كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتكەن جيىن ەل تاۋەلسىزدىگى جولىندا كۇرەسكەن ۇلت زيالىلارى مەن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان اكادەميكتەر ءابدۋالي قايدار مەن ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ وراسان زور ەڭبەگىن ەسكە الىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, قۇران باعىشتاۋمەن باستالدى.
يۋنەسكو كولەمىندە 150 جىلدىعى اتالىپ وتىرعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءتىل مارتەبەسى جولىنداعى كۇرەسى, قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ء«تىل ءۇشىن كۇرەس نەگە ءجۇرىپ جاتىر؟ قازاق ءتىلى دەگەن نە؟ قازاق ءتىلىنىڭ ار جاعىنداعى جاتقان ماسەلە – جەر. ءبىز مىنا جەردى قازاق بولىپ, قازاقشا سويلەپ قانا قورعاي الامىز» دەپ كەمەڭگەرلىكپەن ايتقانى بۇگىنگى قوعامدا وزەكتىلىگىن جويعان جوق. ۇلت كوسەمدەرىنىڭ ەل مۇراتى جولىنداعى ءىسىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى قاراشا ايىندا تۇركىستان قالاسىندا حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ VI قۇرىلتايى وتكەن بولاتىن. جيىن مودەراتورى, توراعانىڭ ورىنباسارى مۇحتارحان اباعان وسى ورايدا قۇرىلتايدا قابىلدانعان شەشىمدەر, العا قويعان ماقساتتار كۇنى بۇگىن قالاي ىسكە اسۋدا ءارى ناقتى ىسكە كوشۋدىڭ مەحانيزمدەرى قانداي؟» دەگەن ساۋال تاستاي وتىرىپ, بايانداماشىلارعا ءسوز كەزەگىن ۇسىندى.
حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ الماتى قالاسى بويىنشا توراعاسى قۇسمان شالاباەۆ انا ءتىلىمىزدى ارداقتاپ, قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە تۇعىرىنا قوندىرۋ ماسەلەسىنىڭ ءالى كۇنگە وزەكتى بولىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «قازىرگى كەزدە VI قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن ماڭىزدى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وڭىرلەر بويىنشا تىعىز ارىپتەستىكتە جۇمىس اتقارىلۋدا. وسى ورايدا ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان ۇلت وكىلدەرىنىڭ تىلىنە, دىلىنە, سالت-داستۇرىنە قۇرمەتپەن قاراي وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى دارىپتەۋ بارشامىزعا ورتاق مىندەت بولۋعا ءتيىس. سوندا عانا مەرەيتويى حالىقارالىق دەڭگەيدە تويلانىپ جاتقان ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءتىل مارتەبەسىن ارتتىرۋ جولىنداعى ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىن كورەمىز», دەدى ق.شالاباەۆ.
ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ كەيىنگى وتىز جىلدا قوعامدى تولعاندىرىپ وتىرعان باستى ماسەلەگە اينالدى. بۇل باعىتتا ءتۇرلى جوبالار جۇزەگە اسىپ كەلەدى. دەگەنمەن ءىستىڭ ناتيجەسىز بولۋىنان بۇل تاقىرىپ ءالى كۇنگە پىكىرتالاس دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. وسى ورايدا جازۋشى, قوعام قايراتكەرى سماعۇل ەلۋباي ۇندەۋ قابىلداۋمەن قاتار, قولدانىستاعى ءتىل تۋرالى زاڭدى قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى. ال ءتىل زور سۇرانىسقا يە بولۋ ءۇشىن بالاباقشا, باستاۋىش سىنىپتاعى بالالار ۇلتىنا قاراماي, قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل پىكىرگە قولداۋ بىلدىرگەن پروفەسسور عاريفوللا انەس ۇلت ۇستازىنىڭ ەڭبەكتەرى حاقىندا وي قوزعاپ, «ەلىمىزدە باستاۋىش مەكتەپ قازاق تىلىندە وقىتىلماي, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولا المايدى. ول ءۇشىن مەكتەپتەر تەك مەملەكەتتىك تىلدە وقىتىلۋى قاجەت. بۇل – ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بىزگە قالدىرعان اماناتى», دەدى.
«كونستيتۋتسياداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتiك تiل – قازاق تiلi» دەگەن 7-باپتىڭ «مەملەكەتتiك ۇيىمداردا جانە جەرگiلiكتi ءوزiن-ءوزi باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس تiلi رەسمي تۇردە قازاق تiلiمەن تەڭ قولدانىلادى» دەگەن 2-تارماعىن قايتا قاراستىرۋ قاجەتتىگىن ۇسىنعان جازۋشى-پۋبليتسيست مارات توقاشباەۆ باستى قۇجاتتاعى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ اراجىگىن اجىراتىپ الۋ ماسەلەسىن ۇسىندى.
القالى جيىندا كورنەكتى اقىن, قوعام قايراتكەرى مۇحتار شاحانوۆقا ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدەگى ەڭبەگى ءۇشىن قۇرمەت كورسەتىلىپ, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ الماتى قالاسى بويىنشا توراعاسى قۇسمان شالاباەۆ «قازاق ءتىلى» مەدالىن تابىس ەتتى. ءوز كەزەگىندە م.شاحانوۆ ءتىل تۇعىرىنا قونۋ ءۇشىن تەك شىنايى پىكىرلەر مەن اقيقات ايتىلۋى قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.
جيىن بارىسىندا سونىمەن قاتار قوعام قايراتكەرى امالبەك تشانوۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مەرەكە قۇلكەنوۆ, قالالىق تىلدەردى دامىتۋ جانە ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ باسشىسى باقىت قالىمبەت تاعى دا باسقا ءتىل جاناشىرلارى تاربيە وشاقتارى قازاقشالانعاندا عانا ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسى كەڭەيىپ, مارتەبەسى ارتادى دەگەن پىكىرگە قولداۋ ءبىلدىردى. سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەت, عىلىم-ءبىلىم, قارجى, مەديتسينا, جارناما سالاسىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە, عالامتورداعى قازاقشا كونتەنتتەر مەن وزگە دە ماڭىزدى سالالارداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ تۋرالى ۇسىنىستارىمەن ءبولىستى.
الماتى
