– وسىعان دەيىن ايتىلعانداي, رايىمجان مارسەك ۇلى تۋرالى دەرەكتەردى جاپونيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىنەن تاپتىق. قازاق دالاسىندا تۇرىپ, الىستاعى جاپونياعا قول سوزعان بەيتانىس قازاق جايىندا 2000 جىلداردىڭ باسىندا ەستىدىم, وقىدىم. بىراق قولدا ناقتى قۇجاتتار بولماعان. جاپونياداعى ارىپتەستەرىمنىڭ ءبىرى اڭگىمە كەزىندە قازاقتاردىڭ جاپون ديپلوماتىمەن ءساتسىز كەزدەسۋى حاقىندا دەرەك تاپقانىن ايتقاندا, اڭگىمە رايىمجان جونىندە ەكەنىن بىردەن سەزدىم. ءبىز تاپقان قۇجاتتاردا ر.مارسەك ۇلى قازاقتاردىڭ كەلەشەكتە ىرگەلەس مۇسىلمان حالىقتارىمەن بىرگە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا نيەتتى ەكەنىن, الاشوردانىڭ پاريج بەيبىتشىلىك كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋ جوسپارى بار ەكەنىن ايتقان. قۇجاتتا ايتىلعانداي, الاشوردانىڭ سول كەزدەگى رەسمي ۇستانىمى رەسەي فەدەرالدىق مەملەكەتىنىڭ قۇرامىندا بولا ءجۇرىپ, ەلدەگى وزگە دە ساياسي كۇشتەرمەن بىرگە اۆتونوميا قۇرۋعا باعىتتالدى. بىراق جاپونيادان وزدەرىن حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىنداۋدى سۇراپ, كەلەشەكتە تاۋەلسىز ەل قۇرۋدان ءۇمىتتى ەكەندەرىن ايتقان.
قازىر تاريحشىلار اراسىندا ناقتى دايەك بولماسا دا نازار اۋدارارلىق پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. جاپون تاقىرىبىن زەردەلەۋگە سول كەزدەگى تسەنزۋرا مۇمكىندىك بەرمەدى. ال ەميگراتسياداعى مۇستافا شوقاي رەداكتورلىعىمەن پاريجدە شىققان «جاس تۇركىستان» (1929-1939 جىلدار) جۋرنالىندا «جاپونيادا تۇرۋشى مۇسىلماندار جانە توكيوداعى يسلام شاعىن اۋدانى», «جاپونيادا» اتتى ماقالالار جارىق كوردى. ونىڭ مازمۇنى وقىرمانعا تانىس بولعاندىقتان قايتالاۋدىڭ قاجەتى جوق. ءارى قاراي تاراتىپ الىپ كەتۋگە تاريحي دايەك از. دەرەكسىز بولجام تاريحتى شاتاستىرادى.
الاشورداشىلار 1918 جىلدىڭ كوكتەمىندە باشقۇرت اۆتونوميالىق ۇكىمەتىمەن بىرگە جاپونيامەن بايلانىسقا شىعۋعا تالپىنعانى بەلگىلى. ر.مارسەك ۇلىنىڭ ۆلاديۆوستوكقا بارىپ, باس كونسۋلدىق ارقىلى جاپون ۇكىمەتىنە ۇندەۋ جولداعانىن سونىڭ جالعاسى دەپ قابىلداۋعا بولاتىن شىعار.
– قازاقتار نەگە جاپونيانى تاڭدادى؟ جاپونيانىڭ سىرتقى ساياساتىندا دەربەستىك الۋعا تالپىنعان جاس ەلدەردى ۇمىتتەندىرەتىندەي ۇستانىم بولدى ما؟
– حح عاسىردىڭ باسىندا جاپونيانىڭ « ۇلى شىعىس كەڭىستىگى» جوسپارى ورتالىق جانە شىعىس ازيا مەملەكەتتەرىن بىرىكتىرىپ, ىنتىماقتاستىقپەن دامۋعا نەگىزدەلگەن ەدى. بىراق ازيا, اسىرەسە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ دامۋ دەڭگەيى مەن ەكونوميكاسىندا ايىرماشىلىقتار بار ەكەنىن, ءار مەملەكەت ءوزىنىڭ سالت-ءداستۇرى, باعىتىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن جاپونيا ۇكىمەتى ەسكەرمەدى. قىسقاسى, حح عاسىردىڭ باسىندا جاپونيا مۇددەسىندە قازاق دالاسىنا ورىن بولمادى. رايىمجان مارسەك ۇلى ۆلاديۆوستوكقا بارعان كەزدە جاپون ۇكىمەتى كولچاكتى قولداۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ قويعان ەدى. قازاق جاعىنىڭ ءوتىنىشىنىڭ قابىلدانباۋىنا بۇل فاكتور دا اسەر ەتكەن ءتارىزدى.
– تاريحشىلار جاپون ۇكىمەتىنىڭ الاشوردا ۇكىمەتىن مويىنداۋ مەن كومەك كورسەتۋدەن باس تارتۋى الاشوردا ۇكىمەتىن امالسىزدان كەڭەس وكىمەتىن مويىنداۋعا سەبەپ بولعانىن ايتادى. ءسىز نە دەيسىز...
– 1918 جىلدىڭ قاراشاسى الاشوردا ءۇشىن سىن ساعات ەكەنى, ۋاقىتشا ۇكىمەت وڭىرلىك ۇكىمەتتەردى تاراتۋدى ۇيعارىپ, ادميرال ا.ۆ.كولچاك ورتالىقتاندىرعان قۋاتتى بيلىك قۇرۋ ءۇشىن توڭكەرىس جاساعانى تاريحتان بەلگىلى. تاريحشىلار بۇل الاشوردانىڭ ءارى قارايعى ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن جايت بولعانىن ءبىراۋىزدان مويىندايدى.
جاپون ۇكىمەتىنىڭ الاشوردا ۇكىمەتىن مويىنداۋ مەن كومەك كورسەتۋدەن باس تارتۋىنا ساياسي, الەۋمەتتىك سەبەپ كوپ بولعان. ر.مارسەك ۇلىنىڭ حاتىندا الاشوردا كولچاك ۇكىمەتىن بىردە-ءبىر رەت اتاماعان جانە الاشوردانىڭ قىزمەتىن دەربەس ورگان رەتىندە تانىستىرعان. سول حاتتا ونىڭ ۆلاديۆوستوكتا جاپونيا ۆيتسە-كونسۋلىمەن اڭگىمەلەسكەنى, جاپون جاعىنىڭ قارۋ جەتكىزۋدە دە قيىندىقتار بار ەكەنى, ءتىپتى قارۋ جەتكىزگەننىڭ وزىندە ونى كولچاك ۇكىمەتى ارقىلى عانا بەرە الاتىندارى ايتىلعان.
– ءسىز وسىعان دەيىنگى كەزدەسۋدە ر.مارسەك ۇلىنا قاتىستى قۇجاتتارداعى اۋدارما سونشالىقتى ءساتتى شىقپاعان دەگەن ەدىڭىز. ءسىز تاپقان قۇجاتتا رايىمجان تۋرالى دەرەكتەردىڭ بۇرمالانىپ كورسەتىلۋى مۇمكىن بە؟
– ءبىزدىڭ سول قۇجات باستان-اياق دۇرىس اۋدارىلدى دەۋگە قۇقىمىز جوق. سەبەبى قولداعى قۇجات تۇپنۇسقا ەمەس, كوشىرمە بولدى. سول سەبەپتى ونىڭ شىنايىلىعىن تەكسەرۋگە قۇقىمىز جوق. ونىڭ تۇپنۇسقاسىنىڭ قايدا ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. ساقتالماۋى, جوعالىپ كەتۋى دە ابدەن مۇمكىن. رەسمي ەمەس كەزدەسۋ بولعاندىقتان ونى حاتتاماعا تۇسىرۋگە ءمان بەرىلمەگەن دە شىعار. بىراق كوشىرمە بولسا دا ساقتالىپ قالۋىنىڭ ءوزى ولجا.
– قازاقستاندىق تاريحشى مامبەت قويگەلدى رايىمجان مارسەك ۇلى جاپوندىقتارمەن بىرنەشە رەت كەزدەسۋگە تالپىنعانىن, ءتىپتى كەزدەسكەنى تۋرالى دەرەكتەر ر.مارسەك ۇلىن ايىپتاۋ قۇجاتىندا كورسەتىلگەنىن ايتىپ بەردى. بۇل قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقاسى ءسىزدىڭ ەلدەن تابىلۋى مۇمكىن بە؟ ءسىزدىڭ تۇيسىك نە دەيدى؟
– مامبەت قويگەلدى ءسىز ايتقان دەرەكتىڭ كوشىرمەسىن ماعان بەردى. مەنىڭشە, بۇل تاقىرىپتى الداعى ۋاقىتتا كەشەندى تۇردە زەرتتەپ, جان-جاقتان ىزدەۋ كەرەك. جاپونياعا اياعى جەتكەن قازاقتى الاش تاريحى نەمەسە قازاقستانداعى قازاقتارمەن شەكتەمەي, كەڭ اۋقىمدى كولەمدە جۇرگىزگەن ابزال.
– وسى تاقىرىپ تۋرالى ءسوز بولسا, ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ اتى اتالىپ قالادى. ەندى وسى جايىندا تاراتىپ ايتىپ بەرىڭىزشى.
– رايىمجان مارسەك ۇلىنىڭ حاتىنان كەيىن جاپونياعا الىستاعى قازاق دالاسى تۋرالى حابار جەتتى. بىزگە بەلگىلى دەرەكتەردە 1918 جىلدارى جاپون وفيتسەرلەرىنىڭ قازاقتار تۋرالى مالىمەتتەر جيناي باستاعانى, جاپون كاپيتانىنىڭ يركۋتسك قالاسىندا ءالىمحان ەرمەكوۆپەن كەزدەسكەنى, كولچاك ۇكىمەتىنىڭ ىشىندەگى احۋال تۋرالى مالىمەت العانى ايتىلعان. ءتىپتى قازاقتاردىڭ اتى اتالماعان وكىلى جاپونيانىڭ ومبىداعى كونسۋلىنا كىرىپ, مارسەك ۇلىنىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرۋدى سۇراعانى حاقىندا دەرەكتەر بار. بۇل دەرەكتەر جاپونيانىڭ جاۋابى قازاق دالاسىنا جەتپەگەنىن كورسەتىپ تۇر.
– مۇنداي قۇجاتتاردى الاشوردا تاريحىنىڭ پرينتسيپيالدى تۇرعىدا جاڭا قىرى, قازاقستان مەن جاپونيانىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تاريحىنىڭ ءساتتى بولماسا دا ماڭىزدى بولىگى دەپ قاراستىرۋعا بولاتىن شىعار.
– ارينە, كەلىسەمىن. سەبەبى جاپونيانىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قاتىستى ۇستانىمى ساياسي تۇسىنىستىك, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە مادەني ارالاسۋ دەگەن تارماقتاردان تۇرادى. 2004 جىلى «ورتالىق ازيا + جاپونيا» ديالوگى باستالدى. ازىرگە ونىڭ فورماتى پىكىر الماسۋ, ءبىر-ءبىرىن تانۋ دەڭگەيىندە. مەملەكەتتەردىڭ ءبىر-ءبىرىن تانۋى بىردەڭە سالىپ بەرۋ مەن ءوندىرۋ عانا ەمەس, ادامنىڭ دەربەس دامۋىنا جول اشۋىنا مۇمكىندىك بەرۋدەن باستالىپ, ءبىلىم رەفورماسىندا «قالا مەن اۋىلدا بىردەبىر وتباسى بىلىممەن قامتىلماي قالماسىن, بۇل مەملەكەتتى نىعايتۋ ءۇشىن قاجەت» دەپ كورسەتىلدى. بۇل كوزقاراس مەيدزي رەفورماسىنىڭ وزەگى بولعان.
– تەك الاش زيالىلارى ەمەس, كەڭەس جۇيەسىنە قىزمەت ەتكەن تۇلعالاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە «جاپون تىڭشىسى» دەگەن ايىپ تاعىلدى. ۇلكەن ساياساتتا, مەملەكەتتەردىڭ قارىم-قاتىناسىندا بۇل وتە اۋىر ايىپ. جاپون ۇكىمەتى مۇنداي ايىپتاۋلارعا قالاي قارادى؟ ءسىزدىڭ ەل تاراپىنان جوققا شىعارۋعا تالپىنعان مالىمدەمەلەر ايتىلعان جوق پا؟
– ءيا, مۇنداي ايىپتاۋلار بولعانىن بىلەمىن. تاتارلار, بۋرياتتار جانە رەسەيدىڭ باسقا حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى جاپونوفيليا ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. مۇنداي ايىپتاۋلار ۇلكەن ساياساتتا قازىر دە بار. بىراق بۇل تاقىرىپتىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تالقىلانعانىن كورمەپپىن. «تىڭشى ۇستاپ وتىرسىڭدار» دەگەن ايىپتاۋلار اشىق ايتىلسا دا ول مەملەكەتتەردىڭ قارىم-قاتىناسىنا اسەر ەتە المادى.
حح عاسىر باسىنداعى كسرو مەن جاپونيا اراسىنداعى بايلانىستاردا كۇنگەي دە, كولەڭكە دە بولدى. مەنىڭ ەلىم بۇل تاقىرىپ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ايتىلۋعا ءتيىس ماسەلە دەپ قاراماعان دا بولۋى مۇمكىن.
– ۋياما مىرزا, «الاش» قوزعالىسى مەن الاشوردا ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونومياسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە قاشان جانە قالاي كەلدىڭىز؟
– الاشوردا تاريحىنا قىزىعۋشىلىقتى جاستىق شاعىمنىڭ تاريحى دەپ قابىلداۋعا بولادى. مەكتەپتە جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەۋروپا تاريحى مەن مادەنيەتى قاتتى قىزىقتىردى, لاتىن جانە فرانتسۋز تىلدەرىن ۇيرەندىم. جەكەلەگەن ەلدەردىڭ تاريحىنا تەرەڭدەگەن سايىن ولاردىڭ الىس-جاقىن كورشىلەرىمەن مۇددەلەرى تۇيىسكەن نەمەسە تەكەتىرەسكەن كەزەڭدەرىنىڭ تاريحى دا تەرەڭدەي بەرەدى ەكەن.
ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەنىمدە ازيا تۋرالى, ورتالىق ازيا تۋرالى مەن بىلەتىن مالىمەتتەر از ەكەنىن ءبىلدىم. ناتيجەسىندە, كەلەسى زەرتتەۋلەرىم قازىرگى تاڭدا ورتالىق ەۋرازيا دەپ اتالاتىن ايماققا باعىتتالدى. 1989-1990 جىلدارى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتتىم, سول جىلدارى تاشكەنتكە, الماتىعا كەلدىم. باتىس پەن جاپونيانىڭ كوپتەگەن عالىمىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە وزبەكستان تاريحى جايىندا مالىمەتتەر كوپ, بىراق قازاقستان از زەرتتەلىپتى. حIح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا الەمنىڭ كارتاسىندا جاڭا مەملەكەتتەر پايدا بولدى. ءبىرازى جوعالىپ, جۇتىلىپ كەتتى. قىسقاسى, وتكەن عاسىرداعى الەمدىك گەوساياسات كارتاسى جاڭا يدەيالارعا تولعاتىپ, تاريح جاڭالىقتاردى بويىنا سىڭىرە الماي جاتىر.
– حح عاسىر باسىندا الاشوردا ۇكىمەتى مەملەكەتتىلىكتىڭ ۇلگىسى رەتىندە الىستاعى جاپونياعا ۇمىتپەن قاراعانىن بىلەمىز. ال الاشوردالىقتاردىڭ ۇستانىمىنان باتىس جانە ورىس مادەنيەتىنىڭ ەلەمەنتتەرىن بايقايسىز با؟
– جاپونيانىڭ بەينەسىن شيرەك عاسىردا الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ قاتارىنا شىعارعان رەفورما الاش قايراتكەرلەرىنىڭ نازارىندا بولعانى اقيقات. بىراق باتىس ەۋروپامەن, امەريكامەن, جاپونيامەن تىكەلەي بايلانىس جاساۋعا مۇمكىندىك از بولدى, مالىمەتتەرى ەنتسيكلوپەديالىق دەڭگەيدە ەدى. ءاليحان بوكەيحان مەيدزي باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسiندە ارتتا قالعان اگرارلىق ەلدەن 21 جىلدا الەمنiڭ ەڭ دامىعان مەملەكەتiنە اينالعان جاپونيانىڭ تاجiريبەسiن ۇلگi ەتتى, الاش مەملەكەتiن 20-25 جىلدا الەمنiڭ تورiنە جەتكiزۋدi جوسپارلادى. ولار رەسەيدەن ءبولiنۋ مۇمكiندiگiنىڭ مۇلدەم شەكتەلىپ قالعانىن ءبىلدى. رەسەيدىڭ قول استىندا بولعان تۇركi-مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ بiرتۇتاس مەملەكەتiن قۇرۋدى ۇسىندى, جان-جاعىن شوشىتىپ الماۋ ءۇشىن «رەسەيدiڭ شىعىس مۇسىلماندارى فەدەراتسياسى» دەپ اتاۋ كەرەكتىگىن ايتتى. بۇل تۋرالى 1917-1919 جىلدارعى باشقۇرت اۆتونومياسىنىڭ توراعاسى احمەت زاكي ۆاليدوۆ تۇركيادا جارىق كورگەن ەستەلiكتەرiندە ايتقان.
رەسەيدى ەۋروپالىق وركەنيەتكە اشىلعان تەرەزە دەپ باعالايتىندار ءالى دە باسىم. قازىر دە الاشوردا تاريحىنا ساقتىقپەن قارايتىندار از ەمەس, الاشوردا تاريحىن جاريالاۋ رەسەيگە اسا قولايلى بولۋى مۇمكىن دەگەن كوزقاراس بار. ال الاشورداعا قاتىستى پىكىرلەردىڭ بۇلايشا پوليارلانۋى پوستكەڭەستىك قازاقستان جاعدايىندا تۇسىنىكتى نارسە دەپ ويلايمىن. بۇل باعىتتا ءۇشىنشى جولدى, ياعني ۇلتشىل ەمەس, سونىمەن قاتار تاۋەلدى ەمەس كوزقاراستى ىزدەگەن دۇرىس شىعار.
– ورتالىق ازيا تاريحىنىڭ قاي كەزەڭى نەمەسە اسپەكتىسى زەرتتەلمەگەن جانە باعالانباعان؟ جاپون تاريحشىسى رەتىندە نە ايتاسىز؟
– تاريحتا زەرتتەلمەگەن كەزەڭدەر بۇرىن دا بولعان, قازىر دە بار. الەمدىك ساياساتپەن بىرگە تاريحشىلاردىڭ كوزقاراستارى دا وزگەرىپ جاتىر. بىراق تاريحتىڭ تابيعاتى كوپسوزدىلىكتى كوتەرمەيدى. تاريحتىڭ ءامىرشىسى – دەرەككوز. دەرەككوز دايەكتى بولماسا ول تاريح ەمەس, بىرەۋلەردىڭ كوزقاراسىن تىقپالاۋعا تالپىنعان ارەكەتى دەپ قابىلداۋعا بولادى.
ورتالىق ازيادا تاريحتىڭ كەيبىر اسپەكتىلەرىن زەرتتەيتىن دەرەككوزدەر جەتكىلىكسىز. قاتتالماعان نەمەسە جوعالىپ كەتكەن. باتىس ەۋروپا نەمەسە جاپونيا تاريحىندا ءتىپتى ءاربىر وتباسىنىڭ تۋ تاريحى قاتتالىپ قويعان. كوپ دەرەكتى سول ارقىلى دا تارقاتۋعا بولادى. ال ورتالىق ازيا تاريحىندا ونداي مۇمكىندىك از. سوندىقتان, اسىرەسە 1917 جىلعى رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قوعامدىق تاريحتى زەرتتەۋ وتە قيىن. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە اشىلماعان دەرەككوزدەر بار, كەڭەس وداعىنىڭ ستاتيستيكاسى ءجيى بۇرمالانادى. سوندىقتان كەز كەلگەن كەزەڭدەگى ورتالىق ازيا تاريحى تولىق زەرتتەلدى دەۋگە بولمايدى. سول سياقتى ەكونوميكالىق تاريحتا دا اقتاڭداقتار كوپ. كەڭەس وداعى كەزىندە ەكونوميكالىق تاريح ماركسيزم تۇرعىسىندا زەرتتەلدى.
– وسىدان ءبىراز بۇرىن جەرلەسىڭىز, ارىپتەسىڭىز, جاپون تاريحشىسى وكا ناتسۋكا ءبىر كەزدەسۋدە جاپونيانىڭ وتە ەرتە زاماندارداعى تاريحىنان سىر شەرتەتىن ارتەفاكتىلەردىڭ جوق ەكەنىن, جاپونداردىڭ مۇحيتتىڭ ورتاسىنداعى ارالدارعا قاي تاراپتان كەلگەنى قىزىقتىراتىنىن ايتقان بولاتىن. ءبىزدىڭ ەلدە جاپون ۇلتىن وزدەرىمەن تۋىس ەكەنىن دالەلدەگىسى كەلەتىن تاريحشىلار بار. ال ءسىز جاپون ۇلتىن ورتالىق ازيادا تۇراتىن حالىقتارمەن بايلانىستىرعىڭىز كەلە مە؟
– وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار جاپون ۇلتىنىڭ ءارتۇرلى تايپالاردان, وڭتۇستىك شىعىس ازيادان, ءتىپتى قيىر شىعىستان اۋىپ كەلگەن تايپالاردان قۇرالىپ, ءبىرتۇتاس ەتنوسقا اينالعانىن دالەلدەپ ءجۇر. بىراق ورتالىق ازيا حالىقتارىمەن بايلانىستىراتىن ارتەفاكتىلەر تابىلىپ جاتىر. بىزدە, نارا قالاسىنداعى ورتالىق مۇراجايدا ساقتالىپ تۇرعان شەكتى اسپاپتا تۇيەگە مىنگەن ادام بەدەرلەنگەن. كونە بۇيىمنىڭ كوشپەلى ەلدىڭ بىرىندە جاسالىپ, جاپون جەرىنە جەتۋى ابدەن مۇمكىن, سەبەبى جاپون ارالدارىندا تۇيە جوق. دەمەك, ورتالىق ازيا نەمەسە ۇلى دالا مەن جاپون ارالدارىندا تۇراتىن حالىقتار اراسىندا ءبىر بايلانىس بولعانى انىق.
جاپون ءتىلى ازيانىڭ قيىر سولتۇستىگىندەگى تۇڭعىس پەن شيرە ۇلىستارىنىڭ ءتىلى جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەن تىنىق مۇحيت ايماعىن مەكەندەگەن حالىقتار تىلدەرىنىڭ ارالاسۋىنان پايدا بولعان. تۇركى حالىقتارىمەن تۋىستىق بايلانىسىن جاقتايتىن پىكىردىڭ دە ءباسى باسىم.
جاپوندىقتاردىڭ ءتۇپ نەگىزى تۇركىتەكتەس دەپ باتىل بولجام جاساۋعا ەرتە, مۇمكىن بۇل قاتە بولجام دا شىعار. مىسالى, بالا دۇنيەگە كەلگەن كەزدە قۇيىمشاعىنداعى كوك تاڭبا تەك تۇركى حالىقتارىندا عانا بار دەگەن ءسوزدى سىزدەردەن كوپ ەستيمىن. بىراق مۇنداي تاڭبانىڭ ءسىز مەن بىزدە عانا ەمەس, كورەيلەردە, قىتايلاردا دا كوپ كەزدەسەتىنىن بىلەمىن. سوعان قاراعاندا بۇل بەلگى ازيا حالىقتارىنىڭ بارىندە دە بار.
– دەمەك, شىڭعىس حان سىزدەرگە دە تاڭبا سالىپ كەتكەن بولىپ تۇر عوي...
– جوق (ك ۇلىپ), بۇل تاڭبا بىزگە شىڭعىس حان زامانىنان بۇرىن كەلگەن.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازاقتار مەن جاپونداردىڭ اراسىندا ورتاق نارسە بار ما؟
– ءتۇرى, ءپىشىم-پوشىمى جاعىنان جاعىنان قازاقتار مەن جاپوندار ءبىر-بىرىنە ۇقسايدى. قازاقتىڭ قىزدارى دا ءبىزدىڭ جاپوننىڭ بويجەتكەندەرى ءتارىزدى سۇلۋ, سۇيكىمدى. مۇنى كەزىندە ءاليحان بوكەيحان دا جازىپ كەتكەن. ءتىپتى جاپوندار مەن قازاقتار تۋىسقان حالىق دەگەن اڭىزدار دا بولعان. بىراق جاپوندار مەن قازاقتىڭ مىنەزى مۇلدە بولەك. جاپوندار ەستە جوق زاماننان كوشپەلى مەنتاليتەتتەن وتە الشاق, اگرارلى سالانى مەڭگەرگەن, جەر ەمگەن حالىق بولعان. بىراق بىزدەردى بايلانىستىرىپ تۇرعان كۇش عارىشتان ەكەنىن تۇيسىكپەن سەزەمىن. كەز كەلگەن جاپون ۇلتى قازاقستاندا نەمەسە ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىندە وزدەرىن ۇيىندەگىدەي سەزىنەتىنىن, مۇنىڭ سىرى نە ەكەنىن تۇسىندىرۋگە ءتىلىم جەتپەيدى. الەمنىڭ باسقا ەلى, مىسالى, اقش نەمەسە قىتاي ءبىزدىڭ كوڭىل كۇيىمىزدى قىسادى دەپ ايتا المايمىن. بىراق سىزدەردىڭ جەرلەرىڭىزگە كەلگەندە ءوزىمىزدى ەركىن, ءتىپتى اناسىنىڭ قاسىندا جۇرگەن بالاداي سەزىنەمىز.
بۇل قازاقتىڭ, قازاق دالاسىنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ اشىقتىعىنان بولسا كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
