ءجۇز جىلدىق جىلىلىق

«ينەش», «مارعاۋ», «بيتابار»...

«تالانتتى قولدان شىققان تۋىندىلاردى كوز جۇگىرتىپ قانا قويماي, ۇڭىلە وقىساڭ عانا اشىلاتىن ءبىر استارلارى بولادى».

سافۋان شايمەردەنوۆ

قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ تۋعا­نى­نا 100 جىل تولدى. تانىمال ءسوز زەرگەرى سەكسەن بەس جىلعا جۋىق عۇمىر كەشتى. وسىدان ون بەس جىل بۇرىن ومىردەن ءوتتى. جازۋشىنىڭ ءجۇز جىلدىق بەلەسى بىزگە نەسىمەن قىمبات؟ بۇل مەرەيتويدىڭ قازاق رۋحانياتىنداعى وزىندىك ورنى قانداي؟ تۋىندىگەردىڭ ءومىرى مەن دۇنيە سالعاننان كەيىنگى كەزەڭىن قامتيتىن عاسىرلىق عيبراتتىڭ ءمان-ماڭىزى قانشالىقتى دەڭ­گەي­دە؟ عافۋ قايىربەكوۆ ايت­قان­داي, «سورايعان cولتۇستىكتىڭ قاراعايى» ۇلت پەن ۇرپاققا قاي تۇر­عىدان سايا بولدى؟ بۇگىنگى اڭ­گى­مەمىز وسى توڭىرەكتە وربىمەك.

جالپى, جازۋ ونەرىنە قۇمار­تىپ, الاتاۋدى بەتكە العان بوزبا­لا­نىڭ قيالىنا قوس ات ءمىنىپ قۋساڭ دا جەتە المايسىڭ. ول الماتىعا كەلگەن سوڭ ادەبيەت الەمىندەگى كەيىپكەرلەردىڭ ءىزى قالعان قاستەرلى ورىنداردى ىزدەيدى. ارينە, الدىمەن سول كەيىپكەرلەردى ويلاپ تاۋىپ, وقىرماننىڭ وي-ساناسىنا كوشىرگەن قالامگەرمەن جۇزدەسىپ, ءبىر اۋىز تىلدەسكەندى قالايدى. بىراق ونىڭ بىردەن ءساتى تۇسە قويا ما؟ سودان سوڭ سول شىعارمانىڭ قا­ھارماندارى, انىعىراق ايتساق, تۇپتۇلعالارى شارلاعان جولدى قايتا ءبىر سۇزەسىڭ. ءبىز كەلگەن كەز­دە الماتىنىڭ مەڭتايى مەن ەربولى بار ەدى. كادىمگىدەي كۋلت! سەنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىڭە ارا­لاسىپ جۇرگەندەي, ءتىپتى كو­شە­دە ۇشىراسىپ قالاتىنداي اسەر قالدىرادى. «ماحاببات, قى­زىق مول جىلداردىڭ» وقيعا­سى سوعىستان سوڭعى ءداۋىردى قام­تى­­عانىمەن, شىعارمانىڭ وقىر­مان­عا جول تارتقانىنا ون جىلدان ەندى عانا اسقان تۇس. سونىڭ ىقپالىنان ايىعا قويماعان سەن ۇلكەن قالاعا ۇيرەنىسكەن سوڭ ۆي­نوگ­رادوۆ كوشەسىندەگى 88-ءشى ءۇيدى ءبىر كورىپ قايتقاندى ءجون ساناپ, توقتاماي تارتىپ كەتەسىڭ.

مەڭتاي مەن ەربولدان بۇرىن ارۋ استانانىڭ ينەشى مەن ماۋ­لە­نى بولعان-دى. بۇلار – سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ ەلۋىنشى جىل­دار­­دىڭ باسىندا جازعان «بو­لا­شاققا جول» رومانىنىڭ كەيىپ­كەر­­لەرى. ستۋدەنتتەر ءومىرىن ار­­­قاۋ ەتكەن بۇل شىعارمانى دا ءوز دا­ۋىرىندەگى جۇرت جاپپاي وقى­عان. اسىرەسە سول مەز­گىلدەگى وقۋ ورىندارىنىڭ قىز-جى­گىتتەرى قول­­­دارىنان تۇ­سىر­مەگەن دەسەدى. تال­­­داعان, تال­قى­­لاعان, توقىعان... سارا­لا­عان, سۋ­سىنداعان, سۇيسىن­گەن... سا­­فەكەڭدى بارشاعا تانىت­قان سوق­تا­لى دۇنيە وسى. ءبىر زاماندا جاستاردىڭ بار كوڭىلىن اۋدارعان قۇندىلىققا اينالعان تۋىندى قازىر باياعىداي وقىلا قويمايدى. بىراق وسى ينەشتىڭ توڭىرەگىندەگى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەردىڭ ءوزى جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن, بيوفاكتىڭ ستۋدەنت­تە­رى تۋرالى روماندى وقىعان اتاقتى بيولوگ, كازگۋ-ءدىڭ رەكتورى تەمىرباي دارحانباەۆ اۆتوردى ىزدەپ كەلىپ ءوزى تانىسىپتى. ءاليزا دەگەن ماشينيستكا كەلىنشەك 1952 جىلى ينەش تۋرالى روماندى باسىپ شىققانى ءۇشىن يەلەنگەن مىڭ سوم اقشاعا التىن ساعات پەن التىن سىرعا ساتىپ الىپتى. كەيىن بۇل دۇنيەلەرى ەسكىرىپ, ءوزى اۋقاتتانىپ كەتسە دە, كونە جادىگەرلىكتەردى ءومىر بويى ساقتاپتى. سول جىلداردا ومىرگە كەلگەن قىزداردىڭ بىر­قا­تارىنا باس كەيىپكەردىڭ اتى قويىلىپتى.

بۇعان دەيىن سافۋان اعانىڭ ءبىرتالاي شىعارماسىمەن مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق تانىسىپ ەدىك. ول كەزدە قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ قاي-قاي­سى­سىنىڭ دا جازعان كىتاپتارى اۋىل كىتاپحاناسىندا تۇراتىن. شەتىنەن ال دا, وقي بەر. وعان قوسا, بىرقاتار ءۇيدىڭ سارايىندا «جۇلدىز» بەن «جالىن» جۋر­نالدارى ءۇيىلىپ جاتادى. جۇرت ونى تاستاۋعا قيمايدى. سە­بەبى ءالى كىتاپ بولىپ شىق­پاعان دۇنيەلەر الدىمەن وسى باسىلىمداردا جا­رىق كورەدى. ۇلكەندەر جۇ­مىستان قولى تيسە, جەدەل وقىپ بىتىرەدى. مۇرشاسى بولما­سا, اي­تەۋىر ءبىر قاراۋدىڭ رەتى كەلەر دەپ, سارايعا اتتاندىرادى. سون­دىقتان بۇل سارايدىڭ ءمان-ما­ڭى­زى ءبىز ءۇشىن سۇلتان سارايىنان كەم ەمەس-ءتى. سىر ۇقتىراتىن سافۋان اعامنىڭ اڭگىمەلەرى مەن پوۆەستەرىن ەڭ العاش وسىنداي توبەسى تەسىك, سىلاعى تۇسكەن سا­راي­­­دىڭ ۇلتانىندا شاشىلىپ جا­ت­قان «كوشپەلى كىتاپحانادان» كەزدەستىردىم. «مەزگىلدى» وقىپ, قيلى تاعدىردىڭ ارپالىسىن سەزىندىك, «بيتابار بالۋاندى» وقىپ, قازاق دالاسىندا الاپات كۇشتىڭ يەلەرى كوپ بولعانىنا كوز جەتكىزدىك. ال ەندى سونىڭ ىشىن­دە بالا بولساق تا, سانامىزدى سەلت ەتكىزگەن «مارعاۋدىڭ» («يت اشۋى») ءجونى بولەك-ءتى. بۇل پوۆەستى وقىپ شىققان سوڭ, كوزى ءموليىپ, ءجۇنى ءۇرپيىپ, قارا قايىقتىڭ ءتۇ­بىن تىمىسكىلەپ, يتەڭدەپ جۇرەتىن قاراتەرەڭنىڭ يتتەرىنە وزگەشە كوزبەن زەر سالا باستادىق. مىڭ سىرلى «مارعاۋ» يت اتاۋلىعا يت دەپ قاراماۋعا ۇيرەتتى. ادام پسيحولوگياسىن توبەتتىڭ تاعدىرى ارقىلى كوركەمدەپ كەستەلەۋگە بولاتىنىن انىق اڭعارتتى بۇل «مارعاۋ». يت جىلى تۋعان اتاقتى قالامگەر بىزگە سونى ۇقتىردى.

شىنىمىزدى ايتساق, سوناۋ ستۋ­دەنت كەزىمدە زاۋقايىمدا سا­فۋان اعامەن جولىعا قالساق, ول كى­سى­نىڭ شىعارمالارى جونىندە از-كەم اڭگىمەلەسەتىندەي شامامىز بار ەدى. بىراق ول زاماندا تەگەۋرىندى قالامگەرمەن تىلدەسە قوياتىنداي باتىلدىقتى بىزگە كىم بەرسىن؟! سول تۇستا «جالىن» جۋر­نالىنا اكادەميك-جازۋشى زەينوللا قابدولوۆتىڭ «مەنىڭ اۋەزوۆىم» اتتى رومان-ەسسەسىنىڭ ۇزىندىلەرى جاريالانا قالسىن. باس الماي قۇنىعا وقىدىق. بۇل ءا دە­گەندە كەيىپكەرلەر ومىردەگى ءوز اتىمەن اتالعان شىعارمانىڭ ال­عاش­قى نۇسقاسى ەدى. ياعني ەسسە­نىڭ قاھارماندارى ەۆنەي, سافۋان, تۇرسىنبەك, زەينوللا... اسىرەسە جاسىنداي جارقىلداعان سافۋان اعامنىڭ بولمىسى بولەك. بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەيدى, ءتىلىپ تۇ­سە­دى. ءور. وتكىر. ومىرشەڭ. بۇل تۋىن­دىنى وقىعان سوڭ ءبىزدىڭ كوز ال­­دى­مىزدا كورنەكتى قالامگەردىڭ بەدەلى بيىكتەي ءتۇستى.

كۇللى وقىرمان جاتا-جاستانا وقى­عان «ينەش», «مەزگىل», «مارعاۋ», «بيتابار بالۋان» سە­كىل­دى كىتاپتار ءبىزدىڭ بۋىندى دا سافۋان شايمەردەنوۆ الەمىنە ءجىپ­­سىز بايلادى. سول الەمدە شىر­­مال­دىق تا جۇردىك. بالا كۇن­گى ادەمى اسەرىمىزدەن ءالى دە ارى­لا قوي­عانىمىز جوق. يەسىنىڭ نا­مى­­سىن قورعاپ قالعان, ادامنان بە­تەر ەستى يت – مارعاۋدىڭ دا ءبىر كەز­دە دامىلسىز جورتقان جەرىن كورگىڭ كەپ كەتەدى كەيدە... كە­يىپ­كەرىڭنىڭ بولمىسىن وقىر­ما­نىڭنىڭ ميى­نا وسىلاي شەگەلەپ تاس­تاۋدان ار­تىق باقىت بار ما, ءسىرا؟!

كوركەم وي, جەڭىل يۋمور

«قيالعا باي جازۋشى قۇلاعى قىل­تيىپ تۇرعان بولماشى بىر­دە­مە­نىڭ ءوزىن دە بەرى سۋىرىپ الىپ, تۇرلەندىرىپ, مۇسىندەپ شىعارا الادى».

 سافۋان شايمەردەنوۆ

ول كىسىنى ارا-تۇرا جازۋشى­لار ودا­عىنىڭ جانە ۋنيۆەر­سيتە­تى­مىزدىڭ عيمارات­تارىندا وتەتىن ادەبي جيىنداردا كورىپ تۇرا­تىن­بىز. ەڭسەگەي بويلى, نايزاداي ءتىپ-تىك, كوپ سويلەمەيتىن, سوي­لەسە دە ءار ءسوزىن ورنىمەن ايتا­تىن, ەرەكشە بايسالدى سافۋان اعا قاشاندا جاعىمدى اسەر قال­دى­راتىن. مۇنداي باسقوسۋ­لار­عا قاتىساتىن كورنەكتى قالام­گەر­لەردىڭ كىتاپتارىن الا شىعىپ, قولتاڭبا قويدىرىپ الۋ سول كەز­دە­گى ستۋدەنتتەردىڭ بۇلجىماس ءداس­تۇرى ەدى. سافۋان اعانىڭ ءوز قو­لىمەن جازعان تىلەگى ءبىزدىڭ دە قول­تاڭبا-كوللەكتسيامىزدىڭ قاتا­رىنا قوسىلدى.

كەيىنىرەك سەمسەر ءسوزدى سا­فۋ­ان اعا­نىڭ وزىمەن كەڭىرەك وتى­­­رىپ جۇزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ول كەزدە «حابار» اگەنتتىگىندە قىز­­مەت ىس­تەي­تىن ەدىك. باس پروديۋسەر قاينار ولجايدىڭ تاپسىرماسىمەن «كوزكورگەن» دەپ اتالاتىن باعدارلامالار سەرياسىن ازىرلەي باستاعانبىز. وسىعان وراي بەردىبەك سوقپاقباەۆ تۋرالى وي-پىكىرلەرىن جازىپ الۋ ءۇشىن سافۋان اعانىڭ ۇيىنە كەلدىك. قازاقى داستۇرمەن داستارقانعا شاقىردى. رەجيسسەر, تەلەوپەراتور, جارىق بەرۋشى ماماندار ساناسىندا ساڭىلاۋى بار قىز-جىگىت­تەر ەدى. ءبارى دە قالامگەردىڭ قول­تاڭباسىن الدى. ءسوزىنىڭ سال­ماق­تى, جادىنىڭ مىقتى ەكەنىنە ءسۇيسىنىپ قايتتىق.

ءبىر كەزدە سافۋان اعانىڭ ءوزى: ء«سوز ورنىن تاپسا, توڭىرەگىنە نۇرىن شاشىپ تۇرادى. ال ورنىن تاپپاسا, توڭىرەگىندەگى جارقىراپ تۇرعانداردىڭ وزىنە دە كولەڭكەسىن ءتۇ­سىرىپ, كومەسكىلەندىرىپ جىبە­رە­رىن بەكەر دەي المايسىڭ عوي»,  دەگەن ەدى. شىنىندا دا, ول – ءسوز ونەرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن قالامگەر. سويلەمى تۇگىلى ءار ءارپى قيىس كەت­پەيتىن جازۋشى.

سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ شى­عار­ماشىلىق شەبەرحانا­سى كوپ زەرتتەلە قويعان جوق. قالام­گەر­دىڭ ءوزى دە بۇل تاقىرىپقا كەلگەندە كەڭىنەن كوسىلە قويمايدى. تەك اندا-ساندا باسقا ءبىر اڭگى­مە­نىڭ جەلىسىنە تۇسەر الدىندا وقىر­ما­نىن جازۋ ماشىعىنان حاباردار ەتىپ قوياتىنى بار. وندا دا بۇل ما­سەلەگە قاتىستى قويىلاتىن سا­­­ۋالداردى اسا ۇناتپايتىنىن سەز­­­دىرىپ وتەدى. ء«ار كەزدەسۋلەر­دە: «ەن­دى نە جازىپ ءجۇرسىڭ, ءوزىڭىز­دىڭ جازۋ لابوراتورياڭىز تۋرا­لى اي­تىڭىز», دەگەن تىلەك بىل­دىرىلگەندە ارقام مۇزداپ جۇرە بەرەر ءبىر جاي بار. جاي ەمەس, ءمىنىم دەسەم دە بولادى. ارقام­نىڭ مۇزدايتىنى دا سودان. ول ءمىن – مەنىڭ كۇندەلىكتى ەرتەمەن تۇرىپ, ءبىر مەزگىلدە جازۋ ۇس­تە­­لىنە وتىرا المايتىنىمدا. ايلاپ قولىما قالام الماي كە­تە­­مىن. ال الا قالسام... ايلاپ جازۋ ۇستەلىمنەن باس الا الماي قا­لا­مىن. كەرەك دەسەڭىز, سونداي كەز­دە كادىمگى تىنىس الۋ, بوي جازۋ, كوشەگە شىعىپ سەيىل قۇرۋ سە­كىلدى دەنساۋلىعىڭا كەرەك-اق جاي­لاردىڭ ءوزى ماعان باسى ار­تىق بىردەمەلەر سەكىلدەنەدى دە تۇرادى. جازۋعا ارنالماعان ۋاقىت – تەگىنگە كەتكەن اسىل قازىناڭداي جانىڭدى بۇرايدى كەپ. وسىنىڭ ار جاعى – باسىڭنىڭ, جۇرەگىڭنىڭ اۋىرا باستاۋى», دەيدى حالىق جازۋ­شىسى. بۇدان قالامگەردىڭ اي­نالا­سىنداعى دۇنيەنىڭ ءبا­رىن ۇمىتىپ, جانىڭدى دەپ جازۋ داعدىسىن ۇستانعانىن كورەمىز. ءبىر كەزدە زەينوللا قابدولوۆ شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ قالام­گەر­لىك ماشىعى جونىندە «اپىر­ماي, شىعارما جازعاندا تۋرا ءولىپ-ءتى­رى­لىپ وتىرادى ەكەن... ءوزىن-ءوزى ۇمى­تادى. ۇيقى-كۇلكى جو­نىن­دە قالادى», دەپ جازىپ ەدى. شىن­دى­عىندا, اكادەميك-جازۋ­شى­نىڭ سافۋان دوسى دا وسى كەپتى باسىنان كەشسە كەرەك.

سول زەكەڭ كازگۋ-دە ساباق بەرگەن مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى ەس­سەسىندە: «و, عاجاپ! اۋدي­تو­ريا­عا ۇلىلىق كىرىپ كەلە جاتتى!» دەپ تولعاناتىنى بارشاعا بەلگىلى. ەندەشە, زەينوللا اعامەن ءبىر وقۋ زالىندا وتىرىپ, عۇلاما عالىمنىڭ لەكتسياسىن تىڭداعان سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ دە ءوز اۋەزوۆى بار. «اۋديتوريادا شى­بى­ننىڭ ۇشقانى ەستىلەتىندەي. سول كەزدە مۇحاڭ شايقالعان تە­ڭىز سەكىلدى كورىنىپ كەتتى. توق­تاۋ جوق, ءمۇدىرىس جوق. جەر شا­رى­نىڭ بارلىق تۇكپىر-تۇكپىرىنە سۇڭگىپ, وتكەن-كەتكەن تاريحتىڭ ءبا­رىن قوپارادى. سويتسە دە, ءوزى­نىڭ وي جىبىنەن استە جاڭىل­ماي­دى». زەكەڭ ءسوزدى زەرلەيدى, ادە­مىلەپ-اس­پەتتەيدى. سافاعاڭ سالقىن­دى­لىق­پەن ءسوز ساپتايدى. بىراق ەكە­ۋى­نىڭ دە ماقساتى ءبىر – ۇستازدى ۇلىقتاۋ, الىپتى ارداقتاۋ.

قالامگەر كەيدە كوركەم ويدى جەڭىل يۋمورعا بولەپ وتىرادى. ما­سەلەن, «مەنى قالاي ۇيلەن­دىر­مەك بولدى؟» دەگەن اڭگى­مە­سىن ەزۋ تارتپاي وقىپ شىعۋ مۇم­­كىن ەمەس. اعايىن-تۋىس­تا­رى اسكەر قاتارىندا ءجۇرىپ, اۋىل­عا دەمالىسقا كەلگەن ءبىزدىڭ كەيىپ­­كەرىمىزدى بىردەن اياقتان­دى­رىپ جىبەرمەككە نيەتتەنەدى. بوزبالانىڭ پالەندەي ۋادە بايلاسىپ قويعان ەشكىمى جوق. تەك ءبىر قىزبەن اندا-ساندا حات الىسىپ تۇرعان كورىنەدى. ەلدىڭ مەن دەگەن الپامساداي ازاماتتارىن بەتكە ۇستاپ, سول ۇيگە تابان تىرەپ وتىرعان كەزى. قىزدىڭ كونەتىن ءتۇرى بايقالمايدى. جازۋشى سول ءساتسىز قۇدالىقتىڭ ادەپكى ەك­پىنىن بىلايشا باياندايدى: ء«وز كوڭىلىن پاتشاعا دا بەرمەيتىن مەنىڭ اعالارىم باپپەن باسىپ, تورگە شىعىپ, ىرگەگە تاستالعان ما­مىق جاستىقتارعا شالقايا وتى­­رىستى. سولاردىڭ تومەنگى جا­­عىنان وسى ءۇيدىڭ بەس مينۋتتان كەيىن كۇيەۋ بالاسى بولىپ كەتەيىن دەپ تۇرعان مىنا مەن دە جايعاستىم». اقىرى, ول بۇل شا­ڭىراققا بەس مينۋت تۇگىلى بەس كۇننەن كەيىن دە كۇيەۋ بالا بولا ال­مايدى. قىزدىڭ ءتىلىن تابا قوي­ماي, اعالارىن جەرگە قاراتىپ, كەرى قايتادى.

سافۋان شايمەردەنوۆ مەي­لىن­شە ۇزاقتاۋ عۇمىر كەشسە دە, از جازعان, بىراق ساز جازعان جازۋشى. بىرىنەن سوڭ ءبىرىن توپىرلاتىپ, بىرنەشە رومان تۋعىزۋدى ادەت­كە اينالدىرمادى. ديلوگيا, تري­لوگيا دەپ ايدار تاعىپ, پرو­زالىق جيناقتارىن ەگىزدەتىپ, ۇشەمدەتىپ ۇسىناتىن ۇردىستەرگە دە ونشا قىزىقپادى. رومان تۇگىلى اڭگىمەلەرى مەن پوۆەستەرى دە, پەسالارى دا سالىستىرمالى تۇردە الساق, سونشالىقتى كوپ ەمەس. بىراق جازعانىنىڭ ءبارى وقىلدى. سول باياعىدا ماي شامنىڭ جارى­عى­مەن ميىنا سىڭىرگەن جۇرتتىڭ زەردەسىنەن بۇگىن دە وشە قويعان جوق. سەبەبى ساپاعا جەتە كوڭىل ءبولدى. ساياساتتىڭ سالقىنى تيمەگەن, ۋاقىتتىڭ كەز كەلگەن سىنىنا توتەپ بەرەتىن شىعارمالار تۋىن­دا­تۋعا تىرىستى. ول «شى­عار­­ما­شىلىق شەبەرلىك» پەن «شى­­عار­­­ماداعى شىنايىلىق» دەگەن ۇعىم­­­داردىڭ اراسىن ەشقاشان ال­شاق­­تاتقان ەمەس.

سوندىقتان «سافۋان ءسوزى» جانە «شايمەردەنوۆ شىندىعى» دەگەن تۇسىنىكتەر دە ءالى كۇنگە دە­­يىن ۇنەمى قاتار قولدانىلىپ كە­لەدى.

اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان

«قازاقتا «كوزسىز ەرلىك» دەي­تىن ءسوز ايشىعى بار: الدى-ارتىنا قارامايتىن ەرەن باتىر­لىق­تىڭ ۇلگىسى. كوزسىز ەرلىك كوزسىز­دىك­تەن تۋادى ەكەن عوي شىنىندا دا».

 سافۋان شايمەردەنوۆ

سافۋان اعانىڭ ءوزىنىڭ بولمىس-ءبىتى­مى تۋرالى جازبالارىنىڭ بى­رىن­دە مىناداي جولدار كەزدە­سە­دى: «نەسىن جاسىرايىن, مەن, تەگى, قا­پيادا تاۋىپ سويلەيتىندەردىڭ قا­تارىنا جاتپايتىن بولسام كەرەك. مەنىڭ قايتارار جاۋابىم كوبىنەسە كەلەسى كۇنى بارىپ ويىما ورالادى. سودان با, ءبىر كەزدە «بە­رىل­مەي قالعان جاۋاپتار» اتتى كىتاپ جازۋدى دا جوسپارلاعانىم بار». ارينە, ادامنىڭ تابيعاتىن سول پەندەنىڭ وزىنەن ارتىق ەشكىم بىلە قويماس. بىراق بىزدىڭشە, سۋ­رەت­كەر سافۋاننىڭ ويىنا ورال­عان سەمسەر ءسوزدى دەر كەزىندە قول­دانا بىلگەن كەزدەرى جەتكىلىكتى. ما­سەلەن, ول – ايگىلى جەلتوقسان وقي­عاسىنان كەيىن جازۋشىلار ودا­عىنا كەلگەن كولبينگە قاي­مىقپاي قارسى تۇرىپ, سەسكەنبەي سويلەپ, جاستارعا اراشا تۇسكەن ساناۋلى قالامگەردىڭ ءبىرى. ءوزى ايتقانداي, ناعىز كوزسىز ەرلىكتىڭ – «الدى-ارتىنا قارامايتىن ەرەن باتىرلىقتىڭ» ۇلگىسىن كورسەتكەن ايبارلى ازامات.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ماس­كەۋ­ اۋرۋ­­حاناسىنان جازىپ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆقا جول­داپ­­تى دەلى­نە­تىن حاتىندا ءتورت جاس جازۋشىنىڭ ەسىمى اتالادى: تاحاۋي اقتانوۆ, سافۋان شاي­مەر­دەنوۆ, ءابدى­جامىل نۇر­پەيىسوۆ جانە زەينوللا قابدولوۆ... وسىعان وراي, قابدەش ءجۇمادىلوۆ: «جوعارىداعى حات الگى اتال­عان قالامگەرلەرگە ۇلى جازۋشى بەرىپ كەتكەن مان­دات سياقتى بولدى. كوپ جىلعا دە­يىن ولاردىڭ وزدەرى دە, باسقا جۇرت­شى­لىق تا سولاي ءتۇسىنىپ كەلدى», – دەپ پى­كىرىن ءبىل­دىر­دى. قالاي بول­عاندا دا, جاس سافۋان­نىڭ اۋە­زوۆتەي تۇعىرلى تۇل­عا­نىڭ نازارىنا ءىلىنۋى بار جاقسىلىقتىڭ باسى ەدى. مۇحاڭنىڭ باتاسىن العان ءتورت قالامگەردىڭ قاي-قاي­سى­سىنىڭ دا تۇلپارى الىسقا شاپتى.

ومىردەگى سافۋاننىڭ ۇستا­نى­مى شىعارمالارىنداعى كەيىپ­كەر­لەردىڭ تەك تابيعاتىمەن وزەك­تەس بولدى. ادامي قاسيەتتەر وعان الدىمەن اكەسىنەن دارىدى. ول كىسى ۇلىن ادالدىققا, ۇلكەندى قادىرلەي بىلۋگە باۋلىدى. ايگىلى سابەڭمەن, ادەبيەت الىبى ءسابيت مۇقانوۆپەن ارالاس-قۇرالاستىعى بار شايمەردەن پەرزەنتىنە: «بالام, قانشا ءوسىپ كەتتىم دەسەڭ دە, مىقانوۆتى («مۇقانوۆ» دەمەيدى) سىيلاپ ءجۇر» دەپتى. سول قاعيداعا بەرىكتىك تانىتقان سافۋان تەك اكەسى تاپسىرعانداي, «مىقانوۆتى» عانا ەمەس, وزىنە ونەگە بولعان بۇكىل اعاسىن توبە­سى­نە كوتەردى. ءبىر كەزدە مەم­لەكەتتىك سىيلىققا قولىن جەت­كىز­گەن كىتابىنىڭ «اعالاردىڭ الا­قانى» دەپ اتالعانى دا تەگىن­نەن-تەگىن ەمەس.

اعالارى تۇگىلى ىنىلەرىنىڭ دە الدىنان كەسە وتپەي, ادەپ ساقتاپ جۇرسە دە, ءوزىن كىم-كورىنگەننىڭ باسىنۋىنا جول بەرگەن جوق. ون­دايلاردى دەر كەزىندە تيىپ تاستاپ وتىردى. بۇل تۋراسىندا «الشىمنىڭ ءاماندا وڭىنان تۇسە بەرمەيتىنىن مەن ءوزىم جاقسى بىلەمىن. الشىم وڭىنان تۇسپەي­دى دەپ قايعىرا بەرەمىز بە, ەڭ بولماسا, اقىڭدى ءوستىپ سوزدەن جىبەرمەۋىڭ كەرەك قوي...» دەپ وي تولعايدى.

سافۋان شايمەردەنوۆ – قازاق توپى­راعىندا وگەي شەشەگە كور­كەم شىعارما ارناعان جازۋ­شى­نىڭ ءبىرى. بالكىم, جالعىز قالامگەر بولار. سول بەيىس اتتى وگەي شەشە مۇنىڭ تۋعان اناسىن جوقتاتپاعان. ەرەسەك بالالاردان تاياق جەسە, ارنايى بارىپ ارا تۇسكەن. وزىنە تيەسىلى تاعامدى ۇنەمى بالا سافۋاننىڭ اۋزىنا توسقان. ادالدىقتان اتتاماعان, ۇيات دەگەن ۇعىمدى ۇلى قاسيەت رەتىندە قاستەرلەگەن. بىردە ول بەيىستى تولقۇجات الۋ ءۇشىن سۋرەت­كە تۇسۋگە ەرتىپ بارادى. تالاپ بو­­يىنشا, جالاڭباس وتىرۋى كەرەك. بىراق بەيىس بۇعان ولسە كونە مە؟! جازۋشى وسى كۇردەلى ءساتتى بىلايشا بەينەلەيدى: «اتەلەدە فوتوگراف ۇشەۋمىز بولساق تا, شەشەم جاۋلىعىن العىسى كەلمەدى. ۇگىت­تەۋگە تۋرا كەلدى. ۇيالا­تىن­داي قايىن اتا, قايىن اعا دە­گەن­­دەردىڭ جوقتىعى ايتىلدى. شەشەم جاۋلىعىن شەشتى. دايىن تۇرعان اپپارات سىرت ەتتى. وسى ءبىر قاباق قاعىستا شەشەمنىڭ قارا تەرگە شومىلىپ جۇرە بەرگەنىن باي­قادىم». مىنە, وسىنداي ارى­نان ۇيالا بىلەتىن اسىل ادام قا­لام ۇستاعان بالانىڭ ومىرلىك كوز­قاراسىن قالىپتاستىردى. ال مەكتەپ قابىرعاسىندا ادەبيەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى عازيز ابىشەۆ جانە ماتەماتيكا ءپانىنىڭ وقىتۋ­شى­سى شياپ سادىقوۆ دەگەن اياۋ­لى ۇستازدارى تاربيەنىڭ تال بەسى­گىن­دە تەربەتتى.

سافۋان اعا قالامگەر ارىپ­تەس­تە­رىمەن دە بارىنشا سىي­لاس­قان. سىر وڭى­رىن­دە تۇراتىن قومشاباي سۇيەنىشوۆتى تۋعان ىنى­سىندەي قا­دىر­لەگەن. ادەبيە­تىمىزدىڭ كلاس­سي­گى ءابدىجامىل نۇرپەيى­سوۆ­تىڭ كو­­لىگى قاي تۇستا بۇزىلىپ قال­سا, سول جەرگە جەتىپ بارىپ, جوندەپ بەرەتىن كورىنەدى. سە­بەبى سافۋان – ءسوز ونەرىندەگى الىپ­تار شوعىرىنان كەيىن ىلە-شالا ماشينا ساتىپ الىپ, ونى تىزگىندەپ قانا قويماي, تەتىگىن تۇگەندەي بىلگەن مايتالمان مامان. كەشىرىمشىلدىگى مەن قارا­پايىمدىلىعى جاعىنان دا ەل-جۇرتقا ۇلگى بولىپتى. ما­سەلەن, ءبىر كەزدە «جالىن» جۋر­نا­لى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە جۇرگەن تولەن اب­دىكوۆتى ءور مىنەزىنە بولا ونشا جاقتىرىڭقىراماسا دا, «وڭ قول­دى» وقىعان سوڭ رايىنان قاي­تىپ, تالانتىنا باس ءيىپتى...

سونىمەن حالىق جازۋشى­سى­نىڭ تۋعانىنا – ءجۇز جىل. وسىناۋ عاسىرلىق ولشەمنىڭ تا­نىم-تاعىلىمى مەن سىناق-ساباقتارى قانداي دەگەندە, مىناداي قورىتىندىعا كەلەمىز. زاماننىڭ قيىندىعىنا قارا­ماي, قالامگەردىڭ تاعدىرى جاق­سىلىققا تولى ەدى. ونىڭ عۇمىر­نا­ماسى قاي كەزدە دە ىزگىلىك قا­سيەتتەرمەن اي­شىق­­تالدى. ال جازعان دۇنيە­لە­­رىنەن ۇنەمى جانعا جايلى جىلى لەپ ەسىپ تۇرادى. دەمەك, سافۋان اعانىڭ ءومىرى مەن شىعار­ما­شى­لى­عى ەشقاشان جىلى­لىق­تان ارىلماعان ەكەن.

ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – ماركەس­تىڭ مارتەبەسىن ارتتىرعان ءجۇز جىل­­دىق جالعىزدىق ەمەس, سا­فۋان­­­­نىڭ سىنىن بۇزباعان ءجۇز جىل­دىق جىلىلىق...

سول ءجۇز جىلدىق جىلىلىق ءالى دە وقىرمانىن ايالاپ كەلەدى.

باۋىرجان ومار ۇلى