جيناقى بولۋ – ساراڭدىق ەمەس

“توي دەسە قۋ باس دومالايدى” دە­گەن سوزگە بۇرىندارى ونشا ءمان بەر­مەيتىنمىن. قازىر ويلاپ قاراسام, بۇل ءسوزدىڭ استارىندا كوپ ءمان جاتىر ەكەن. ءيا, تويعا وسىنشاما ءمان بەرۋ, كوپ­پەن بولىسكەن قۋا­نىش­تا ءبىر گاپ بولسا كەرەك-ءتى. كوپ­شى­لىك دەمەكشى, ۇلى­ڭىزدى ۇيلەن­دىرىپ, قىزىڭىزدى ۇزاتساڭىز دا, ءدۇ­نيەگە ءسابي كەلسە دە, قۇدا شا­قىر­ساڭىز دا ءسىز توي جا­ساي­سىز. ءيا, توي­سىز قازاقتى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. قاراپ وتىرساڭىز ادەبيەتتە بولسىن, تاريحتا بولسىن, ەرتەگى, اڭىز­داردا بولسىن توي-تومالاقتىڭ ءسان-سالتاناتى اسىرا دارىپتەلگەن. ءما­سەلەن, كەيبىر ەرتەگىلەردەن “وتىز كۇن ويىن, قىرىق كۇن تويىن جا­ساپ­تى” دەگەن جولداردى كوزىمىز شا­لىپ قالادى. ايتالىق, “ەر توستىك” ەر­تەگىسىندە ەرنازار دەگەن باي سەگىز ۇلى­نىڭ جوعالىپ, تابىلۋ قۇرمەتىنە وراي ۇلان-اسىر توي جاسايدى. سونى وقى­عاندا راسىندا توي وتىز-قىرىق كۇنگە سوزىلعان با ەكەن دەپ بالا كەزدە قاتتى تاڭىرقايتىن ەدىك. ونىمەن قويماي, سول تويعا قانشا مال سويىلدى ەكەن, قانشا كيىز ءۇي تىگىلىپ, قانشا قىمىز بەن قىمىران ءىشىلدى ەكەن, قانشا توي جورالعىسى شىعىن بولدى ەكەن دەپ ويلا­نا­تىن­مىن. ءجا, بۇل ارعى اۋىز ادە­بيە­تىنەن بۇگىنگە جەتكەن ەرتەگى مەن اڭىز عوي. ال بۇگىنگىنىڭ بايلارى قالاي توي جاساپ ءجۇر؟ جانە توي ۇستىندە ۇلتتىق سالت-داستۇرىمىزگە كوڭىل بولە مە دە­گەن­گە كەلسەك, وسى كۇنى جاع­دايى كە­لىپ تۇرسا دا, كەلمەي تۇرسا دا, جۇرت قولدا بارىنا تارشىلىق جاساماي ۇلان-اسىر توي جاساپ كەلەدى. كەلىن ءتۇسىرۋ, قىز ۇزاتۋ, قۇدا شاقىرۋ, ءسۇن­دەت توي, تۋعان كۇن, قونىس تويى بار, ايتەۋىر بىرىنەن سوڭ ءبىرى مەيرامحانا مەن كافەلەردى بوس قويمايتىن بول­دى. اسىرەسە, توي جاز بەن كۇز ايلارىندا قىزا تۇسەدى. ەگەر ءبىزدىڭ حا­لىقتى سىرتىنان بايقاستاپ ءجۇر­گەن بىرەۋ بولسا, قازاقتىڭ كول-كوسىر پەيىلى مەن تويشىلدىعىنا تاڭ قالار ەدى. ارينە, تويدىڭ قانداي ءتۇرى بول­سىن تويلانسىن, قۋانىش كوپپەن اتا­لىپ ءوتسىن, وندا تۇرعان نە بار دەي­سىز عوي. بۇل ءبىر جاعىنان حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسى ەكەنىن كورسەتەتىن كورسەتكىش تە. دەگەنمەن, ىسىراپشىلدىققا جول بەرەتىن قازاقتىڭ داڭعويلىعى دا قاتارلاسىپ جاتاتىنى وكىنىشتى-اق. القيسسا, وتكەن عاسىردىڭ توي-تومالاقتارى, ءسان-سالتاناتتارى سول كەزدىڭ تالاپ-تۇرعىسىنا ساي توي­لان­سا, بۇگىنگى تويلار مەي­رام­حا­نالاردا وتەدى. سونداي-اق, تويدىڭ قا­زاقى قالىپتان اۋىتقىپ كەتپەگەنى دە بارشامىزعا بەلگىلى. ايتالىق, بەتاشار, قىز ۇزاتۋ, كەلىن ءتۇسىرۋ, سۇندەت توي تاعى باسقا دا جو­رال­عى­لار اتا-بابا داستۇرىنەن الشاق كەت­پەي, قايتا قازىرگى زامانعا ساي ءۇر­دىس­پەن كوركەيىپ, جاڭاشا تەندەنتسيا بو­لىپ قالىپتاستى. وعان تاعى ءبىر وقىستان كەلىپ قوسىلعان سونى تار­ماق – مەرەيتوي. وندا مادەنيەت پەن ونەر قايرات­كەر­لەرىنىڭ, ساياساتتا, عى­لىمدا, باسقا دا سالادا اتى شىق­قانداردىڭ مارتەبەسى ۇلىق­تا­لادى. ياعني, قا­زاق­تىڭ تويى ەسەلەنە ءتۇستى. توي توي­­لاۋ­دىڭ بۇل ءتۇرى – وزىمىزدەگى بار ازا­­ماتتاردىڭ ءوز سالاسىنا قوس­قان سۇبەلى ەڭبەگىن ايالاپ, قۇر­مە­ت­تەۋ, ەلەپ ەسكەرۋ بولىپ تابىلماق. جۇرت­شى­لىقتىڭ دا ارداقتى ازا­مات­تا­رىنىڭ باعىنا كوز الارتپاي, ەل بولىپ تويلاۋعا اتسالىسۋىندا تۇر­عان ەشتەڭە جوق. بۇل ارادا ايت­پاعىمىز, كەيبىر توي يە­لەرىنىڭ تىم اسىرا ماقتانعا سالىنىپ, ىسىراپقا بوي الدىرۋىندا جاتىر. سونىمەن, قازاق قانداي تە­پە­رىش­تى باستان كەشسە دە, قانداي قيىن­شى­لىق كورسە دە, سالت-ءداستۇرى مەن توي توي­لاۋدان جاڭىلا قويعان جوق. قايتا توي تويلاۋدىڭ سان ءتۇرىن قۇبىلتىپ, دامىتىپ, جاڭارتا ءتۇستى. بۇل دا بولسا ءبىزدىڭ ۇلتتىق مەن­تا­لي­تەتىمىزدىڭ ءتۇبىرىنىڭ مىز­عىماس قۋاتتىلىعىنان بولسا كەرەك. راس, قازىرگى تويحانالاردىڭ سۇ­رانىس پەن تاپسىرىسقا ساي ارنايى بەكىتكەن باعالارى بار. قاي تويحانا بولماسىن باسەكەگە دە, تويىڭىزدىڭ كورىگىن قىزدىرۋعا دا دايىن. قالتاڭىز كوتەرسە, حان سارايىنان كەم ەمەس مەيرامحانادا ۇلان-اسىر توي جاسايسىز. ءسويتىپ, ءوز اعايىن جۇرتىڭىزبەن, تۋعان-تۋىستارى­ڭىزبەن قۋانىشىڭىزدى بولىسەسىز. داستار­قان­دى دا نەشەمە تاعام­دار­مەن, شاراپ پەن سۋسىن, تاتتىلەرگە تولتىرىپ, با­رىڭ­ىز­دى سالۋعا تى­رىساسىز. كوز سۇرىندىرەتىن داس­تار­قاننان كەيىن, تويدى ناعىز دۋ­مانعا اينالدىراتىن اسابا مەن ءانشى-ءبيشى, كۇيشىلەر شاقىرۋدى دا ۇمىت قال­دىر­مايسىز. وسى زامان­نىڭ اۋ­قات­تى­لارى تويىنا شەتەلدىك تانىمال جۇلدىزداردى شاقىرىپ, تىپتەن ەس­تەن كەتپەس كەشكە اي­نال­دىرىپ ءجى­بە­رە­تىنىن دە كوزىمىز كورىپ ءجۇر. وندا توي­عا جيىلعان كوپشىلىك تەك قانا ەكى جاستىڭ باقىتى ءۇشىن ايتىلعان اق­جارما تىلەكتەردى عانا ەمەس, نەشە ءتۇرلى ساۋىق-سايران مەن ءان-كۇيلەردى دە تىڭداپ قايتادى. وسىلايشا قا­زاقتىڭ قانىنا سىڭگەن تويشىل قا­سيەتىن مىنا داعدا­رىس­تىڭ ءوزى دە سايا­بىرسىتا الماي تۇر. ويتكەنى, كوپشىل دە باۋىرمال حالىقتىڭ توي-دۋ­مان­سىز وتىرعانىن ەلەستەتۋ تاعى دا مۇمكىن ەمەس. تەك ءبىر وكىنىشتى ءجايت, پايعام­با­­رىمىز مۇحاممەد (س.ع.ۋ) ءۇم­بەت­تەرىنە “ىسىراپشىل بولماڭدار” دەسە دە, كوپ جاعدايدا قازەكەم بۇل ەس­كەرتپەنى ۇمىت قالدىرىپ كەتە بەرەدى. نەگە دەسەڭىز, وزگەلەردىڭ دۋ­مان­داتىپ جاتقانىن كورگەن اعايىن وزگەلەردەن قالىسپاس ءۇشىن, نەسيە الىپ توي جاسايتىن ادەت تاپتى. بۇل نامىسقا تىرىسۋشىلىق پا, جوق جال­عان دابىرامەن “ۇيات بول­ما­سىندى” بۇركەنىش ەتۋ مە, ول اراسى بىزگە بەيمالىم. كوزگە با­دىرايىپ كو­رىنىپ تۇراتىنى, سوڭعى كەزدەرى كوپ­تەگەن وتباسىلار شى­عىنعا كوزسىز بات­سا دا بىرىنەن ءبىرى اسىرىپ توي جا­ساۋعا قۇمارتىپ الدى. جيناقى بو­لۋدىڭ ساراڭدىق ەمەسىن ءتىپتى ۇع­ىن­عىسى كەلمەيدى. قازىر قارا­ڭىز­شى, اينا­لامىزدا قانشاما ۇيلەن­بەي, تۇرمىسقا شىقپاي سەندەلىپ جۇرگەن جاستار كوپ. سەبەبى, الدىمەن ۇيلەنۋ ءۇشىن دۇركىرەتىپ توي جاساۋ كەرەك. ال تويعا قانشاما قاراجات كەتەدى. كەي­دە تويدى مەيرامحانادا ءدۇر­كىرەتىپ اتاپ وتكەنشە, ەكى جاس­تىڭ باس قوسقانىن نەگە شاعىن باس قوسۋ رەتىندە وتكىزۋدى ويلا­ماي­تىنىمىز تاڭعالدىرادى. ءيا, تويعا ءوزىنىڭ ەت جاقىندارىن عانا شاقىرىپ, شاعىن توي جاساسا كىم ولاردى جازعىرعالى تۇر دەيسىڭ؟ ەگەر ءسىزدىڭ وسىلاي كىشىگىرىم توي جاسا­عانىڭىزدى كورسە, وزگەلەر دە ء“پا­لەنشە بالا­سىن سولاي اياقتاندىرىپتى. مەن دە كورپەمە قاراي كوسىلەيىن دەپ ءىلىپ الىپ كەتسە, نەسى ايىپ؟ راس-اۋ, شىعىنعا بەلشەدەن باتپايتىنداي توي جاساسا, كىم ونى كۇستانالايدى؟ قالاي ايتقاندا دا, داڭعازالىقتان گورى بىزگە توي جاساۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى كەرەك-اق. سەبەبى, جالعان نامىسقا تى­رى­سام دەپ جاعدايىن تۇرالاتىپ العان­دار سوڭعى جىلدارى كوبەيىپ كەتتى. ەگەر شىعىنعا ۇرىنباي توي جاساسا, قازاق كوپ نارسەدەن ۇتىلماس ەدى. با­لاڭىزدى ۇيلەندىرگەلى جۇرگەن بول­ساڭىز, تويدى شاعىن وتىرىس تۇرىندە جاساساڭىز ءسىزدى كورگەن كورشىڭىز دە سولاي ەتۋى ابدەن مۇمكىن. ءسويتىپ, قوعامدى ىنساپ پەن ىجداعات­تى­لىققا, جيناقىلىققا شاقى­رۋ­دىڭ جو­لىن ءوزىڭىز باستاپ بەرسەڭىز, وزگەلەر نەگە قوشتاماسقا؟! نارىق زامانى ءبىزدىڭ قوعامدى ساۋ­داعا دا, باسەكەگە دە تەز ۇيرەتتى. ەندەشە, استا-توك تويدى جيناپ قويىپ, ونى جيناقى وتكىزۋدى ۇيرەنۋ سون­شا­لىقتى ءبىر قيىن شارۋا ەمەس. بەل­شە­ڭىزدەن شى­عىنعا باتىپ, قانشاما اس پەن تا­عامدى ءراسۋا ەتۋدىڭ دە وبالى بار ەمەس پە؟! جان-جاعىمىزعا قاراساق, باسقا حالىقتار دا توي تويلاپ جاتادى. الىسقا بارماي-اق مىنا تۇرعان كورشى وزبەك پەن ورىستىڭ تويىنا قا­راساڭىز, شاعىن عانا وتىرىس جا­ساۋمەن شەكتەلەتىنىن كورەمىز. سا­ناۋلى, باسى ارتىق ەشكىم جوق. ياعني, قۋانىشىنا شىن ورتاق­تاس­تاردى عانا توپتاستىرعان. ارينە, ءسىز وسى ورايدا ء“بىر جىرعالتىپ توي جا­ساۋدا تۇرعان نە بار؟ بار كەزدە شا­شىلۋ كەرەك. “توي – قۇدايدىڭ قا­زىناسى, قۇدايدان قايتادى” دەگەن ءۋاجدى العا تارتقىڭىز كەلىپ وتىرعان بو­لار. دۇرىس, بىراق قازىرگى ورتاعا, قا­زىرگى تالعامعا سالىپ بەزبەندەسەك, ونىڭ اتى داراقىلىق دەمەسكە لاج جوق. جانسايا سىدىقباي.