تاريحتا ەسىمدەرى قالعانىمەن, ەرلىك ىستەرى از زەرتتەلگەن رۋحتى بابالارىمىز ورتا ءجۇز باسەنتيىننىڭ قويسارى تارماعىنان تارايدى. ولكەتانۋشى بەرىك ەسكەندىروۆ كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ومىرزاق باتىر 1705-1770 جىلدارى, ال وتەن باتىر 1720-1805 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. اتاقتى «سەرەكتاس شايقاسىنا», قازىرگى ماي اۋدانىنداعى «قالماققىرعان» جەرىندە وتكەن قازاق-جوڭعار سوعىسىنىڭ شەشۋشى كەزەڭىنە بۇل ەرەن كۇش يەلەرىنىڭ قاتىسقانى داۋسىز. سەبەبى باتىرلاردىڭ جەرلەنگەن زيراتتارى دا تاريحي شايقاس اۋماعىنان اسا الىس ەمەس.
XVIII عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە ورتا ءجۇز رۋلارىنىڭ جوڭعارلارعا قارسى ازاتتىق سوعىسىندا قازاق قولدارى جەڭىسكە جەتىپ, سارىارقا, ەرتىس ءوڭىرى, قارقارالى, باياناۋىل جەرلەرىنەن قالماقتار ىعىسا باستادى. وسى كەزەڭدە مالايسارى تارحان باستاعان باسەنتيىن باتىرلارى الدىڭعى شەپتە جۇرگەنىن تاريحشىلار از جازعان جوق. الاش قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ ءوزىنىڭ پاۆلودار ۋەزىنە قاتىستى ەڭبەگىندە: «باسەنتيىندەردىڭ كەلۋى ءحVىىى عاسىردىڭ باسىنا تۇسپا-تۇس. نەگىزى باسەنتيىن رۋلارى تۇركىستان جاعىنان پاۆلودار ۋەزىنە سۇيىندىكتەردەن بۇرىنىراق كەلگەن سەكىلدى» - دەپ كەلتىرەدى.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, ومىرزاق پەن وتەن باتىرلار باسەنتيىننىڭ قويسارى تارماعىنان تارايدى. ال قويسارى – ىرگەلى رۋ باسەنتيننىڭ جاماناي بولىمشەسىنىڭ ءبىر تارماعى. بۇل جونىندە تاريحشى سالىق زيمانوۆ: «باسەنتيىن-بايىمبەت اتاسى جاماناي, بەيسەن سەكىلدى ەكى تارماعىمەن باياناۋىل وكرۋگىندە جەكە بولىس قۇراعان. بۇل توپتىڭ ىشىندە باسقالارعا قاراعاندا باسىمدىققا يە بولعان جامانايدىڭ قويسارى تارماعى» – دەپ اتاپ كورسەتەدى. سول قويسارىنىڭ بايبىشەسىنەن ومىرزاق باتىر دۇنيەگە كەلەدى. ال وتەن قويسارىنىڭ ەكىنشى ايەلىنەن تۋعان ىرىسكەلدىنىڭ ۇلى دەلىنەدى.
جوڭعارلارعا قارسى تويتارىس بەرۋدە قويسارىنىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرى اسا بەلسەندىلىك تانىتقان. اسىرەسە جەكپە-جەك شايقاستاردا ومىرزاق باتىر ءجيى كوزگە تۇسەدى.
جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى داۋرەن اياشينوۆ بۇل رۋدىڭ بەلگىلى ادامدارىن كەڭىرەك زەرتتەپ, اقكول-جايىلما وڭىرىنەن «ومىرزاق» كولىن تاپتى. ال وعان جاقىن ورنالاسقان تاعى ءبىر كولدىڭ اتاۋى – «باسەنتيىن». 1878 جىلى جاسالعان كارتادا وسىنىڭ بارلىعى انىق كورسەتىلگەن. پاۆلودار وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ومىرزاق قويسارى ۇلىنىڭ ءوز تۋىسى وتەن باتىرمەن بايلانىسى جايلى قۇجات تا ساقتالعان.
جۋىقتا العاباس اۋىلى ماڭىندا داڭقتى بابالارىمىزدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەسكەرتكىش تاس قويىلىپ, باتىرلاردىڭ رۋحىنا دۇعا باعىشتالدى. شارا ودان سوڭ ەڭبەك اۋىلىنا ويىسىپ, ءدۇبىرلى تويعا ۇلاستى. بۇل جەردە ات شابىلىپ, جينالعان جۇرت اۋدارىسپاقتان جانە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن وتكەن جارىستاردا كۇش سىناستى. اتاپ وتەرلىگى, ومىرزاق باتىر جەرلەنگەن ورىننان 10 شاقىرىمداي جەردە ەر سىرىمبەت باتىر جانە بۇقار جىراۋدىڭ اكەسى قالقامان باتىردىڭ زيراتتارى بار. ول اۋماقتار ازىرشە قورشالماعان, تەك قۇلپىتاستار عانا قويىلىپتى. بولاشاقتا قوس باتىرعا ەسكەرتكىش ورناتۋ جوسپاردا تۇر.
جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, باتىرلار مەكەنىن تاريحي-ارحەولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەسە بولار ەدى. بۇل جەردە قازاق-جوڭعار شايقاسىنا قاتىستى تالاي جادىگەر مەن باتىرلاردىڭ زيراتتارى تابىلۋى مۇمكىن.
پاۆلودار وبلىسى
