ادەبيەت • 21 قىركۇيەك، 2022

قازاق ادەبيەتى: الەۋەت پەن ق ۇلىقسىزدىق

509 رەت كورسەتىلدى

وزگەنىكىن زور، وزىنىكىن قور ساناۋ قۇلدىق پسيحولوگيانىڭ كورىنىسى. بۇل جاعىمسىز ءۇردىس ءوز الەۋەتىڭدى ەلەپ-ەسكەرمەۋگە، باعالاماۋعا يتەرمەلەيدى دە، باسقانىڭ جاسىعىنا جاناسىپ، جامانىنان جاقسىلىق ىزدەپ، ءىشى قۋىس، سىرتى جىلتىر دۇنيەسىنە تامسانىپ، سوعان قاراي ءيتىنىپ اۋرە ەتكىزەدى. وكىنىشتىسى سول، سەن ءوزىڭ قۇر بوسقا اۋرەشىلىككە سالىنىپ جاتقانىڭدى بىلمەيسىڭ، بىلگەننىڭ وزىندە ونى مويىندامايسىڭ، سىرتقا قاراي «ۇلۋىڭدى» جالعاستىرا بەرەسىڭ. «اداسقاننىڭ الدى – ءجون، ارتى – سوقپاق، ولارعا ءجون – ارامنىڭ ءسوزىن ۇقپاق».

جالعاندا ءوز كۇشىڭدى، ءوز ەرىك-جىگەرىڭدى، ءوز رەسۋرسىڭدى كوزگە ىلمەي، وزىڭە ءوزىڭ سەنبەي ءىس باستاۋدان ارتىق قيسىنسىز نە بار؟.. بىراق ءبىز وسىدان قيسىن ىزدەپ، ەسەككە تەرىس ءمىنىپ العان جاننىڭ كۇيىن كەشىپ كەلەمىز. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ مادەني-رۋحاني الەمى جۇپىنى. قولعا الىنعان شارالار ماردىمسىز. حالىقتىڭ مادەني-رۋحاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋدا شەتەلدىك ونىمدەردى كوشىرىپ، اۋدارىپ، نە ۇرلاپ الۋدان اسا الماي كەلەمىز. سودان كەلىپ، رۋحاني الەمىمىز جۇپىنى كۇيىندە قالىپ وتىر.

ءبىز شەتەلدىك نە وتاندىق رۋحانيسىماق ونىمدەرمەن حالقىمىزدىڭ شىنايى سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ بەرە المايتىنىمىزدى مويىنداۋىمىز كەرەك. بىراق بۇل مويىنداۋ ازىرگە ماڭدايىمىزعا جازىلار ەمەس. وسىلايشا، سىرتى جىلتىر، كوزدى اربار جات الەمنىڭ ىشىنە سەكىرىپ ءتۇسىپ، سودان الدەنە ىزدەپ، تاپقانىمىزدى جاھۇت ساناپ، ونى ءوز الەمىمىزگە تارتقىلاپ، تىقپىشتاپ، مۇنىمىزدى ۇلكەن ءبىر ءىس تىندىرعانداي كورىپ ءجۇرمىز.

قانشا جەردەن وزگە الەم اشىق بولعانىمەن ول ءبىز ءۇشىن جات. جات دۇنيە كىمگە بولسىن قاشاندا تۇسىنىكسىز ءارى قاراڭعى. ال سول قاراڭ­عى مەكەننەن قولىڭا وڭدى دۇنيە تۇسە قويۋى نەعايبىل. سونى ىشتەي بىلسەك تە تاس قاراڭعى جەرتولەدەن قاجەتىن ىزدەگەن جان سەكىلدى تۇرتىنەكتەپ اۋرەمىز. وسى اۋرەشىلىكتەن قۇتى­لۋدىڭ جولى بار ما؟ بار.

ءبىرىنشى كەزەكتە، قازاقتىڭ رۋحاني سۇرا­نى­سىن قاناعاتتاندىرۋدا ءوزىمىزدىڭ الەۋەتىمىزگە، باي قورىمىزعا يەك ارتۋعا مويىن بۇرۋ ماڭىز­دى. ارىعا بارماي-اق، قازاقتىڭ تەلەگەي تە­ڭىز­دەيىن جازبا ادەبيەتىنىڭ قورىنا ارقا سۇيەپ، ونداعى مۇرالاردى بۇگىنگى تالعامعا، زامان تالابىنا ساي جارىققا شىعارىپ، كينو تىلىمەن سويلەتىپ، تانىمدىق، مۋزىكالىق حابار­لار­دىڭ وزەگىنە اينالدىرىپ حالىققا ۇسى­نۋ شە­تەلدىك ارزانقول، بولمىسىمىزعا جات دۇنيە­لەرگە جۇگىنۋدەن قۇتقارىپ، ساليقالى جولعا تۇسىرەر ەدى. بۇل ناعىز ءوزىمىزدىڭ تۇنىپ تۇرعان رەسۋرسىمىزدىڭ جەمىسىن جەۋگە الىپ كەلەدى.

ءبىزدىڭ ءوز بايلىعىمىزدى، ءوز الەۋەتىمىزدى دۇرىس، قاجەتتى دەڭگەيدە پايدالانا الماي وتىر­عانىمىزدىڭ ءبىر دالەلى – باسقاسىن ايتپاعاندا، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كەرەمەت شىعارمالارىنىڭ ءوزىن كينو تىلىمەن سويلەتە الماي وتىرعانىمىز. بۇل ءبىر عانا مىسال-دالەل. بۇدان بولەك، ءوز دارا جولىن سالىپ كەتكەن قالامگەرلەرىمىزدىڭ، بۇگىنگى كلاسسيكتەرىمىزدىڭ ۇلتتىق بوياۋى قا­نىق، قىزىقتى دا شىم-شىتىرىق وقيعالارعا قۇ­رىلعان، كينو تۋىندىعا سۇرانىپ تۇرعان قان­شاما شىعارماسى ەلەۋسىز جاتىر. بۇل دەگەن ۇل­كەن مۇمكىندىك، ۇلكەن قور ەمەس پە؟ وسىناۋ مول الەۋەتكە نەگە مويىن بۇرماسقا؟ بۇعان مو­يىن بۇرۋعا ورەمىز جەتپەي مە، الدە قۇلقىمىز جوق پا؟

ءبىز بۇل جەردە ەشكىمگە تىڭنان تۇرەن سال دەپ وتىرعانىمىز جوق، تەك، قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىنان كوركەم فيلم ءتۇسىرۋدىڭ قالىپتاسقان تاماشا ءۇردىسىن ءارى قاراي ساتىمەن جالعاستىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى.

اتالعان جاعدايعا قاراپ، بۇگىنگى قازاق­ستان حالقىنىڭ رۋحاني-مادەني ءومىرىن ۇيىم­داس­تىرۋشىلاردىڭ ۇلت ادەبيەتىنىڭ جاۋھار­لارىنان حابارسىز ەكەنىن اڭعاراسىڭ. سونداي-اق ءىس باسىندا جۇرگەندەردىڭ جان دۇنيەسى قازاقتىڭ شىنايى، ۇلتتىق بولمىس-بىتىمىنەن تىم الشاقتاپ كەتكەندەي كورىنەدى. ەگەر بۇ­لاي بولماسا، ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ مول قورىن­داعى تالاسسىز تاماشا تۋىندىلار سورەلەردە «قاڭتارىلماي»، زاماناۋي تەحنولوگيالار ار­قىلى حالقىمىزبەن قايتا قاۋىشىپ، رۋحاني تىرەگىمىزگە اينالار ەدى عوي.

بۇگىندە مەملەكەت اقپاراتتىق-تانىمدىق، رۋحاني-مادەني سالاعا قاتىستى كونتەنتتى وتان­دىق ونىمدەرمەن تولتىرۋ ماقساتىندا قى­رۋار قارجى ءبولىپ، قولداۋ بىلدىرۋدە. بۇل قارجى­لاردىڭ قايتارىمى – ازىرگە جارناماسى «جارىپ» تۇرعان، بىراق، نازار اۋدارساڭ جانىڭدى سىزداتار، كەيىپكەرلەرى ورىسشا مەن قازاقشانى ارالاستىرىپ سويلەيتىن، ديالوگى تارتىمسىز، وقيعاسى جاتتاندى، ۇلتتىق-تانىمدىق بوياۋى سولعىن نەمەسە بولمىسىمىزعا جات، جە­ڭىل ازىلگە قۇرىلعان، قويىرتپاق دۇنيەلەر. ءبىر قىن­جىلتاتىنى، وسىنداي كۇلدىبادام، تالعامسىز، بىراق حالىقتىڭ قارجىسىنا تۇسىرىلگەن كور­سە­تىلىمدەر الدىن الا ەلەكتەن وتكىزىلمەي كورەر­مەنگە ۇسىنىلا بەرەدى. وسى ورايدا حالىق قارجىسىنا فيلم تۇسىرەتىندەرگە قويىلاتىن نەگىزگى تالاپ – قازاق ادەبيەتىندە ورنى بار ىرگەلى شىعارمالارعا نازار اۋدارتۋ بولۋ كەرەك. سوندا عانا شەتەلدىك نە وتاندىق ارزانقول دۇنيەلەر كەيىنگى ىسىرىلىپ قالادى. بۇل قازاق ۇلتىنىڭ جەڭىسى بولماق.

سوڭعى جاڭالىقتار

UNESCO احمەت بايتۇرسىن ۇلىن القالادى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

اقاڭنىڭ «الىپپەسى»

رۋحانيات • كەشە

بۇل – جوسپارلى جوندەۋ

ايماقتار • كەشە

كوفە جانە ادەبيەت 7

ادەبيەت • كەشە

اڭىزعا اينالعان اۋلەت

قازاقستان • كەشە

بالالارعا بازارلىق

قوعام • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار