ەكونوميكا • 23 قىركۇيەك، 2022

ونەركاسىپتىك باق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تابيعي ونىمدەر نارىعىنا سەرپىن بەرەدى

83 رەت كورسەتىلدى

قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ «تال­عار» وڭىرلىك فيليالىنداعى پومولوگيالىق باقتا «جەمىس-كوكونىس شارۋا­­شىلىعى سالاسىندا عىلىمدى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى مەن بو­لا­شاعى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.

المالىق اۋىلىنداعى 5 گەكتارعا جۋىق اۋماقتا جايقالىپ تۇرعان اپورت باعى حوش يىسىمەن عانا ەمەس، كەلۋ­شى­لەر­دى الاقانداي القىزىل المالارىمەن تاڭعالدىرادى. قازىرگى ماۋسىمدا ءبىر اپورتتىڭ سالماعى 470 گرامم تارتسا، ماماندار وسى ايدىڭ اياعىنا دەيىن شامامەن 500 گرامنان اساتىنىن بولجاپ وتىر. بۇگىندە مەملەكەتتىك سورتتاۋ سى­ن­اع­ىنا المانىڭ – 40، المۇرتتىڭ – 14، شيە­نىڭ – 6، ورىكتىڭ – 8، تاڭقۋرايدىڭ – 4، قارا قاراقاتتىڭ 6 سورتى بەرىلگەن. ايتا كەتەتىن ماڭىزدى جايت، قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى دالالىق ۇلگىدەگى جانە in vitro كوللەكتسياسى تۇرىندە شو­عىرلانعان باقشا، جەمىس-جيدەك دا­قىلدارى مەن ءجۇزىمنىڭ ورتالىق ازياداعى بىردەن-ءبىر گەنەتيكالىق جي­ناق­تاۋشى بانكى رەتىندە بەلگىلى. مۇندا 1 617 گەنوتيپ ساقتالعان.

پومولوگيالىق باقتىڭ 85 جىلدى­عى­نا وراي ۇيىمداستىرىلعان سالتاناتتى ءىس-شارا بارىسىندا «قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ» باسقارما توراعاسى تەمىرجان ايتباەۆ باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىنداعى عىلىمداردىڭ جەتىستىكتەرىنە توقتالىپ، ۇزدىكتەردى ماراپاتتادى.

وسى ءىس-شاراعا ارنايى قاتىسقان اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ءابىلحايىر تامابەك ەلىمىزدە باۋ-باقشا داقىلدارىنان باسەكەگە قابىلەتتى تابيعي ونىمدەر شىعارۋ مۇمكىندىگىنىڭ زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ۆەدومستۆو وكىلىنىڭ ايتۋىنشا، اپورتتى برەندكە اينالدىرۋ – باستى ماقسات. بۇل ءۇشىن وتاندىق ونىمدەر ءوندىرىسىن كۇشەيتۋ قاجەت. وسى ورايدا پرەزيدەنت باسىمدىق بەرىپ وتىرعان تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ وزەكتى ەكەنىنە توقتالعان ءا.تامابەك: «الداعى جىلى تۇقىم شارۋاشىلىعى ورتالىعى قۇرىلىپ، سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا ەرەجەلەرى قول­دا­نىسقا ەنەدى. ونىڭ بارىسىندا تۇ­قىم شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن قول­داي­تىن جوبالار دا بار» – دەپ اتاپ ءوتتى.

سونىمەن قاتار شارۋاشىلىقتارعا 50-دەن 70 پايىزعا دەيىن سۋبسيديالار قاراستىرىلۋدا. الداعى 10-15 جىلدا وتاندىق تۇقىمدى 70 پايىزعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ال ساپالى ءونىم نارىعىن دامىتۋدا ءوندىرىس پەن عى­لىمنىڭ ىقپالداستىعى اسا قاجەت. ول ءۇشىن اعا بۋىن مەن جاس عالىمدار ارا­سىنداعى ساباقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ، وزىق تاجىريبەلەردى ءبولىسۋ ۋاقىت كۇت­تىرمەيدى.

وسى ورايدا سالاداعى بىلىكتى ماماندار ماسەلەسىن قوزعاعان اكادەميك، قازۇازۋ رەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقا­رۋ­شى قانات تىرەۋوۆ وتاندىق جەمىس-جيدەك داقىلدارىن ءوسىرۋ، ساقتاۋ جانە وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋمەن قاتار اگرارلىق عىلىم مەن باۋ-باقشا، كوكونىس شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءوندىرىستى دامىتۋ، زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى ساپالى ءونىمدى كوبەيتۋ ماسەلەسىنە توقتالدى.

بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى دامىپ كەلە جاتقان وڭىرلەردىڭ ءبىرى – الماتى وبلىسىندا 24 مىڭ گەكتارعا باۋ-باقشا ەگىلگەن. ونىڭ 17 مىڭ گەكتارى الما باقتارىنا تيەسىلى. الماتى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى كويۋمچان وماروۆتىڭ ايتۋىنشا، وڭىردەگى باۋ-باقشا ونىمدەرى ىشكى سۇرانىستىڭ قاجەتىن وتەپ تۇر. كەيىنگى جىلدارى قولعا الىنعان ينتەنسيۆتى باقتاردا ءار گەكتارىنان 30-50 تونناعا دەيىن ءونىم جيناۋ مۇمكىندىگى بار. ال وبلىستا جۇزەگە اسىپ جاتقان قاناتقاقتى جوبالار الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن ءوندىرىس الاڭدارىنا اينالادى دەگەن سەنىم باسىم.

پومولوگيالىق باقتاعى ىرگەلى زەرت­تەۋلەر 80 جىلدان استام ۋاقىت بويى ۇز­دىك­سىز جالعاسىپ كەلەدى. «قازاق جە­مىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرت­ت­ەۋ ينستيتۋتىنىڭ» باسقارما تور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى ساۋلە قازىباەۆا اتاپ وتكەندەي، باقشا كوللەكتسياسى – مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق قورى. بۇ­گىندە سەلەكتسيالىق گەندىك قوردا 3 مىڭ­عا جۋىق گيبريد تۇرلەرى بار. ال مەملەكەتتىك تىزبەگە ەنگەن 200-دەي جاڭا سورت شىعارىلعان. ەلىمىزدىڭ تۇركىستان، الماتى، جامبىل جانە قىزىلوردا وبلىستارى باق شارۋاشىلىعىنا ىڭعايلى وڭىرلەر دەيتىن بولساق، ينستيتۋت ماماندارى جىلىنا ءار داقىلدان ءبىر سۇرىپ شىعارۋدى ماقسات ەتىپ كەلەدى. ال سوڭعى التى جىل ىشىندە جۇزەگە اسقان «كاندي» جوباسى الداعى ۋاقىتتا جالعاسىن تاباتىن بولسا، تەڭىز دەڭگەيىنەن 700-1200 شاقىرىم بيىكتىكتە وسەتىن اپورتتىڭ وسى وڭىرگە عانا ءتان جەمىس ەكەنىن تاعى دا ايعاقتاي تۇسەدى.

و

ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى كەي­بىر ءونىم تۇرلەرى بويىنشا يم­پورتقا تاۋەلدى ەكەنىن قاپەرگە الاتىن بولساق، سوڭعى جىلدارى رەس­پۋبليكاعا ورتا ەسەپپەن 900 مىڭ تون­نادان استام جەمىس-جيدەك اكە­لىنگەن. وسى ورايدا ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستى تولىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 6،6 مىڭ گەكتار اۋماقتا جاڭا قارقىندى باقتاردى وتىرعىزۋ جوسپارلانۋدا. ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىن­شا 2024 جىلعا قاراي جەمىسكە دەگەن سۇرانىستى وتاندىق ءوندىرىس ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋادى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ ونەر­كاسىپتىك باق شارۋاشىلىعىنىڭ تا­بىستىلىعىن، باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋ، المانى برەندتەۋ، كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ سياقتى جۇيەلى جۇمىستار جۇزەگە اسۋى قاجەت. قولعا الىنعان ماڭىزدى جوبالار قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «اگروۋنيۆەرسيتەت» وقۋ-تاجىريبەلىك شارۋاشىلىعىندا ىسكە اسىپ كەلەدى. مۇندا جەمىس-جيدەك ءوسىرۋ بويىنشا كادرلاردى تاجىريبە نەگىزىندە دايىنداۋ ءۇشىن جانە ءوزارا تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن 2020 جىلى Dutch Fruit Solutions Kazakhstan (نيدەرلاند) كومپانياسىمەن بىرلەسىپ، «قارقىندى باق» ىسكە قوسىلعانى بەلگىلى. نيدەرلاند كورولدىگى – ءونىم تۇقىمى مەن وتىرعىزۋ ماتەريالدارى بويىنشا الەمدەگى كوشباسشى ەكسپورتتاۋشى. دەمونستراتسيالىق الاڭدا 8 ءتۇرلى جەمىس-جيدەك داقىلدارىنىڭ (الما، المۇرت، قارا ورىك، شيە، كوكجيدەك، قۇلپىناي، قاراقات، سپارجا) 40-قا جۋىق جاڭا سۇرىپتارى وسىرىلەدى. وسىم­دىكتەردى كۇتۋ مەن ءوسىرۋدىڭ، ونى زيان­كەستەر مەن اۋرۋدان قورعاۋعا بەيىم­دەلگەن شەتەلدىك جۇيەلەرى، اۆتوماتتى سۋارۋ جۇيەسى، تىڭايتقىش قوسۋ ارقىلى تامشىلاتىپ سۋارۋ – فەرتيگاتسيا سياقتى زاماناۋي تەحنولوگيالار قولدانىلادى. بيىل ءساۋىر ايىندا 0،1 گا-دان 230 كگ كوك سپارجانىڭ العاشقى ءونىمى، سونداي-اق Deljonca، Santana، Wilton Star الما سۇرىپتارىنىڭ ونىم­دەرى الىندى. وتكەن جىلى الما مەن المۇرتتىڭ شىعىمدىلىعى 5،1 ت/گا بولسا، بيىل 13 ت/گا-عا جەتىپ وتىر. قارا ورىكتىڭ شىعىمدىلىعى ورتا ەسەپپەن 7،2 ت/گا-ىن قۇرايدى.

پومولوگيالىق باقتاعى جيىن قازۇازۋ-ىن اگروتەحنيكالىق حاب زەرت­حانا­لارىندا گرانتتىق جوبالار اياسىندا جانە جەكەلەگەن كومپانيالار ازىرلەگەن ونىمدەر كورمەسىمەن ەرەك­شەلەندى. بۇل وندىرىستىك الاڭ ەلىمىز­دەگى باۋ-باقشا داقىلدارىنىڭ وتە باي قورىنا ءتانتى ەتتى. «ۇلتتىق اگرار­لىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالى­عى» كەاق «قازاق قايتا وڭدەۋ جانە تاعام ونەركاسىپتەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» عالىمدارى وتاندىق جانە شەتەلدىك نارىقتاعى ونىمدەردىڭ ساپاسى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قايتا وڭدەۋ جانە تاعام ونەركاسىبىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىن عىلىمي قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. وسى ورايدا گرانتتىق جوبالار اياسىندا ازىرلەنگەن الما، قىزىلشا، ءسابىز، ت.ب. باسقا جەمىس تۇرلەرىنەن وندىرىلگەن پيۋرەلەر بيولوگيالىق تابيعي قۇرامى جاعىنان ەرەكشەلەنسە، قازۇازۋ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ تەحنولوگياسى جانە ساپاسى يننوۆاتسيالىق عىلىم ءبىلىم ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ءبيبىپاتيما ەرەنوۆا ءارتۇرلى جەمىس-جيدەكتەر قوس­پاسى بار قۇرت ونىمدەرى، اعزاعا پايدالى تابيعي سمۋزيلەر، قاراقات جانە قارا بۇلدىرگەن، الما جانە شىرعاناق، شاڭگىش جانە تاڭقۋراي ءدامدى سوربە ونىمدەرىنىڭ دايىندالۋ بارىسىمەن تانىستىردى.

ال توپىراق قۇرامىن جاقسارتىپ، مول ءونىم الۋعا ىقپال ەتەتىن Swissgrow كوم­پانياسىنىڭ ونىمدەرى، سونداي-اق شيكىزاتىن الماتى وبلىسىنىڭ رايىمبەك اۋدانىنداعى كومىر ءوندىرىسى القابىنان الىپ وتىرعان Al Karal گۋميندىك ورگانيكالىق مينەرالدى تى­ڭايتقىشتارى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان يننوۆاتسيالىق ونىمدەرىمەن ەرەكشەلەنۋدە. سونىمەن بىرگە وتاندىق BioZam-Zam مينەرالدى تىڭايتقىش ءۇي جانە دالا القاپتارى داقىلدارى ءۇشىن پايدالى. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك ايماقتارىندا، سونداي-اق جىلىجايلارداعى وسىمدىكتەردى قۇنار­لاندىرۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل وندى­رىس­تە كۇنىنە 70-80 توننا تىڭايت­قىش ازىر­لەنەدى.

كونفەرەنتسيادا عالىمدار، عى­لى­مي مەكەمەلەر وكىلدەرى، اۋىل شا­رۋا­شىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋ­شىلەر ينستيتۋتتىڭ سەلەكتسيالىق جەتىس­تىك­تە­رىمەن جانە جەمىس-جيدەك دا­قىل­دارىنىڭ كوپجىلدىق كوللەكتسيا­سىمەن تانىسىپ، ەلىمىزدەگى باۋ-باق­شا ءوندىرىسىن دامىتۋعا قاتىستى تۇ­جى­رىم­دا­رىمەن ءبولىستى.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ءوڭىر جانە وركەنيەت

ساياسات • كەشە

اعا بۋىننىڭ قولداۋى

ساياسات • كەشە

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

رۋحانيات • كەشە

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار