ءدىني ۇستامدىلىق – بارشاعا ورتاق سيپات
– قوناقجاي قازاق جەرىنە قوش كەلدىڭىزدەر! الەمدەگى ەڭ بەدەلدى رۋحاني كوشباسشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, ديالوگ قۇرۋ – ءبىز ءۇشىن زور مارتەبە. قازاقستانعا العاش رەت مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن ۆاتيكاننىڭ جانە كاتوليك شىركەۋىنىڭ باسشىسى ريم پاپاسى فرانتسيسكىگە ءىلتيپاتىمدى بىلدىرەمىن. ءسىز دىندەر جانە حالىقتار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋعا زور ۇلەس قوستىڭىز.
كونە ءال-ازھار يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس يمامى, جوعارى مارتەبەلى دوكتور, شەيح احماد ات-تايەبتىڭ ەلىمىزگە ارنايى كەلگەنىنە قۋانىشتىمىن. قازاقستان حالقى ءوزىڭىزدى قازىرگى مۇسىلمان الەمىنىڭ كورنەكتى ويشىلى رەتىندە قۇرمەت تۇتادى. ءسىز ءدىن جولىندا ادال قىزمەت اتقارىپ, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋگە ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەسىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى پراۆوسلاۆ حريستياندارى قازاقستاندا بىرلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا زور ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ماسكەۋ جانە بۇكىل رەسەي پاتريارحى كيريللمەن تاياۋدا وتكەن كەزدەسۋىن ەسكە الىپ, قازاقستانداعى كونفەسسياارالىق ديالوگتى دامىتۋداعى ەلىمىزدىڭ كۇش-جىگەرىنە قولداۋ بىلدىرگەنىن اتاپ ءوتتى.
– ورتامىزدا ءيزرايلدىڭ باس اشكەنازي ءراۆۆينى داۆيد لاۋ جانە ءيزرايلدىڭ باس سەفارد ءراۆۆينى يتسحاك يوسەف وتىر. ءبىز ەلىمىزدەگى يۋدەي قاۋىمىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە بۇل ساپارعا ەرەكشە ءمان بەرەمىز. بارشاڭىزعا شاقىرۋىمىزدى قابىل الىپ, قازاقستانعا كەلگەندەرىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىن. بۇل بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا جانە وركەنيەتارالىق ديالوگتى نىعايتۋعا ءبارىمىزدىڭ مۇددەلى ەكەنىمىزدى كورسەتەدى.
وزگەرىسكە تولى ءارى بەلگىسىزدىك بەلەڭ العان قازىرگى زاماندا بۇگىنگى باسقوسۋدىڭ ايرىقشا ءمانى بار. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارىنا, ساياساتكەرلەرگە جانە ساراپشىلارعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. سەزد وتكىزۋ تۋرالى باستامامىزعا سىزدەردىڭ قولداۋ كورسەتكەندەرىڭىز ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى بۇگىندە جاھاندىق دەڭگەيدەگى وركەنيەتارالىق ديالوگ الاڭىنا اينالدى. بۇل فورۋمدى وتكىزۋگە قازاقستاننىڭ باستاماشىلىق ەتۋى بەكەر ەمەس. سەبەبى قازاق جەرى عاسىرلار بويى باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى كوپىر بولىپ كەلەدى. ۇلى دالا تورىندە نەبىر الىپ كوشپەلى يمپەريالار ءومىر سۇرگەن. ءدىني ۇستامدىلىق – ولاردىڭ بارىنە ورتاق سيپات, – دەدى پرەزيدەنت.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى الماتى وبلىسىنداعى قويلىق دەگەن ورتا عاسىرداعى قالانى مىسالعا كەلتىردى. سول جەردە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ءحىى–حىV عاسىرلاردا وسى قالادا يسلام, حريستيان جانە بۋدديزم ءدىنىنىڭ عيباداتحانالارى ىرگەلەس تۇرعانى انىقتالدى.
– شىن مانىندە, قازاقستان اۋماعى بارلىق الەمدىك ءدىننىڭ كيەلى ورىندارى كورىنىس تاپقان كارتا ىسپەتتى. مۇسىلماندار ارىستان بابتىڭ, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ كەسەنەلەرىنە, بەكەت اتانىڭ جەراستى مەشىتىنە جانە باسقا دا قاسيەتتى جەرلەرگە بارىپ, زيارات ەتەدى.
