كورمەيدى. يەسىز, بىراق قوناق كۇتەتىندەي ۇيلەردىڭ ءبارى دە جاساۋلى تۇر. سەمىز جىلقىلار بايلاۋلى جاتىر ەكەن.
ساربازدار مىنا كورىنىسكە تاڭ قالادى. ۇزاق جولدان ارىپ-ارشىپ, جۇدەگەن ساربازدار مالدى شەتىنەن سويىپ جەپ, سالۋلى توسەك, سالقىن ۇيلەرگە جايلانا جاتىپ, راحاتتانىپ تىنىعىپ وتىرعاندا الىستان جاياۋلاپ كەلە جاتقان جالعىز ادامدى كورەدى. كوز شىرامىتاتىن جەرگە تاياعاندا ونىڭ شەكپەنىن جەلبەگەي جامىلعان, قاننەن-قاپەرسىز جاياۋ كەلە جاتقان ابىلاي ەكەنىن بايقايدى.
وق جەتەتىن جەرگە كەلگەندە, كوكىرەگىنە كەك تۇنعان بوتاقاننىڭ ءىنىسى سيراقتى مىلتىعىن الىپ, ابىلايدى اتۋعا ىڭعايلانعاندا بەكبولات وعان قاتتى جەكىپ: «ۇسىنعان باستى قىلىش كەسپەيدى. اتپا!» دەپ ءىنىسىن توقتاتقان ەكەن. ابىلاي كەلگەن بويدا ءتۇسىن بۇزباستان, قوناقجاي قالىپپەن ادامدارمەن قول الىسىپ, جىلى شىرايلى امانداسادى. اماندىق-ساۋلىق بىلىسكەننەن كەيىن اڭگىمە باستالىپ, ونىڭ بارىسىندا جاۋلاسپاققا كەلگەندەر بولعان جايدىڭ ءمان-جايىنا تولىق قانىعىپ, انىعىن ءبىلىپ, كەلىسىمگە كەلەدى. بوتاقان ءۇشىن مول قۇن العاسىن, بەكبولات ساربازدارىمەن بىرگە ەش قان توكپەي ەلىنە كەرى قايتىپتى.
بۇل – قازاق ورداسىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ ۇلى حانداردىڭ بىرىنەن بىزگە جەتكەن ۇلاعات. ولار ۇلى ادامداردىڭ اراسىنداعى سىيلاستىقتىڭ, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن كەلىسىمنىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتىپ كەتتى.
اتا-بابا اماناتىنا بەرىك بولىپ, قايرات تا, قايىرىمدىلىق تا تانىتا بىلگەنىمىز ابزال. ادىلەتتى قازاقستان اباي حاكىم ايتقانداي, اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستاسا, سوندا تولىق بولادى ەلدەن بولەك.
ىزعارلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن سوڭ قازاقتىڭ ازاتتىققا بەت بۇرعانى سياقتى, بيىلعى «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعالارىنان كەيىن قازاقستان مۇلدەم جاڭا جولعا ءتۇستى. وسى جولداعى ءاربىر قادامىمىز قازاقستاننىڭ بولاشاعىن دا ايقىندايدى. سونىسىمەن دە قۇندى, جاۋاپتى, ءارى ماڭىزدى. ول قادامنىڭ ءبارى «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» اتتى باستى قاعيداتىمىزدى ناقتى ءمان-مازمۇنمەن بايىتا تۇسەدى. پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, ءبىز كۇن سايىن ەسكى مەن جاڭانىڭ, توقىراۋ مەن دامۋدىڭ اراسىنان تاڭداۋ جاسايمىز.
وسى جولدا ءبىرىمىز ىلگەرى, ءبىرىمىز كەرى تارتساق, ورتا جولدا توقىرايمىز. ادىلەتتى قازاقستان الدىمىزعا عالامات ۇلى ماقساتتار, ۇزاق جوسپارلار قويادى. وعان جەتۋدىڭ جولى دا شالعاي: جەتە الماي جارتى جولدا قالىپ قويماۋىمىز كەرەك.
سوندىقتان قازىردەن باس بىرىكتىرىپ, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن ۇيىسۋعا ءتيىسپىز. الەمنەن تىنىشتىق كەتكەن, ىرگەدەگى الپاۋىت ەل قانتوگىسكە ىنتىققان شاقتا سىرتقى ءزالىم كۇشتەرگە, قىزعانعان قىزىل كوز قۇزعىندارعا جەم بولماۋ ءۇشىن ىرگەمىزدى قىمتاپ, بىرلىگىمىزدى بەكەمدەي تۇسەيىك. قازاق الاۋىز ەمەس, ءبىراۋىزدى بولسا, بيلىك سوزىندە تۇرىپ, ادىلدىكتىڭ الا جىبىنەن اتتاماسا, وندا بۇقاراسى بيلەۋشىسىن قۋاتتاعان, بيلەۋشىسى بۇقاراسىن جىلاتپاعان قۋاتتى, بەرەكەلى ەل بولامىز, اعايىن.
باقىتبەك سماعۇل,
ءماجىلىس دەپۋتاتى,
Amanat فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى
