قوعام • 23 قىركۇيەك، 2022

تىلگە قۇرمەت – تاربيە وشاعىنان

77 رەت كورسەتىلدى

ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋى­نا جانە قازاقستان حالقىنىڭ تىلدەرى كۇنىنە وراي دوستىق ۇيىندە حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى الماتى قالالىق فيليالىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى» تاقىرىبىندا عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتكەن جيىن ەل تاۋەلسىزدىگى جولىندا كۇرەسكەن ۇلت زيالىلارى مەن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان اكادەميكتەر ءابدۋالي قايدار مەن ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ وراسان زور ەڭبەگىن ەسكە الىپ، رۋحىنا تاعزىم ەتىپ، قۇران باعىشتاۋمەن باستالدى. 

يۋنەسكو كولەمىندە 150 جىل­­­دىعى اتالىپ وتىرعان احمەت باي­­تۇرسىن ۇلىنىڭ ءتىل مار­­تە­بەسى جولىنداعى كۇرەسى، قو­عام جانە مەملەكەت قايراتكەرى ءالي­حان بو­كەيحاننىڭ ء«تىل ءۇشىن كۇ­رەس نەگە ءجۇرىپ جاتىر؟ قازاق ءتىلى دەگەن نە؟ قازاق ءتىلىنىڭ ار جاعىن­دا­عى جاتقان ماسەلە – جەر. ءبىز مى­نا جەردى قازاق بولىپ، قازاقشا سوي­لەپ قانا قورعاي الامىز» دەپ كە­مەڭ­گەرلىكپەن ايتقانى بۇ­گىن­گى قوعامدا وزەكتىلىگىن جوي­عان جوق. ۇلت كوسەمدەرىنىڭ ەل مۇ­را­تى جولىنداعى ءىسىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى قارا­شا ايىندا تۇركىستان قالاسىندا حالىق­ارالىق «قازاق ءتىلى» قوعا­مى­نىڭ VI قۇرىلتايى وتكەن بولا­تىن. جيىن مودەراتورى، توراعانىڭ ورىنباسارى مۇحتار­حان اباعان وسى ورايدا قۇرىل­تايدا قابىلدانعان شە­شىم­دەر، العا قويعان ماقساتتار كۇنى بۇگىن قالاي ىسكە اسۋدا ءارى ناق­تى ىسكە كوشۋدىڭ مەحانيزمدەرى قان­داي؟» دەگەن ساۋال تاستاي وتى­رىپ، بايان­دا­ماشىلارعا ءسوز كەزەگىن ۇسىندى.

حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قو­عامىنىڭ الماتى قالاسى بويىنشا توراعاسى قۇسمان شالاباەۆ انا ءتىلىمىزدى ارداقتاپ، قازاق ءتى­لىن مەم­لەكەتتىك ءتىل رەتىندە تۇ­­عى­­رىنا قوندىرۋ ماسەلەسى­نىڭ ءالى كۇن­­گە وزەكتى بولىپ وتىر­عا­­نىن جەتكىزدى. «قازىرگى كەزدە VI قۇ­رىل­تايدا كوتەرىلگەن ما­ڭىز­دى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وڭىر­لەر بويىنشا تىعىز ارىپ­­تەس­تىكتە جۇمىس اتقارىلۋدا. وسى ورايدا ەلىمىزدە تۇرىپ جات­­قان ۇلت وكىلدەرىنىڭ تىلىنە، دىلى­نە، سالت-داستۇرىنە قۇرمەتپەن قا­راي وتى­رىپ، مەملەكەتتىك ءتىل­دى دا­رىپ­تەۋ بارشامىزعا ورتاق مىن­دەت بولۋعا ءتيىس. سوندا عانا مە­رەي­تويى حالىقارالىق دەڭ­گەيدە توي­لانىپ جاتقان ۇلت ۇستا­زى ا.باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ ءتىل مار­تەبە­سىن ارت­تىرۋ جولىنداعى ەرەن ەڭبە­گى­نىڭ ناتيجەسىن كورەمىز»، دەدى ق.شالاباەۆ.

ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كە­ڭەي­تۋ كەيىنگى وتىز جىلدا قوعام­دى تولعاندىرىپ وتىرعان باستى ماسەلەگە اينالدى. بۇل با­عىتتا ءتۇر­لى جوبالار جۇزەگە اسىپ كە­لەدى. دەگەنمەن ءىستىڭ ناتي­جە­سىز بولۋىنان بۇل تاقىرىپ ءالى كۇن­­گە پىكىرتالاس دەڭگەيىندە قا­­­لىپ وتىر. وسى ورايدا جازۋشى،­ قو­عام قايراتكەرى سماعۇل ەلۋ­­باي ۇندەۋ قابىلداۋمەن قا­تار، قولدانىستاعى ءتىل تۋرالى زاڭ­دى قاي­تا قاراۋ قاجەتتىگىن ۇسىن­دى. ال ءتىل زور سۇرانىسقا يە بولۋ ءۇشىن بالاباقشا، باستاۋىش سى­نىپ­تاعى بالالار ۇلتىنا قا­را­ماي، قا­زاق تىلىندە ءبىلىم الۋ­عا ءتيىس ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. بۇل پى­كىر­گە قول­داۋ بىلدىرگەن پروفەس­سور عاري­فوللا انەس ۇلت ۇستا­زى­نىڭ ەڭ­بەك­تەرى حاقىندا وي قوز­عاپ، «ەلى­مىزدە باستاۋىش مەكتەپ قازاق تى­لىندە وقىتىلماي، قا­زاق ءتىلى مەم­لەكەتتىك ءتىل بو­لا ال­ماي­دى. ول ءۇشىن مەكتەپ­تەر تەك مەم­لەكەت­تىك تىلدە وقى­تى­لۋى قاجەت. بۇل – ۇلت ۇستازى احمەت باي­تۇر­سىن­­ ۇلىنىڭ بىزگە قالدىرعان ­اماناتى»، دەدى.

«كونستيتۋتسياداعى «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەم­لە­كەتتiك تiل – قازاق تiلi» دەگەن 7-باپ­تىڭ «مەملەكەتتiك ۇيىم­دار­دا جانە جەرگiلiكتi ءوزiن-ءوزi باس­قارۋ ورگاندارىندا ورىس تiلi رەس­مي تۇردە قازاق تiلi­مەن تەڭ قول­­دا­نىلادى» دەگەن 2-تارماعىن قاي­تا قاراستىرۋ قاجەت­تىگىن ۇسىن­عان جازۋشى-پۋبليتسيست مارات توقاشباەۆ باستى قۇجات­تاعى مەم­لەكەتتىك ورگاندار مەن مەم­­لە­كەتتىك ۇيىمداردىڭ ارا­جى­گىن اجى­راتىپ الۋ ماسەلەسىن ۇسىندى.

القالى جيىندا كورنەكتى اقىن، قوعام قايراتكەرى مۇحتار شاحانوۆقا ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدەگى ەڭبەگى ءۇشىن قۇرمەت كورسەتىلىپ، حالىقارالىق «قا­زاق ءتىلى» قوعامىنىڭ الماتى قالاسى بويىنشا توراعاسى قۇس­مان شالاباەۆ «قازاق ءتىلى» مەدالىن تابىس ەتتى. ءوز كەزەگىندە م.شاحانوۆ ءتىل تۇعىرىنا قونۋ ءۇشىن تەك شىنايى پىكىرلەر مەن اقيقات ايتىلۋى قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.

جيىن بارىسىندا سونىمەن قاتار قوعام قايراتكەرى امال­بەك تشانوۆ، قازاقستان جازۋ­شىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى مەرەكە قۇلكەنوۆ، قالا­لىق تىلدەردى دامىتۋ جانە ونو­ماستيكا ءبولىمىنىڭ باسشىسى باقىت قالىمبەت تاعى دا باس­قا ءتىل جاناشىرلارى تاربيە وشاق­تارى قازاقشالانعاندا عانا ءتىل­دىڭ قولدانۋ اياسى كەڭەيىپ، مار­تەبەسى ارتادى دەگەن پىكىرگە قولداۋ ءبىلدىردى. سونداي-اق مەم­لەكەتتىك قىزمەت، عىلىم-ءبىلىم، قارجى، مەديتسينا، جارناما سالاسىندا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە، عا­لامتورداعى قازاقشا كونتەنتتەر مەن وزگە دە ماڭىزدى سالالارداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ تۋرالى ۇسىنىستارىمەن ءبولىستى.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ءوڭىر جانە وركەنيەت

ساياسات • كەشە

اعا بۋىننىڭ قولداۋى

ساياسات • كەشە

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

رۋحانيات • كەشە

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار