المالىق اۋىلىنداعى 5 گەكتارعا جۋىق اۋماقتا جايقالىپ تۇرعان اپورت باعى حوش يىسىمەن عانا ەمەس, كەلۋشىلەردى الاقانداي القىزىل المالارىمەن تاڭعالدىرادى. قازىرگى ماۋسىمدا ءبىر اپورتتىڭ سالماعى 470 گرامم تارتسا, ماماندار وسى ايدىڭ اياعىنا دەيىن شامامەن 500 گرامنان اساتىنىن بولجاپ وتىر. بۇگىندە مەملەكەتتىك سورتتاۋ سىناعىنا المانىڭ – 40, المۇرتتىڭ – 14, شيەنىڭ – 6, ورىكتىڭ – 8, تاڭقۋرايدىڭ – 4, قارا قاراقاتتىڭ 6 سورتى بەرىلگەن. ايتا كەتەتىن ماڭىزدى جايت, قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى دالالىق ۇلگىدەگى جانە in vitro كوللەكتسياسى تۇرىندە شوعىرلانعان باقشا, جەمىس-جيدەك داقىلدارى مەن ءجۇزىمنىڭ ورتالىق ازياداعى بىردەن-ءبىر گەنەتيكالىق جيناقتاۋشى بانكى رەتىندە بەلگىلى. مۇندا 1 617 گەنوتيپ ساقتالعان.
پومولوگيالىق باقتىڭ 85 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان سالتاناتتى ءىس-شارا بارىسىندا «قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ» باسقارما توراعاسى تەمىرجان ايتباەۆ باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىنداعى عىلىمداردىڭ جەتىستىكتەرىنە توقتالىپ, ۇزدىكتەردى ماراپاتتادى.
وسى ءىس-شاراعا ارنايى قاتىسقان اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ءابىلحايىر تامابەك ەلىمىزدە باۋ-باقشا داقىلدارىنان باسەكەگە قابىلەتتى تابيعي ونىمدەر شىعارۋ مۇمكىندىگىنىڭ زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ۆەدومستۆو وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, اپورتتى برەندكە اينالدىرۋ – باستى ماقسات. بۇل ءۇشىن وتاندىق ونىمدەر ءوندىرىسىن كۇشەيتۋ قاجەت. وسى ورايدا پرەزيدەنت باسىمدىق بەرىپ وتىرعان تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ وزەكتى ەكەنىنە توقتالعان ءا.تامابەك: «الداعى جىلى تۇقىم شارۋاشىلىعى ورتالىعى قۇرىلىپ, سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا ەرەجەلەرى قولدانىسقا ەنەدى. ونىڭ بارىسىندا تۇقىم شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن قولدايتىن جوبالار دا بار» – دەپ اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار شارۋاشىلىقتارعا 50-دەن 70 پايىزعا دەيىن سۋبسيديالار قاراستىرىلۋدا. الداعى 10-15 جىلدا وتاندىق تۇقىمدى 70 پايىزعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ال ساپالى ءونىم نارىعىن دامىتۋدا ءوندىرىس پەن عىلىمنىڭ ىقپالداستىعى اسا قاجەت. ول ءۇشىن اعا بۋىن مەن جاس عالىمدار اراسىنداعى ساباقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ, وزىق تاجىريبەلەردى ءبولىسۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى.
وسى ورايدا سالاداعى بىلىكتى ماماندار ماسەلەسىن قوزعاعان اكادەميك, قازۇازۋ رەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى قانات تىرەۋوۆ وتاندىق جەمىس-جيدەك داقىلدارىن ءوسىرۋ, ساقتاۋ جانە وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋمەن قاتار اگرارلىق عىلىم مەن باۋ-باقشا, كوكونىس شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ءوندىرىستى دامىتۋ, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى ساپالى ءونىمدى كوبەيتۋ ماسەلەسىنە توقتالدى.
بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى دامىپ كەلە جاتقان وڭىرلەردىڭ ءبىرى – الماتى وبلىسىندا 24 مىڭ گەكتارعا باۋ-باقشا ەگىلگەن. ونىڭ 17 مىڭ گەكتارى الما باقتارىنا تيەسىلى. الماتى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى كويۋمچان وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىردەگى باۋ-باقشا ونىمدەرى ىشكى سۇرانىستىڭ قاجەتىن وتەپ تۇر. كەيىنگى جىلدارى قولعا الىنعان ينتەنسيۆتى باقتاردا ءار گەكتارىنان 30-50 تونناعا دەيىن ءونىم جيناۋ مۇمكىندىگى بار. ال وبلىستا جۇزەگە اسىپ جاتقان قاناتقاقتى جوبالار الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن ءوندىرىس الاڭدارىنا اينالادى دەگەن سەنىم باسىم.
پومولوگيالىق باقتاعى ىرگەلى زەرتتەۋلەر 80 جىلدان استام ۋاقىت بويى ۇزدىكسىز جالعاسىپ كەلەدى. «قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ» باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ساۋلە قازىباەۆا اتاپ وتكەندەي, باقشا كوللەكتسياسى – مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق قورى. بۇگىندە سەلەكتسيالىق گەندىك قوردا 3 مىڭعا جۋىق گيبريد تۇرلەرى بار. ال مەملەكەتتىك تىزبەگە ەنگەن 200-دەي جاڭا سورت شىعارىلعان. ەلىمىزدىڭ تۇركىستان, الماتى, جامبىل جانە قىزىلوردا وبلىستارى باق شارۋاشىلىعىنا ىڭعايلى وڭىرلەر دەيتىن بولساق, ينستيتۋت ماماندارى جىلىنا ءار داقىلدان ءبىر سۇرىپ شىعارۋدى ماقسات ەتىپ كەلەدى. ال سوڭعى التى جىل ىشىندە جۇزەگە اسقان «كاندي» جوباسى الداعى ۋاقىتتا جالعاسىن تاباتىن بولسا, تەڭىز دەڭگەيىنەن 700-1200 شاقىرىم بيىكتىكتە وسەتىن اپورتتىڭ وسى وڭىرگە عانا ءتان جەمىس ەكەنىن تاعى دا ايعاقتاي تۇسەدى.
ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى كەيبىر ءونىم تۇرلەرى بويىنشا يمپورتقا تاۋەلدى ەكەنىن قاپەرگە الاتىن بولساق, سوڭعى جىلدارى رەسپۋبليكاعا ورتا ەسەپپەن 900 مىڭ توننادان استام جەمىس-جيدەك اكەلىنگەن. وسى ورايدا ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستى تولىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 6,6 مىڭ گەكتار اۋماقتا جاڭا قارقىندى باقتاردى وتىرعىزۋ جوسپارلانۋدا. ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا 2024 جىلعا قاراي جەمىسكە دەگەن سۇرانىستى وتاندىق ءوندىرىس ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋادى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپتىك باق شارۋاشىلىعىنىڭ تابىستىلىعىن, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋ, المانى برەندتەۋ, كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ سياقتى جۇيەلى جۇمىستار جۇزەگە اسۋى قاجەت. قولعا الىنعان ماڭىزدى جوبالار قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «اگروۋنيۆەرسيتەت» وقۋ-تاجىريبەلىك شارۋاشىلىعىندا ىسكە اسىپ كەلەدى. مۇندا جەمىس-جيدەك ءوسىرۋ بويىنشا كادرلاردى تاجىريبە نەگىزىندە دايىنداۋ ءۇشىن جانە ءوزارا تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن 2020 جىلى Dutch Fruit Solutions Kazakhstan (نيدەرلاند) كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, «قارقىندى باق» ىسكە قوسىلعانى بەلگىلى. نيدەرلاند كورولدىگى – ءونىم تۇقىمى مەن وتىرعىزۋ ماتەريالدارى بويىنشا الەمدەگى كوشباسشى ەكسپورتتاۋشى. دەمونستراتسيالىق الاڭدا 8 ءتۇرلى جەمىس-جيدەك داقىلدارىنىڭ (الما, المۇرت, قارا ورىك, شيە, كوكجيدەك, قۇلپىناي, قاراقات, سپارجا) 40-قا جۋىق جاڭا سۇرىپتارى وسىرىلەدى. وسىمدىكتەردى كۇتۋ مەن ءوسىرۋدىڭ, ونى زيانكەستەر مەن اۋرۋدان قورعاۋعا بەيىمدەلگەن شەتەلدىك جۇيەلەرى, اۆتوماتتى سۋارۋ جۇيەسى, تىڭايتقىش قوسۋ ارقىلى تامشىلاتىپ سۋارۋ – فەرتيگاتسيا سياقتى زاماناۋي تەحنولوگيالار قولدانىلادى. بيىل ءساۋىر ايىندا 0,1 گا-دان 230 كگ كوك سپارجانىڭ العاشقى ءونىمى, سونداي-اق Deljonca, Santana, Wilton Star الما سۇرىپتارىنىڭ ونىمدەرى الىندى. وتكەن جىلى الما مەن المۇرتتىڭ شىعىمدىلىعى 5,1 ت/گا بولسا, بيىل 13 ت/گا-عا جەتىپ وتىر. قارا ورىكتىڭ شىعىمدىلىعى ورتا ەسەپپەن 7,2 ت/گا-ىن قۇرايدى.
پومولوگيالىق باقتاعى جيىن قازۇازۋ-ىن اگروتەحنيكالىق حاب زەرتحانالارىندا گرانتتىق جوبالار اياسىندا جانە جەكەلەگەن كومپانيالار ازىرلەگەن ونىمدەر كورمەسىمەن ەرەكشەلەندى. بۇل وندىرىستىك الاڭ ەلىمىزدەگى باۋ-باقشا داقىلدارىنىڭ وتە باي قورىنا ءتانتى ەتتى. «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» كەاق «قازاق قايتا وڭدەۋ جانە تاعام ونەركاسىپتەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» عالىمدارى وتاندىق جانە شەتەلدىك نارىقتاعى ونىمدەردىڭ ساپاسى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قايتا وڭدەۋ جانە تاعام ونەركاسىبىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىن عىلىمي قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. وسى ورايدا گرانتتىق جوبالار اياسىندا ازىرلەنگەن الما, قىزىلشا, ءسابىز, ت.ب. باسقا جەمىس تۇرلەرىنەن وندىرىلگەن پيۋرەلەر بيولوگيالىق تابيعي قۇرامى جاعىنان ەرەكشەلەنسە, قازۇازۋ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ تەحنولوگياسى جانە ساپاسى يننوۆاتسيالىق عىلىم ءبىلىم ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ءبيبىپاتيما ەرەنوۆا ءارتۇرلى جەمىس-جيدەكتەر قوسپاسى بار قۇرت ونىمدەرى, اعزاعا پايدالى تابيعي سمۋزيلەر, قاراقات جانە قارا بۇلدىرگەن, الما جانە شىرعاناق, شاڭگىش جانە تاڭقۋراي ءدامدى سوربە ونىمدەرىنىڭ دايىندالۋ بارىسىمەن تانىستىردى.
ال توپىراق قۇرامىن جاقسارتىپ, مول ءونىم الۋعا ىقپال ەتەتىن Swissgrow كومپانياسىنىڭ ونىمدەرى, سونداي-اق شيكىزاتىن الماتى وبلىسىنىڭ رايىمبەك اۋدانىنداعى كومىر ءوندىرىسى القابىنان الىپ وتىرعان Al Karal گۋميندىك ورگانيكالىق مينەرالدى تىڭايتقىشتارى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان يننوۆاتسيالىق ونىمدەرىمەن ەرەكشەلەنۋدە. سونىمەن بىرگە وتاندىق BioZam-Zam مينەرالدى تىڭايتقىش ءۇي جانە دالا القاپتارى داقىلدارى ءۇشىن پايدالى. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك ايماقتارىندا, سونداي-اق جىلىجايلارداعى وسىمدىكتەردى قۇنارلاندىرۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل وندىرىستە كۇنىنە 70-80 توننا تىڭايتقىش ازىرلەنەدى.
كونفەرەنتسيادا عالىمدار, عىلىمي مەكەمەلەر وكىلدەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر ينستيتۋتتىڭ سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەرىمەن جانە جەمىس-جيدەك داقىلدارىنىڭ كوپجىلدىق كوللەكتسياسىمەن تانىسىپ, ەلىمىزدەگى باۋ-باقشا ءوندىرىسىن دامىتۋعا قاتىستى تۇجىرىمدارىمەن ءبولىستى.
الماتى
