تاريح • 22 قىركۇيەك، 2022

تۇرىكمەننىڭ الاششىل قايراتكەرى

167 رەت كورسەتىلدى

پاتشالىق رەسەي تۇسىندا تۇركىستان ولكەسىنىڭ ىرگەلى ءبىلىم ورداسى سانالعان تاشكەنت مۇعالىمدەر سەمينارياسىن تۇركى حالىقتارىنان شىققان 65 ادام بىتىرگەنى بەلگىلى. شاكىرتتەر تىزىمىندە قازاق، قىرعىز، وزبەك، تاتار، تۇرىكمەن بار. سول تۇلەكتەردىڭ ءبىرى كۇمىسالى بوريەۆ (تۇرىكم. Kümüşaly Böriýew) – حح عاسىر باسىنداعى توڭكەرىستەر زامانىندا ايماقتىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە مادەني-رۋحاني ومىرىنە قىزۋ ارالاسىپ، ونىڭ ىشىندە الاش قوزعالىسىنىڭ تاريحىندا جارقىن ءىز قالدىرعان قابىرعالى قايراتكەر.

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل، «EQ»

ول 1896 جىلى سول ۋاقىتتاعى زاكاس­پي وبلىسىنا قاراستى ماڭعىشلاق (ماڭ­عىستاۋ) ۋەزىنىڭ قوجا اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. الەكساندروۆسك فور­تىندا ورىس-تۇزەم مەكتەبىن، اشعاباتتا ەرلەر گيمنازياسىن ۇزدىك ءتامامداپ، زەمستۆو ستيپەندياسىن جە­ڭىپ العان زەرەك بالا 1912 جىلى جوعا­رى­دا ايتىلعان مۇعالىمدەر سەميناريا­سىنا قابىلدانادى. سوندا تۋىستاس جۇرت­تاردىڭ ءوزى قۇرالپى وزىق ويلى جاستارىمەن قويان-قولتىق ارالا­سىپ، ولاردىڭ اراسىندا كەڭ تاراعان تۇرىك­شىلدىك جانە جاديدشىلدىك يدەيالارىنا اڭسارى اۋادى. بۇل 1908 جىلى تۇركىستان ولكەسىنە ساپار شەگىپ، تالاي مە­شىتتى، مەدرەسەلى ورىندارعا ات شال­دىرعان، اتاقتى ويشىل، تۇركى بىرلىگىنىڭ تۇتقاسى ىسمايىل بەي عاسپىرالىنىڭ سوڭىندا قالعان داڭقتى دا داقپىرتتى اڭگىمەلەردىڭ ءىزى سۋىماعان كەز ەدى.

الەۋمەت ىسىنە اۋەستەنگەن كۇمىسالى جاڭاشىل جاستاردىڭ «كەڭەس» اتتى جا­سى­رىن ۇيىرمەسىنە مۇشە بولىپ كىرەدى. «تۋركەستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ قو­سىم­شاسى – «كوسترى» جۋرنالىنىڭ دەرە­گىنە (1923 جىل، №3-4) سۇيەنسەك، بۇل قۇپيا ۇيىمدى 1915 جىلى سول كەزدەگى سەميناريست، سوڭىرا بەلگىلى مەملەكەت قايرات­كەرى سۇلتانبەك قوجان ۇلى قۇرعان. زەرتتەۋشى اسقار ءمۇستافيننىڭ مالىمەتى بويىن­شا، بۇل ىسكە مۇستافا شوقاي مۇرىندىق بولىپ، يدەيالىق جەتەكشىلىك جاساعان («انا ءتىلى» گازەتى، 1991، 8 تامىز). ۇيىم مۇشەلەرى ءوز باسقوسۋلارىن ارا-اراسىندا تاعى ءبىر الاش ارداقتىسى سان­جار اسپانديار ۇلىنىڭ اكەسىنىڭ ۇيىندە وتكى­زىپ وتىرعان. «كەڭەس» اتتى قولجاز­با جۋر­نال شىعارعان. كەيىنىرەك كۇمىس­الى بوريەۆ ءوز ەستەلىگىندە: «مۇعالىم­دەر سەمي­نارياسىندا جۇرگەن ۋاقىتىمدا مەنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىم وياندى جانە ۇلت­شىلدىق پەن ۇلتتىق يدەولوگياعا قا­راي بۇيرەك بۇرا باستادىم. تۇركيا­نىڭ جەڭىم­پازدىعىن كورگىم كەلدى... گەنەرال گالكيننىڭ جازالاۋشى ەكسپەديتسياسىنىڭ جاۋىزدىقتارىنا، پولكوۆنيك يۆانوۆتىڭ جىزاققا جاساعان قاندى جورىعىنا جانە كاسپي بويىنداعى تۇرىكمەندەردى اياۋسىز قىرىپ-جويعان گەنەرال ءمادريتوۆ­تىڭ قاراقشىلىعىنا مەنىڭ جانىم قاتتى كۇيزەلدى... مەن ول كەزدە ماسەلەنىڭ تور­كىنى جالپى ورىستاردا ەمەس، ورىس وتار­شىلدىعىندا ەكەنىن تۇسىنە بەرمەي­تىن­مىن. 1916 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىن­دا ورىستىڭ بايلارى، پراۆوسلاۆيە ءدىن­با­سىلارى فەرعانا وبلىسىنىڭ جاڭا­دان تاعايىندالعان اسكەري گۋبەرناتورى پولكوۆنيك يۆانوۆتى قۇلدىق ۇرىپ قارسى الىپ جاتقان شاقتا مەن عيبا­دات ءوتىپ جاتقان شىركەۋگە بەت تۇزەپ، قيا­لىمدا الگى جەندەتتى ولتىرسەم دەپ ارمان­داعانمىن...»، – دەپ سىر اقتاردى.

سول تۇستا ورشىگەن ءبىرىنشى دۇنيە­جۇ­زىلىك سوعىس تاشكەنت سەميناريستە­رى­نە دە سالقىنىن تيگىزبەي قالعان جوق. كۇمىس­الىنىڭ ورىس كۋرستاستارىنىڭ كوبى اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلىپ كەتتى. ال ساياسي سوقپاعىن ءبىرشاما ايقىن­داپ العان تۇرىكمەن جىگىتى پراپورششيكتەر دايار­لايتىن مەكتەپكە تۇسۋدەن دە، مايدان شەبىنە اتتانۋدان دا ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتتى. بۇعان اشۋلانعان سەميناريا ديرەكتورى، اتىشۋلى ميسسيونەر ن.پ.وستروۋموۆ تۇركىستان گەنەرال-گۋبەر­ناتورىنا ونىڭ ۇستىنەن شاعىم ءتۇسىردى. وسىنىڭ نەگىزىندە شىعارىل­عان بۇيرىققا سايكەس، كۇمىسالى بوريەۆ تۇركىستان ولكەسىنىڭ مەكتەپتەرىندە ساباق بەرۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. جۇمىسسىز قالعان ول ءبىراز ۋاقىت تاجىك­تىڭ ورتاسىنا بارىپ، ۇراتوبەدە تۇرىپ جاتقان ءوزىنىڭ ۇستازى ءارى جەرلەس اعاسى تولقىنبەك ايمانوۆتىڭ ءۇيىن پانالادى.

مۇنان سوڭ، كۇمىسالى فەرعانا وبلى­سىنىڭ كىندىك قالاسى – قوقانعا قونىس اۋدارىپ، سول وڭىردەگى ءاندىجان ۋەزىنىڭ ايىم اۋىلىندا بالا وقىتىپ جۇرگەن سۇلتانبەك قوجان ۇلىمەن قايتا تابى­سادى. پىكىرلەس ەكى دوس وزدەرىنىڭ بۇكىل ءومىرىن ۇلت ازاتتىعى مەن تەڭدىگى جولىنا سارپ ەتۋگە انت بەرىسەدى. 1917 جىل­عى اقپان توڭكەرىسىن قوشەمەتپەن قار­سى الادى. ويتكەنى اق پاتشا تاقتان تۇس­كەن ساتتە باسى بۇعاۋداعى، ءتىلى تۇساۋ­دا­عى بارشا شەرمەندە جۇرتقا قوي ۇستى­نە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن زامان، ادىلەت جايلاعان جەرۇيىق مەكەن يەك اس­تىندا، قول سوزىمدا تۇرعانداي كورىن­گەن-ءدى. وسىنداي سەزىمگە بولەنىپ، سە­نىم­گە بايلانعان البىرت مىنەزدى قوس جىگىت ورىن­بورداعى «قازاق» گازەتىنىڭ باس­قار­ماسىنا مىناداي جەدەلحات جولدايدى: «قوقان-ء21/ىىى. مىڭ باسىلىققا كىسى كەرەك بولسا، ءبىز بارمىز. سۇلتانبەك قوجان­ ۇلى، كۇمىس­الى بوريەۆ». بۇل قىپ-قىسقا، بىراق ماعى­نالى ءماتىن اتال­عان باسىلىمنىڭ 1917 جىلعى 24 ناۋ­رىزدا شىققان سانىندا جارىق كور­دى. بولاشاق ەكى قايراتكەردىڭ بوي­لارىن­داعى باتىلدىق پەن بەرىكتىك بەل­گىلەرى الگى سوزدەردەن-اق تانىلىپ تۇردى.

اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن تاشكەنت ۋەزىندەگى كەنەساي اۋىلىندا ءبىرشاما ۋاقىت مۇعالىم بولىپ ىستەگەن كۇمىسالى بوريەۆ ودان ءارى قاراي ولكەدەگى ساياسي ارەكەتتەرگە بەل شەشە كىرىسىپ كەتەدى. اتاپ ايتساق، ۋاقىتشا ۇكىمەت تۇسىندا قۇ­رىل­عان قازاق-قىرعىز كوميتەتتەرىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسادى. تۇرىكمەننىڭ بەلدى قايراتكەرى، ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن قۇر­بانى سامەد يشانوۆتىڭ مالىمەت بو­يىنشا، كۇمىسالى بوريەۆتىڭ تاشكەنت قالاسى مەن ونىڭ توڭىرەگىن مەكەندەگەن قازاقتاردىڭ اراسىنداعى بەدەلى­نىڭ مىقتىلىعى سونشالىق، ول وكىلەتتى ۇيىمدارعا سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە الگى­لەردىڭ ورتاسىنان شىققان دەلەگاتتار­دى ءوز دەگەنىنە ۇيىتىپ، سوڭىنان ءۇيىرىپ اكەتە بەرەتىن بولعان. سوندىقتان تاش­كەنت­تەگى ۇلت زيالىلارىنىڭ ءبىراۋىزدان قول­داۋىمەن 1917 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ورىنبور قالاسىندا وتكەن ءبىرىنشى جالپىقازاق سيەزىنە دەلەگات بولىپ ساي­لا­نادى.

كۇمىسالى بوريەۆ مۇنداي زور ابى­روي­دى ادال نيەتىنىڭ، تەرەڭ ءبىلىمىنىڭ، ىستىق قايراتىنىڭ، قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقا­سىندا جيناعان. مىسالى، سانجار اسپانديار ۇلى ۇيىمداستىرعان جۇمىس­شى، سولدات جانە مۇسىلمان دەپۋتاتتارى ولكەلىك كەڭەسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جەتىسۋ ايماعىنا بارىپ، 1916 جىلعى كوتەرىلىستەن كەيىن بوسقىنعا ۇشىراعان قازاق پەن قىرعىزدىڭ قاسىرەتتى، قاي­عى­لى حال-احۋالىن مۇقيات زەرتتەگەن سوڭ، ۋاقىتشا ۇكىمەت وكىلدەرىنىڭ بو­لىم­سىز ءىس-ارەكەتىن ءباسپاسوز بەتىن­دە وتكىر سىناعان كۇمىسالىنى ەل قا­لاي ءبىر تۋعانىنان كەم كورسىن؟ پرجە­ۆال­سكي ۇيەزىندەگى ورىس پەن قازاق ارا­سىنا ءبىتىمشى بولعاندا، ءتۇزۋ جولدان جاڭىل­ماعانىن، تۋرا سوزدەن اداسپاعانىن حا­لىق قالاي باعالاماسىن؟

كۇمىسالى بوريەۆ تۇركىستان مۇحتا­ريا­تىنىڭ جارشىسىنا اينالعان «بىر­لىك تۋى» گازەتىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان ­ۇلت قايراتكەرلەرىمەن (م.شوقاي، س.قوجان­ ۇلى، ح.بولعانباي، ي.توقتىباي ۇلى، ش.سارىباي ۇلى، ا.مامەت ۇلى، ت.ب.) ىن­تى­ماقتاس بولدى. زايىرلى باعىت ۇستا­نىپ، ءوز پايىمىنشا، تەرىس پيعىلىن شا­ريعاتتىڭ سوزىمەن بۇركەمەلەپ، ءىس جۇ­­زىندە بولشەۆيكتەرمەن اۋىز جالا­سىپ وتىر دەپ كۇماندانعان «شۋرا-ي-ۋلەما» قوعامىمەن، ونىڭ كوسەمى سەرالى لاپينمەن ء(بىز ونى كورنەكتى شىعىس­تانۋشى-عالىم رەتىندە بىلەمىز) ساياسات مايدانىندا ىمىراعا كەلمەدى. وسىعان وراي، ءتىپتى «قوقان ۇكىمەتىنىڭ باسشىلارى س.قوجان ۇلى مەن ك.بوريەۆكە ونىڭ كوزىن جويۋدى تاپسىرىپ، قولدارىنا ءبىر-ءبىر «براۋنينگ» پەن 5 مىڭ سومنان اقشا ۇستاتقان، بىراق ول ماقساتتارى سات­سىزدىككە ۇشىراعان» دەگەن سارىنداعى وگپۋ تاراتقان، ادام سەنگىسىز قاۋەسەت تە بار. قارىمدى قايراتكەر-قالامگەر حايرەتدين بولعانباي ۇلى قوقان قىر­عى­نىنىڭ ىزىنشە بولشەۆيكتەردىڭ جان تۇرشىگەرلىك قاتىگەزدىكتەرى تۋرالى «بىر­­لىك تۋى» گازەتىنە «تۇلا بويلارى قان ساسيدى» اتتى ماقالا جازعان-دى. مىنە، وسى جاريالانىمدى سۇمدىق وقي­عا­­نىڭ كۋاسى بولىپ قانا قويماي، دۇش­پا­نىنا قارۋ ۇستاپ قارسىلاسقان توپ ىشىندە جۇرگەن كۇمىسالى بوريەۆ ورىس تىلىنە «كروۆيۋ پاحنەت» دەپ اۋدارىپ، ەسسەرلەردىڭ «سۆوبودنىي تۋركەستان» گازەتىنە باستىرعان. كەڭەستىك ارحيۆ دە­رەك­تەرىنە يەك ارتساق، بولشەۆيكتەردەن بوي تاسالاعان مۇستافا شوقايعا جالعان تولقۇجات جاساتىپ بەرىپ، ونى قاندىكويلەك جولداستارى ءابدىراحمان ورازاەۆ جانە سەرىكباي اقاەۆ ەكەۋىمەن بىرگە قۇپيا تۇردە قاشىرىپ جىبەرگەن دە كۇمىسالى بوريەۆ ەكەن.

1918 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا تاش­كەنت قالاسىنا جاقىن جەرلەردەن اش-جالا­ڭاش قازاقتار شۇبىرىپ كەلگەن كەزدە كۇمىس­الى بوريەۆ ءوزىنىڭ مۇددەلەس سەرىكتەرى سۇلتانبەك قوجان ۇلى جانە سانجار اسپان­ديار ۇلى مۇرىندىق بول­عان ىسكە جانا­شىرلىق تانىتىپ، ۆوك­زال ماڭىنان اسحانا اشتىرعانى، مىڭ­داعان ادامدى اجالدان اراشالاپ قالۋعا اتسالىسقانى دا – وشپەس تاريح ورنەگى. سول جىلدىڭ ناۋرىزىندا كۇمىسالى تۋعان مەكەنى – الەكساندروۆسك فورتىنا قايتا ورالىپ، اۋەلى ازىق-ت ۇلىك كوميتەتىندە ىستەيدى، سودان سوڭ جەبەل اۋىلىنداعى جەرگىلىكتى مەكتەپتە مۇعالىمدىكپەن اينالىسادى.

كۇمىسالى 1919 جىلى تۇرىكمەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كوسەمى حان ءجاۋ­مىتتىڭ (تۇرىكم. Han Ýomut) اۋدارماشىسى بولادى. ءبىر قىزىعى، تاپ سول جىلدىڭ اقپان ايىندا حان ءجاۋمىت پەن مۇستافا شوقاي اشعابات قالاسىنا پويىزدا بىر­گە ساپار شەككەنى جونىندە مالىمەت كەز­دەسەدى. ولار ءبىرىن-ءبىرى بۇرىننان جاقسى تانىعان كورىنەدى. بۇل ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە ەكەندىگى انىق.

كۇمىسالى بوريەۆ تۇركىستان رەسپۋبليكاسى كەزەڭىندە الاش قايراتكەرلەرىمەن تىزە قوسىپ، ءبىلىم جانە شارۋاشىلىق سالاسىندا قىزمەت اتقارادى. مىسالى، وقۋ-اعارتۋ كوميسسارياتىنا قاراستى مەملەكەتتىك عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەسى بولادى. تاشكەنتتە جارىق كورگەن «اق جول» گازەتىنىڭ جۇمىسىنا تىعىز ارالاسىپ، ونىڭ بەتىندە ەلدىك ماسەلەلەردى كوتەرگەن ماقالالارى ءجيى جارىق كورەدى. «قازاق-تۇرىكپەن اراسى»، «گەنۋيا كونفەرەنتسياسى»، «تۇرىكپەن ۇلت مەملەكەتى جاساسىن!»، «كەدەيلەر مۇڭى ءباسپاسوز ارقىلى ورىندالماق»، «تۇركىستان شارۋاشىلىعى»، «الىم تۋرالى»، ت.ب. جاريالانىمدارى – سونىڭ ايعاعى.

1924 جىلى ورتا ازيا رەسپۋبليكا­لارى ۇلتتىق-تەرريتوريالىق تۇرعى­دان مەجەلەنگەننەن كەيىن كۇمىسالى بوريەۆ قىزمەتىن جاڭادان قۇرىلعان تۇرىك­مەنستاندا جالعاستىرىپ، امبەباپ قابىلەتىن ءوز ەلىنىڭ يگىلىگىنە جاراتا­دى. مەملەكەتتىك عىلىمي كەڭەستىڭ تور­­اعاسى، وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارى، مەم­­لەكەتتىك باسپا ديرەكتورىنىڭ ورىن­با­سارى، «تۇرىكمەنستان» رەسپۋب­ليكالىق گازە­تىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولادى. قاي­عىسىز اتاباەۆپەن، حالمۇراد ساحات­مۇرادوۆپەن بىرگە «تۇرىك­مەن ەلى» قوعام­دىق-ساياسي جۋرنا­لىنىڭ نەگىزىن قالايدى.

ول 1926 جىلى باكۋدە وتكەن ءى بۇ­كىل­­وداقتىق تۇركولوگيا سيەزىنە قو­سىم­­شا ءتىزىم بويىنشا قاتىسادى. كە­يىن مۇحام­مەد گەلدىەۆپەن بىرلەسە وتى­­رىپ، لاتىن قارپىمەن جازىلعان «تۇ­رىك­­مەن ءالىپبيى» (1927)، «جاڭا ءالىپ­­­بيدىڭ ەملەسى (ورفوگرافيا ەرەجە­لەرى)» (1928) اتتى كىتاپتاردى جارىق­قا شىعارادى. 1928-جىلدىڭ تامىزىندا كەلن قالاسىندا (گەرمانيا) وت­كەن حالىق­ارالىق كىتاپ جانە باسقا پوليگرا­فيالىق ونىمدەر جارمەڭكەسى­نە بارىپ، بەرليندەگى ازيا مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى، كورنەكتى تۇركولوگ البەرت فون لەكوكپەن تانىسادى. 1930 جىلى باسپا ءجۇ­زىن كورگەن «كولحوزشى الىپپەسى» وقۋ­­لىعىن م.يسمايلوۆپەن بىرلەسە ازىر­­لەيدى. ال 1929 جىلى ا.اليەۆ ەكەۋى 20 مىڭ لەكسەمانى قامتىعان تۇڭ­عىش «ورىس-تۇرىكمەن سوزدىگىن» قۇراس­تىرادى. كوپتەگەن قوعامدىق-سايا­سي كىتاپ­­­تاردى، وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرال­دا­رىن انا تىلى­نە ءتارجىمالايدى. تۇرىك­مەن ادەبي ءتىلىنىڭ قالىپتاسۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ، وسى رەتتە «تۇرىكمەن مادە­نيەتى» جۋرنالىنىڭ بەتىندە «تۇرىك­مەن­ستاننىڭ ءبىرىنشى عى­لىمي كون­فە­رەن­تسياسى» (1930، №3)، «تۇرىك­مەن ادە­بي ءتىلى­نىڭ جاي-كۇيى» (1930، №4-5)، «تۇرىك­مەن ءتىلى» (1931، №3-4) اتتى ماقالا­لارىن جاريالايدى.

كۇمىسالى بوريەۆ تە جۇرتتىڭ كو­شىن باس­تاعان وزگە زامانداستارىمەن تاع­دىر­لاس بولىپ، بولشەۆيكتىك جۇيەنىڭ قان­دى قۇ­رىعىنان قۇتىلا العان جوق. 1932 جى­لى «تۇرىكمەن ازاتتىعى» اتتى جاسىرىن ۇيىم باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى دە­گەن ايىپپەن قاماۋعا الىنىپ، اۋەلى سولوۆ­كيگە جەر اۋدارىلدى. ال 1937 جى­لى 9 قازاندا اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ، كوپ ۇزا­ماي – 27 قازان كۇنى سوندارموحتا (كارەل اكسر-ءى) «ۇشتىكتىڭ» ۇكىمى ورىن­دالدى.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا، تۇرىكمەننىڭ كور­نەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى كۇمىسالى بوريەۆتىڭ رۋحى قازاق ەلى تاراپىنان ۇلكەن قۇرمەتكە لايىق.

 

امانتاي ءشارىپ،

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ءوڭىر جانە وركەنيەت

ساياسات • كەشە

اعا بۋىننىڭ قولداۋى

ساياسات • كەشە

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

رۋحانيات • كەشە

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار