كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ول 1896 جىلى سول ۋاقىتتاعى زاكاسپي وبلىسىنا قاراستى ماڭعىشلاق (ماڭعىستاۋ) ۋەزىنىڭ قوجا اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. الەكساندروۆسك فورتىندا ورىس-تۇزەم مەكتەبىن, اشعاباتتا ەرلەر گيمنازياسىن ۇزدىك ءتامامداپ, زەمستۆو ستيپەندياسىن جەڭىپ العان زەرەك بالا 1912 جىلى جوعارىدا ايتىلعان مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا قابىلدانادى. سوندا تۋىستاس جۇرتتاردىڭ ءوزى قۇرالپى وزىق ويلى جاستارىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ولاردىڭ اراسىندا كەڭ تاراعان تۇرىكشىلدىك جانە جاديدشىلدىك يدەيالارىنا اڭسارى اۋادى. بۇل 1908 جىلى تۇركىستان ولكەسىنە ساپار شەگىپ, تالاي مەشىتتى, مەدرەسەلى ورىندارعا ات شالدىرعان, اتاقتى ويشىل, تۇركى بىرلىگىنىڭ تۇتقاسى ىسمايىل بەي عاسپىرالىنىڭ سوڭىندا قالعان داڭقتى دا داقپىرتتى اڭگىمەلەردىڭ ءىزى سۋىماعان كەز ەدى.
الەۋمەت ىسىنە اۋەستەنگەن كۇمىسالى جاڭاشىل جاستاردىڭ «كەڭەس» اتتى جاسىرىن ۇيىرمەسىنە مۇشە بولىپ كىرەدى. «تۋركەستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ قوسىمشاسى – «كوسترى» جۋرنالىنىڭ دەرەگىنە (1923 جىل, №3-4) سۇيەنسەك, بۇل قۇپيا ۇيىمدى 1915 جىلى سول كەزدەگى سەميناريست, سوڭىرا بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى سۇلتانبەك قوجان ۇلى قۇرعان. زەرتتەۋشى اسقار ءمۇستافيننىڭ مالىمەتى بويىنشا, بۇل ىسكە مۇستافا شوقاي مۇرىندىق بولىپ, يدەيالىق جەتەكشىلىك جاساعان («انا ءتىلى» گازەتى, 1991, 8 تامىز). ۇيىم مۇشەلەرى ءوز باسقوسۋلارىن ارا-اراسىندا تاعى ءبىر الاش ارداقتىسى سانجار اسپانديار ۇلىنىڭ اكەسىنىڭ ۇيىندە وتكىزىپ وتىرعان. «كەڭەس» اتتى قولجازبا جۋرنال شىعارعان. كەيىنىرەك كۇمىسالى بوريەۆ ءوز ەستەلىگىندە: «مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا جۇرگەن ۋاقىتىمدا مەنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىم وياندى جانە ۇلتشىلدىق پەن ۇلتتىق يدەولوگياعا قاراي بۇيرەك بۇرا باستادىم. تۇركيانىڭ جەڭىمپازدىعىن كورگىم كەلدى... گەنەرال گالكيننىڭ جازالاۋشى ەكسپەديتسياسىنىڭ جاۋىزدىقتارىنا, پولكوۆنيك يۆانوۆتىڭ جىزاققا جاساعان قاندى جورىعىنا جانە كاسپي بويىنداعى تۇرىكمەندەردى اياۋسىز قىرىپ-جويعان گەنەرال ءمادريتوۆتىڭ قاراقشىلىعىنا مەنىڭ جانىم قاتتى كۇيزەلدى... مەن ول كەزدە ماسەلەنىڭ توركىنى جالپى ورىستاردا ەمەس, ورىس وتارشىلدىعىندا ەكەنىن تۇسىنە بەرمەيتىنمىن. 1916 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ورىستىڭ بايلارى, پراۆوسلاۆيە ءدىنباسىلارى فەرعانا وبلىسىنىڭ جاڭادان تاعايىندالعان اسكەري گۋبەرناتورى پولكوۆنيك يۆانوۆتى قۇلدىق ۇرىپ قارسى الىپ جاتقان شاقتا مەن عيبادات ءوتىپ جاتقان شىركەۋگە بەت تۇزەپ, قيالىمدا الگى جەندەتتى ولتىرسەم دەپ ارمانداعانمىن...», – دەپ سىر اقتاردى.
سول تۇستا ورشىگەن ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاشكەنت سەميناريستەرىنە دە سالقىنىن تيگىزبەي قالعان جوق. كۇمىسالىنىڭ ورىس كۋرستاستارىنىڭ كوبى اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلىپ كەتتى. ال ساياسي سوقپاعىن ءبىرشاما ايقىنداپ العان تۇرىكمەن جىگىتى پراپورششيكتەر دايارلايتىن مەكتەپكە تۇسۋدەن دە, مايدان شەبىنە اتتانۋدان دا ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتتى. بۇعان اشۋلانعان سەميناريا ديرەكتورى, اتىشۋلى ميسسيونەر ن.پ.وستروۋموۆ تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورىنا ونىڭ ۇستىنەن شاعىم ءتۇسىردى. وسىنىڭ نەگىزىندە شىعارىلعان بۇيرىققا سايكەس, كۇمىسالى بوريەۆ تۇركىستان ولكەسىنىڭ مەكتەپتەرىندە ساباق بەرۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. جۇمىسسىز قالعان ول ءبىراز ۋاقىت تاجىكتىڭ ورتاسىنا بارىپ, ۇراتوبەدە تۇرىپ جاتقان ءوزىنىڭ ۇستازى ءارى جەرلەس اعاسى تولقىنبەك ايمانوۆتىڭ ءۇيىن پانالادى.
مۇنان سوڭ, كۇمىسالى فەرعانا وبلىسىنىڭ كىندىك قالاسى – قوقانعا قونىس اۋدارىپ, سول وڭىردەگى ءاندىجان ۋەزىنىڭ ايىم اۋىلىندا بالا وقىتىپ جۇرگەن سۇلتانبەك قوجان ۇلىمەن قايتا تابىسادى. پىكىرلەس ەكى دوس وزدەرىنىڭ بۇكىل ءومىرىن ۇلت ازاتتىعى مەن تەڭدىگى جولىنا سارپ ەتۋگە انت بەرىسەدى. 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىن قوشەمەتپەن قارسى الادى. ويتكەنى اق پاتشا تاقتان تۇسكەن ساتتە باسى بۇعاۋداعى, ءتىلى تۇساۋداعى بارشا شەرمەندە جۇرتقا قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن زامان, ادىلەت جايلاعان جەرۇيىق مەكەن يەك استىندا, قول سوزىمدا تۇرعانداي كورىنگەن-ءدى. وسىنداي سەزىمگە بولەنىپ, سەنىمگە بايلانعان البىرت مىنەزدى قوس جىگىت ورىنبورداعى «قازاق» گازەتىنىڭ باسقارماسىنا مىناداي جەدەلحات جولدايدى: «قوقان-ء21/ىىى. مىڭ باسىلىققا كىسى كەرەك بولسا, ءبىز بارمىز. سۇلتانبەك قوجان ۇلى, كۇمىسالى بوريەۆ». بۇل قىپ-قىسقا, بىراق ماعىنالى ءماتىن اتالعان باسىلىمنىڭ 1917 جىلعى 24 ناۋرىزدا شىققان سانىندا جارىق كوردى. بولاشاق ەكى قايراتكەردىڭ بويلارىنداعى باتىلدىق پەن بەرىكتىك بەلگىلەرى الگى سوزدەردەن-اق تانىلىپ تۇردى.
اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن تاشكەنت ۋەزىندەگى كەنەساي اۋىلىندا ءبىرشاما ۋاقىت مۇعالىم بولىپ ىستەگەن كۇمىسالى بوريەۆ ودان ءارى قاراي ولكەدەگى ساياسي ارەكەتتەرگە بەل شەشە كىرىسىپ كەتەدى. اتاپ ايتساق, ۋاقىتشا ۇكىمەت تۇسىندا قۇرىلعان قازاق-قىرعىز كوميتەتتەرىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسادى. تۇرىكمەننىڭ بەلدى قايراتكەرى, ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى سامەد يشانوۆتىڭ مالىمەت بويىنشا, كۇمىسالى بوريەۆتىڭ تاشكەنت قالاسى مەن ونىڭ توڭىرەگىن مەكەندەگەن قازاقتاردىڭ اراسىنداعى بەدەلىنىڭ مىقتىلىعى سونشالىق, ول وكىلەتتى ۇيىمدارعا سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە الگىلەردىڭ ورتاسىنان شىققان دەلەگاتتاردى ءوز دەگەنىنە ۇيىتىپ, سوڭىنان ءۇيىرىپ اكەتە بەرەتىن بولعان. سوندىقتان تاشكەنتتەگى ۇلت زيالىلارىنىڭ ءبىراۋىزدان قولداۋىمەن 1917 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ورىنبور قالاسىندا وتكەن ءبىرىنشى جالپىقازاق سيەزىنە دەلەگات بولىپ سايلانادى.
كۇمىسالى بوريەۆ مۇنداي زور ابىرويدى ادال نيەتىنىڭ, تەرەڭ ءبىلىمىنىڭ, ىستىق قايراتىنىڭ, قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا جيناعان. مىسالى, سانجار اسپانديار ۇلى ۇيىمداستىرعان جۇمىسشى, سولدات جانە مۇسىلمان دەپۋتاتتارى ولكەلىك كەڭەسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جەتىسۋ ايماعىنا بارىپ, 1916 جىلعى كوتەرىلىستەن كەيىن بوسقىنعا ۇشىراعان قازاق پەن قىرعىزدىڭ قاسىرەتتى, قايعىلى حال-احۋالىن مۇقيات زەرتتەگەن سوڭ, ۋاقىتشا ۇكىمەت وكىلدەرىنىڭ بولىمسىز ءىس-ارەكەتىن ءباسپاسوز بەتىندە وتكىر سىناعان كۇمىسالىنى ەل قالاي ءبىر تۋعانىنان كەم كورسىن؟ پرجەۆالسكي ۇيەزىندەگى ورىس پەن قازاق اراسىنا ءبىتىمشى بولعاندا, ءتۇزۋ جولدان جاڭىلماعانىن, تۋرا سوزدەن اداسپاعانىن حالىق قالاي باعالاماسىن؟
كۇمىسالى بوريەۆ تۇركىستان مۇحتارياتىنىڭ جارشىسىنا اينالعان «بىرلىك تۋى» گازەتىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان ۇلت قايراتكەرلەرىمەن (م.شوقاي, س.قوجان ۇلى, ح.بولعانباي, ي.توقتىباي ۇلى, ش.سارىباي ۇلى, ا.مامەت ۇلى, ت.ب.) ىنتىماقتاس بولدى. زايىرلى باعىت ۇستانىپ, ءوز پايىمىنشا, تەرىس پيعىلىن شاريعاتتىڭ سوزىمەن بۇركەمەلەپ, ءىس جۇزىندە بولشەۆيكتەرمەن اۋىز جالاسىپ وتىر دەپ كۇماندانعان «شۋرا-ي-ۋلەما» قوعامىمەن, ونىڭ كوسەمى سەرالى لاپينمەن ء(بىز ونى كورنەكتى شىعىستانۋشى-عالىم رەتىندە بىلەمىز) ساياسات مايدانىندا ىمىراعا كەلمەدى. وسىعان وراي, ءتىپتى «قوقان ۇكىمەتىنىڭ باسشىلارى س.قوجان ۇلى مەن ك.بوريەۆكە ونىڭ كوزىن جويۋدى تاپسىرىپ, قولدارىنا ءبىر-ءبىر «براۋنينگ» پەن 5 مىڭ سومنان اقشا ۇستاتقان, بىراق ول ماقساتتارى ساتسىزدىككە ۇشىراعان» دەگەن سارىنداعى وگپۋ تاراتقان, ادام سەنگىسىز قاۋەسەت تە بار. قارىمدى قايراتكەر-قالامگەر حايرەتدين بولعانباي ۇلى قوقان قىرعىنىنىڭ ىزىنشە بولشەۆيكتەردىڭ جان تۇرشىگەرلىك قاتىگەزدىكتەرى تۋرالى «بىرلىك تۋى» گازەتىنە «تۇلا بويلارى قان ساسيدى» اتتى ماقالا جازعان-دى. مىنە, وسى جاريالانىمدى سۇمدىق وقيعانىڭ كۋاسى بولىپ قانا قويماي, دۇشپانىنا قارۋ ۇستاپ قارسىلاسقان توپ ىشىندە جۇرگەن كۇمىسالى بوريەۆ ورىس تىلىنە «كروۆيۋ پاحنەت» دەپ اۋدارىپ, ەسسەرلەردىڭ «سۆوبودنىي تۋركەستان» گازەتىنە باستىرعان. كەڭەستىك ارحيۆ دەرەكتەرىنە يەك ارتساق, بولشەۆيكتەردەن بوي تاسالاعان مۇستافا شوقايعا جالعان تولقۇجات جاساتىپ بەرىپ, ونى قاندىكويلەك جولداستارى ءابدىراحمان ورازاەۆ جانە سەرىكباي اقاەۆ ەكەۋىمەن بىرگە قۇپيا تۇردە قاشىرىپ جىبەرگەن دە كۇمىسالى بوريەۆ ەكەن.
1918 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا تاشكەنت قالاسىنا جاقىن جەرلەردەن اش-جالاڭاش قازاقتار شۇبىرىپ كەلگەن كەزدە كۇمىسالى بوريەۆ ءوزىنىڭ مۇددەلەس سەرىكتەرى سۇلتانبەك قوجان ۇلى جانە سانجار اسپانديار ۇلى مۇرىندىق بولعان ىسكە جاناشىرلىق تانىتىپ, ۆوكزال ماڭىنان اسحانا اشتىرعانى, مىڭداعان ادامدى اجالدان اراشالاپ قالۋعا اتسالىسقانى دا – وشپەس تاريح ورنەگى. سول جىلدىڭ ناۋرىزىندا كۇمىسالى تۋعان مەكەنى – الەكساندروۆسك فورتىنا قايتا ورالىپ, اۋەلى ازىق-ت ۇلىك كوميتەتىندە ىستەيدى, سودان سوڭ جەبەل اۋىلىنداعى جەرگىلىكتى مەكتەپتە مۇعالىمدىكپەن اينالىسادى.
كۇمىسالى 1919 جىلى تۇرىكمەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كوسەمى حان ءجاۋمىتتىڭ (تۇرىكم. Han Ýomut) اۋدارماشىسى بولادى. ءبىر قىزىعى, تاپ سول جىلدىڭ اقپان ايىندا حان ءجاۋمىت پەن مۇستافا شوقاي اشعابات قالاسىنا پويىزدا بىرگە ساپار شەككەنى جونىندە مالىمەت كەزدەسەدى. ولار ءبىرىن-ءبىرى بۇرىننان جاقسى تانىعان كورىنەدى. بۇل ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە ەكەندىگى انىق.
كۇمىسالى بوريەۆ تۇركىستان رەسپۋبليكاسى كەزەڭىندە الاش قايراتكەرلەرىمەن تىزە قوسىپ, ءبىلىم جانە شارۋاشىلىق سالاسىندا قىزمەت اتقارادى. مىسالى, وقۋ-اعارتۋ كوميسسارياتىنا قاراستى مەملەكەتتىك عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەسى بولادى. تاشكەنتتە جارىق كورگەن «اق جول» گازەتىنىڭ جۇمىسىنا تىعىز ارالاسىپ, ونىڭ بەتىندە ەلدىك ماسەلەلەردى كوتەرگەن ماقالالارى ءجيى جارىق كورەدى. «قازاق-تۇرىكپەن اراسى», «گەنۋيا كونفەرەنتسياسى», «تۇرىكپەن ۇلت مەملەكەتى جاساسىن!», «كەدەيلەر مۇڭى ءباسپاسوز ارقىلى ورىندالماق», «تۇركىستان شارۋاشىلىعى», «الىم تۋرالى», ت.ب. جاريالانىمدارى – سونىڭ ايعاعى.
1924 جىلى ورتا ازيا رەسپۋبليكالارى ۇلتتىق-تەرريتوريالىق تۇرعىدان مەجەلەنگەننەن كەيىن كۇمىسالى بوريەۆ قىزمەتىن جاڭادان قۇرىلعان تۇرىكمەنستاندا جالعاستىرىپ, امبەباپ قابىلەتىن ءوز ەلىنىڭ يگىلىگىنە جاراتادى. مەملەكەتتىك عىلىمي كەڭەستىڭ توراعاسى, وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارى, مەملەكەتتىك باسپا ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, «تۇرىكمەنستان» رەسپۋبليكالىق گازەتىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى بولادى. قايعىسىز اتاباەۆپەن, حالمۇراد ساحاتمۇرادوۆپەن بىرگە «تۇرىكمەن ەلى» قوعامدىق-ساياسي جۋرنالىنىڭ نەگىزىن قالايدى.
ول 1926 جىلى باكۋدە وتكەن ءى بۇكىلوداقتىق تۇركولوگيا سيەزىنە قوسىمشا ءتىزىم بويىنشا قاتىسادى. كەيىن مۇحاممەد گەلدىەۆپەن بىرلەسە وتىرىپ, لاتىن قارپىمەن جازىلعان «تۇرىكمەن ءالىپبيى» (1927), «جاڭا ءالىپبيدىڭ ەملەسى (ورفوگرافيا ەرەجەلەرى)» (1928) اتتى كىتاپتاردى جارىققا شىعارادى. 1928-جىلدىڭ تامىزىندا كەلن قالاسىندا (گەرمانيا) وتكەن حالىقارالىق كىتاپ جانە باسقا پوليگرافيالىق ونىمدەر جارمەڭكەسىنە بارىپ, بەرليندەگى ازيا مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, كورنەكتى تۇركولوگ البەرت فون لەكوكپەن تانىسادى. 1930 جىلى باسپا ءجۇزىن كورگەن «كولحوزشى الىپپەسى» وقۋلىعىن م.يسمايلوۆپەن بىرلەسە ازىرلەيدى. ال 1929 جىلى ا.اليەۆ ەكەۋى 20 مىڭ لەكسەمانى قامتىعان تۇڭعىش «ورىس-تۇرىكمەن سوزدىگىن» قۇراستىرادى. كوپتەگەن قوعامدىق-ساياسي كىتاپتاردى, وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن انا تىلىنە ءتارجىمالايدى. تۇرىكمەن ادەبي ءتىلىنىڭ قالىپتاسۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ, وسى رەتتە «تۇرىكمەن مادەنيەتى» جۋرنالىنىڭ بەتىندە «تۇرىكمەنستاننىڭ ءبىرىنشى عىلىمي كونفەرەنتسياسى» (1930, №3), «تۇرىكمەن ادەبي ءتىلىنىڭ جاي-كۇيى» (1930, №4-5), «تۇرىكمەن ءتىلى» (1931, №3-4) اتتى ماقالالارىن جاريالايدى.
كۇمىسالى بوريەۆ تە جۇرتتىڭ كوشىن باستاعان وزگە زامانداستارىمەن تاعدىرلاس بولىپ, بولشەۆيكتىك جۇيەنىڭ قاندى قۇرىعىنان قۇتىلا العان جوق. 1932 جىلى «تۇرىكمەن ازاتتىعى» اتتى جاسىرىن ۇيىم باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى دەگەن ايىپپەن قاماۋعا الىنىپ, اۋەلى سولوۆكيگە جەر اۋدارىلدى. ال 1937 جىلى 9 قازاندا اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, كوپ ۇزاماي – 27 قازان كۇنى سوندارموحتا (كارەل اكسر-ءى) «ۇشتىكتىڭ» ۇكىمى ورىندالدى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تۇرىكمەننىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى كۇمىسالى بوريەۆتىڭ رۋحى قازاق ەلى تاراپىنان ۇلكەن قۇرمەتكە لايىق.
امانتاي ءشارىپ,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