تارازدا VIII عاسىردا نەستوريانشىل حريستيان شىركەۋىنىڭ ىرگەتاسىنا سالىنعان ەڭ كونە مەشىت بار. ءبىز پراۆوسلاۆيە عيباداتحاناسى – الماتىداعى ۆوزنەسەنسك كافەدرالى شىركەۋىن ماقتان تۇتامىز. وسىناۋ بىرەگەي تاريحي جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشى الەمدەگى ەڭ بيىك اعاش حرامداردىڭ ءبىرى سانالادى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا كاتوليك رۋحاني ورتالىعى ورنالاسقان. ستالين رەپرەسسياسى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە بۇل ورىننىڭ ارقاسىندا قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان پولياك قاۋىمى اشتىقتان امان قالدى. سونىڭ ەستەلىگى رەتىندە قۇداي انا ەسكەرتكىشى ورناتىلعان. ونى كەزىندە ريم پاپاسى ءىى يوانن پاۆەل دارىپتەدى.
بۇكىل الەمدەگى ەۆرەيلەر ءۇشىن راۆۆين لەۆي يتسحاك شنەەرسوننىڭ الماتىداعى كەسەنەسى قاسيەتتى سانالادى. قازاقستان استاناسىندا ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن سيناگوگا «بەيت راحەل حاباد ليۋباۆيچ» ورنالاسقان, – دەدى ق.توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان حالقى ءتۇرلى وركەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ ءداستۇرىن, توزىمدىلىك پەن اشىقتىق قاسيەتتەرىن قابىلدادى. سوندىقتان «بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا» قاعيداتى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ۇستانىمىنا اينالدى.
– قازىرگى ۋاقىتتا 100-دەن اسا ەتنوس قازاقستاندا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كەلىسىم جاعدايىندا ءومىر سۇرەدى. 18 كونفەسسيانىڭ 4 مىڭعا جۋىق ءدىني بىرلەستىگى ەركىن جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءبىز مۇنى ەلىمىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى جانە بىرەگەي ارتىقشىلىعى دەپ سانايمىز. ەلىمىزدەگى جانە بۇكىل الەمدەگى ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ – قازاقستان ساياساتىنىڭ ماڭىزدى بولىگى. بۇگىنگى سەزد – سونىڭ ايقىن كورىنىسى. وسىعان دەيىن وتكەن فورۋم دەكلاراتسيالارىندا راديكاليزم, زورلىق-زومبىلىق جانە قاقتىعىستار تاباندى تۇردە سىنالدى. قانداي يدەيانى جەلەۋ ەتسە دە, مۇنداي ارەكەتتەردى ەش اقتاۋعا بولمايتىنى انىق ايتىلدى. قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە ءدىنباسىلاردىڭ ءبىر ۇستەل باسىندا جينالۋى ايرىقشا ماڭىزدى. ولار كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا ورتاق پايىمعا كەلىپ, ءتىل تابىسۋعا بولاتىنىن بۇكىل ادامزاتقا پاش ەتەدى. مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ سەزدىڭ باستى ميسسياسى مەن ەرەكشەلىگى وسىندا, – دەدى پرەزيدەنت.
تاتۋلىق پەن تابىسقا جەتۋدىڭ باستى كەپىلى
مەملەكەت باسشىسى كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋى ەكونوميكا, ساياسات, الەۋمەتتىك قاتىناستار سياقتى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا قاتتى ىقپالىن تيگىزدى دەپ سانايدى. كارانتيندىك شارالار تاۋار تاسىمالداۋ جولدارى مەن قىزمەت كورسەتۋ, تۋريزم, كولىك جانە باسقا دا سالالارعا كەرى اسەرىن تيگىزدى. داعدارىسقا قارسى مەملەكەتتىك شىعىنداردىڭ ارتۋى ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىن تەجەدى, بىراق جاھاندىق ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە ىقپال ەتتى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءىرى دەرجاۆالار اراسىندا گەوساياسي قايشىلىقتار كۇشەيىپ, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە شيەلەنىس ۇدەي ءتۇستى.
– بۇل كونگرەستىڭ تاقىرىبى – پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭدە ادامزاتتى دامىتۋ. كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋى بارشا الەمگە, ساياساتقا, ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك قاتىناسقا ىقپالىن تيگىزدى. وكىنىشكە قاراي, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى بۇل جاھاندىق ماسەلەنى ەڭسەرە المادى. وسى ىندەتپەن كۇرەستىڭ وتكىر كەزەڭى بىرجاقتى ۇلتشىلدىقتىڭ, ۆاكتسينالىق ۇلتشىلدىقتىڭ ورشۋىنە, ەكسپورت پەن ساياحاتتىڭ جابىلۋىنا, حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ السىرەۋىنە اكەپ سوقتى. سوندىقتان جاڭا پاندەميا قاۋپىن ەسكەرە وتىرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جاھاندىق بىرلەسكەن مەحانيزمدەرىن مۇقيات قايتا قاراۋ قاجەت.
بۇدان بولەك, حالىقارالىق ساۋدا, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق, سونداي-اق دامۋشى ەلدەرگە قولداۋ كورسەتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى قاجەت. كارانتين شارالارى جەتكىزۋ تىزبەكتەرىن بۇزىپ, تۋريزم, قىزمەت كورسەتۋ, كولىك جانە باسقا دا سالالارعا جاعىمسىز اسەرىن تيگىزدى. داعدارىس الەمنىڭ دامۋشى ەلدەرىنە اۋىر ءتيىپ, كەدەيشىلىك پەن تەڭسىزدىكتى كۇشەيتىپ, جاھاندىق ينفلياتسياعا اكەلدى. الەمنىڭ دامۋى تەجەلگەن ايماقتارىندا ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى تۋىندادى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى الەمدىك دەرجاۆالار اراسىنداعى گەوساياسي قارسىلىق كۇشەيىپ, شارتاراپتىڭ ءتۇرلى ايماقتارىندا شيەلەنىستىڭ كوبەيگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇعان دەيىن قالىپتاسقان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى سىن كوتەرمەي تۇرعانىنا توقتالدى.
– ەكسترەميزم مەن تەرروريزم – ءالى دە ەڭ كۇردەلى سىن-قاتەر. سانكتسيا سالدارىنان تۋىنداعان ەنەرگەتيكالىق داعدارىس كومىرقىشقىل گازدارى شىعارىلىمىن نولدىك دەڭگەيگە تۇسىرۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. بۇل سىناقتارعا بەيجاي قاراي المايمىز. كەيىنگى جيىرما جىلداعى تابيعي اپاتتار, كوپشىلىگى كليمات وزگەرۋىنە بايلانىستى شىعىن شامامەن 3 تريلليون دوللارعا جەتتى.
قىرعي-قاباق جانە ءوزارا سەنىمسىزدىك جاعدايى حالىقارالىق قاتىناسقا قايتا ورالىپ جاتىر. زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە نەنى قارسى قويۋعا بولادى؟ تاريح بۇعان ءبىر عانا جاۋاپ بەرەدى. ول – ىزگى نيەت, ديالوگ جانە ورتاق كۇش-جىگەر. تابىسقا جەتۋدىڭ باسقا كەپىلى جوق. قازاقستان كەز كەلگەن داۋلى ماسەلەنى بۇۇ جارعىسىنا سايكەس تەك قانا كەلىسسوز ۇستەلى ارقىلى شەشۋدى ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. تۋىنداعان قايشىلىقتاردى كۇشپەن, قورقىتۋمەن نەمەسە سانكتسيالارمەن رەتتەۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىنە سەنىمدىمىز. مۇنداي ساتتەردە گۋمانيستىك يدەالدارعا جۇگىنۋ اسا ماڭىزدى. ولاردىڭ باستى قاينار كوزى ءداستۇرلى دىندەر ەكەنى داۋسىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت جاڭا جۇيەنىڭ قاۋىپسىزدىگى ادام ءومىرىنىڭ ءابسوليۋتتى قۇندىلىعى, ءبىر-ءبىرىنىڭ مۇددەلەرىن قۇرمەتتەۋ, ءوزارا كومەك, اشىقتىق, تەڭدىك جانە ادىلدىك سياقتى قاعيداتتاردان قۇرىلادى دەپ سانايدى. بۇل ماسەلەدە ادامگەرشىلىك بەدەل مەن رۋحاني كوشباسشىلاردىڭ ءسوزى وتە ماڭىزدى.
– وسى ورايدا ريم پاپاسى فرانتسيسك پەن ءال-ازھاردىڭ جوعارعى يمامى, احماد ات-تايەبتىڭ «ادامزاتتىڭ باۋىرلاستىعى دۇنيەجۇزىندە بەيبىتشىلىك پەن بىرگە ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن» قۇجاتىندا ايتىلعان ۇندەۋىنىڭ ۇلكەن تاريحي ءمانىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
بۇگىندە ءبارىمىز ءبىر-بىرىمىزگە تاۋەلدىمىز – سىندارلى ديالوگ پەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقسىز ەشبىر جاھاندىق پروبلەمانى شەشۋ مۇمكىن ەمەس. ەلىمىز حالىقارالىق ارەنادا بەيبىتشىلىككە, جان-جاقتى قاۋىپسىزدىككە جانە ورنىقتى پروگرەسكە قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان قاعيداتتاردى دايەكتى تۇردە العا تارتىپ كەلەدى.
قازاقستان – يادرولىق قارۋعا قارسى جاھاندىق قوزعالىس كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى. ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردىك. كەلەشەكتە بۇل ۇيىمعا اينالۋى ءتيىس. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە, ەقىۇ-عا, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتتىك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سەزد قاتىسۋشىلارىنا ارناعان سوزىندە قازاقستان دامۋدىڭ كونسترۋكتيۆتى ماسەلەسىن وڭىرلىك جانە جاھاندىق دەڭگەيدە جان-جاقتى ىلگەرىلەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوساتىنىن ايتتى. ال ەلىمىزدىڭ ىشكى ماسەلەسىندە بىرلىك, ىنتىماق جانە ءتيىمدى ديالوگ نەگىزگى باسىمدىق سانالادى. بۇگىندە ەلىمىز اۋقىمدى رەفورمالار باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرىپ, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋعا كىرىستى.
– ءبىزدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىمىز جالپىۇلتتىق تابىستى ءادىل بولۋگە جانە بارلىق ازاماتتىڭ ءال-اۋقاتىن تەڭدەي ارتتىرۋعا باعىتتالعان. ءبىز حالىقارالىق ساۋدا مەن ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەستىكتى تەرەڭدەتۋدى قولدايمىز. ەنەرگەتيكا جانە ءوندىرۋشى سالالاردا ەكولوگيالىق تالاپتاردى دايەكتى تۇردە كۇشەيتىپ, بالاما قۋات كوزدەرىن پايدالانۋ ءىسىن كەڭەيتىپ كەلەمىز, – دەدى پرەزيدەنت.
ادامزاتتىڭ ار-وجدانىن ساقتاۋشىلار
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ جاھاندىق ۇدەرىستەگى ءدىن مەن رۋحاني كوشباسشىلاردىڭ ءرولىن قايتا زەردەلەۋگە باعىتتالعان بىرقاتار تەزيستى تالقىلاۋعا ۇسىندى.
– بۇگىندە ءبىز بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان سىن-تەگەۋرىندەر جاھاندىق پروتسەستەردەگى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ ءرولىن وي ەلەگىنەن قايتا وتكىزىپ, ءتۇسىنۋىمىزدى تالاپ ەتەدى. وسىعان وراي بىرنەشە تاقىرىپتى ايقىنداعىم كەلەدى. بىرىنشىدەن, بۇكىل ءداستۇرلى ءدىندى ادام ومىرىنە قۇرمەتپەن قاراۋ, ءوزارا قۇرمەت, زورلىق-زومبىلىققا قارسى تۇرۋ سىندى نەگىزگى ۇستانىمدار بىرىكتىرەدى. مۇنداي ۇستانىمدار جاڭا الەم جۇيەسىنىڭ ىرگەتاسى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. ءبىز مادەنيەتكە, ەكونوميكا مەن قوعامعا قاتىستى تەوريالىق تۇجىرىمدار مەن پراكتيكالىق ادىستەردى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. وركەنيەتتىڭ شىنايى بولمىسى مەن ءمانىن ساقتاۋ ءۇشىن قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا اۋقىمدى رەفورمالار قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ پىكىرىنشە, رۋحاني كوشباسشىلاردىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋى جانە ديالوگى بۇكىل ادامزاتقا قازىرگى تەكەتىرەستەردەن شىعۋ جولىن كورسەتەدى.
– وسىنداي اۋقىمى ديالوگ تاجىريبەسى رۋحاني كوشباسشىلارعا ءتۇرلى بىتىمگەرلىك باستامالاردى بەلسەندى كوتەرۋگە قۇقىق بەرەدى. بۇل الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بولىپ جاتقان قاقتىعىس وشاقتارىنداعى اسكەري قيمىلدار مەن ادامداردىڭ زارداپ شەگۋىن توقتاتۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى. دىندەر باسشىلارى – ادامزاتتىڭ ار-وجدانىن ساقتاۋشىلار. سوندىقتان ءوزارا سەنىمگە, قايىرىمدىلىق پەن بەيبىتشىلىككە باستايتىن جولدى سىزدەر عانا نۇسقايسىزدار. قازىر ادامزات بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاسامپاز ءىس-ارەكەتكە مۇقتاج. حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بارىمىزگە بەيبىتشىلىك جولىنداعى جاڭا جاھاندىق ءىس-ارەكەت كەرەك. بۇل ماسەلەدە رۋحاني كوشباسشىلاردىڭ ءرولى اسا زور دەپ سانايمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى گۋمانيزم يدەالدارى مەن بەرىك رۋحاني قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋگە شاقىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا تەحنولوگيالار ادام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ جاتىر. پاندەميا بۇل ۇدەرىستى جىلدامداتىپ, كۇشەيتە ءتۇستى. تسيفرلىق كوممۋنيكاتسيالار, ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلىلەر بۇكىل جەر شارىنداعى ادامدار اراسىنداعى شەكارانى بۇزىپ, ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
– ءبىز تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ اسەرىمەن قوعامنىڭ بولشەكتەنىپ, كوزقاراستار قايشىلىعى كۇشەيە باستاعانىن بايقاپ وتىرمىز. ۆيرتۋالدى الەم كوپتەگەن ادام ءۇشىن شىنايى الەمنىڭ ورنىن الماستىرا باستادى. سوندىقتان جاڭا تسيفرلىق زاماندا رۋحاني قۇندىلىقتار مەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر تۋرالى ماسەلەنى قايتا كۇن تارتىبىنە قويۋ كەرەك. جاس ۇرپاققا جۇيەسىز بەرىلەتىن ءىلىم مەن ءبىلىم ادامزاتتى جالپى دامۋ مەن جاقسىلىققا اپارمايدى. ءدىن بارلىق كەزەڭدە ءوزىنىڭ نەگىزگى تاربيە بەرۋ قىزمەتىن اتقاردى. قۇران, ءىنجىل, تاۋرات جانە باسقا دا قاسيەتتى كىتاپتار گۋمانيزم, جاناشىرلىق جانە مەيىرىمدىلىك يدەيالارىنا تولى. ولار اگرەسسيانى جاقتامايدى, راديكاليزمدى قابىلدامايدى, زورلىق-زومبىلىقتى ايىپتايدى, تولەرانتتىلىق پەن ۇستامدىلىققا شاقىرادى. قازىرگى زاماندا دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ جوعارى ميسسياسى – ادامدارعا وسى ماڭىزدى اقيقاتتى جەتكىزۋ.
قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە سەزدىڭ تاريحي ءمانى ارتىپ وتىر. ويتكەنى حالىقتار اراسىنداعى كەلىسىمدى نىعايتىپ, پاندەميادان كەيىنگى الەمدە ادىلەتتى قوعام قۇرۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت. وسى ورايدا, اشىق ديالوگ ورناتۋ وتە ماڭىزدى. ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزى تىڭ يدەيالارعا جول اشىپ, بارشامىزدى بيىك بەلەستەرگە جەتكىزەدى دەپ سەنەمىن. ءبىزدىڭ مۇددەمىز جانە نيەتىمىز – ءبىر. ءبارىمىز دە بەيبىت ءارى بەرەكەلى بولاشاققا قادام باسۋدى قالايمىز. وسى يگى ماقساتقا بىرگە جەتەيىك! سەزد جۇمىسىنا تابىس تىلەيمىن! دۇعا-تىلەكتەرىڭىز قابىل بولسىن! – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
جيىنعا توراعالىق ەتكەن سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى وركەنيەتارالىق ديالوگتىڭ بىرەگەي جانە ايتۋلى الاڭىنا اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل فورۋم – قازاقستاننىڭ الەمدەگى ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا, كەلىسىم پەن بەيبىتشىلىكتى دارىپتەۋگە قوسقان ناقتى ۇلەسى. VII سەزد ادامزاتتىڭ پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭدەگى رۋحاني جانە الەۋمەتتىك دامۋىنداعى ءدىن ليدەرلەرىنىڭ ءرولى تاقىرىبىنا ارنالىپ وتىر. فورۋمعا الەمدەگى اسا كورنەكتى رۋحاني كوشباسشىلاردىڭ قاتىسىپ وتىرعانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون.
سەزگە قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن اسا قاسيەتتى ريم پاپاسى فرانتسيسككە, اسا قۇرمەتتى شەيح احماد ات-تايەبكە جانە فورۋمعا قاتىسىپ وتىرعان بارشا ءدىن ليدەرلەرىنە مەن مەيماندارعا شىن كوڭىلدەن العىسىمىزدى بىلدىرەمىز.
جالپى, بۇل سەزگە الەمنىڭ 50 ەلىنەن 100-گە جۋىق دەلەگاتسيا قاتىسىپ وتىر. وتىرىسىمىزعا يسلام, حريستيان, يۋدايزم, بۋدديزم, يندۋيزم, داوسيزم, سينتويزم جانە باسقا دا ءداستۇرلى دىندەردىڭ قۇرمەتتى وكىلدەرى كەلدى. سونىمەن قاتار قوناقتاردىڭ قاتارىندا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, ديپلوماتتار, ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار دا بار», دەدى م.اشىمباەۆ.
ريم پاپاسى ابايدىڭ سوزىنە سۇيەندى
بۇدان كەيىن ريم پاپاسى فرانتسيسك ءسوز الىپ, سەزگە قاتىسۋشىلارعا قۇتتىقتاۋ تىلەگىن ءبىلدىردى. پونتيفيك قازاقستاننىڭ ادامي قارىم-قاتىناستى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ماڭىزدى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىپ وتىرعانىنا ەكپىن بەردى.
– قۇرمەتتى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ كوشباسشىلارى مەن وكىلدەرى! ءبىز عاسىرلار بويى ۇلكەن كەرۋەندەر باسىپ وتكەن ەلدە باس قوسىپ وتىرمىز. وسىناۋ توپىراقتا ەجەلگى ۇلى جىبەك جولى ارقىلى كوپتەگەن تاريح, يدەيا, سەنىم مەن ءۇمىت توعىسقان. قازاقستان تاعى دا الىستان كەلگەندەردى قوشەمەتپەن قارسى الاتىن ەلگە اينالسىن. ادامي قارىم-قاتىناسقا, قۇرمەتكە, شىنايى ديالوگكە, ءاربىر ادامنىڭ مىزعىماس قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋگە جانە ءوزارا ىنتىماقتاستىققا باعىتتالعان جاڭا باعىت اشسىن. باۋىرلاستىق, بەيبىتشىلىك ماقساتىنا بىرگە باراتىن جول سالسىن, – دەپ تىلەگىن ءبىلدىردى ريم پاپاسى.
سودان كەيىن قازاقتىڭ كيەلى دومبىراسىن مىسالعا كەلتىرىپ, ونىڭ ءۇنى ابايمەن ۇندەس ەكەنىن العا تارتتى.
– قازاقستاننىڭ ەڭ ۇلى اقىنى جانە قازىرگى ادەبيەتىنىڭ اتاسى, دومبىرامەن ءجيى بەينەلەنگەن اعارتۋشى جانە كومپوزيتور ابايدى مىسالعا كەلتىرەمىن. شارتاراپقا تانىمال, دىنگە بەرىك اقىن حالقىنىڭ اسىل جانىن بەينەلەيتىن شىعارمالار قالدىردى. ونىڭ دانا پاراساتى, كىشىپەيىل سۇراق قويۋ ارقىلى تىنىشتىققا ۇمتىلۋى, دانالىقتى ىزدەۋى, ءاردايىم ءتۇرلى تاجىريبەلەردەن شابىت الۋعا شاقىرۋى ونەگە. اباي «تىرشىلىكتىڭ نەسى ءسان, تەرەڭگە بەت قويماسا؟» دەگەن كونەرمەيتىن ساۋالدى قويا وتىرىپ, ءبىزدى سىنايدى.
وسىنداي سۇراقتار ادامزاتتىڭ دىنگە دەگەن مۇقتاجدىعىن كورسەتەدى. ول جەردەگى مۇددەلەردى قاناعاتتاندىرۋ نەمەسە تازا ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن ءومىر سۇرمەيتىنىمىزدى ەسكە سالادى. ءومىردىڭ ءمانىن ءتۇسىنۋ, رۋحاني تۇرعىدا تاربيە الۋ سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەرگە تەرەڭ بويلاۋىمىز كەرەك. اباي ايتقانداي, «كوكىرەگى, كوڭىلى ءتىرى» بولۋىمىز قاجەت, – دەدى فرانتسيسك.
پونتيفيك الەم ءدىن باسشىلارىنان رۋحاني تازالىقتى, سانانىڭ تازالىعىن كۇتەتىنىن اتاپ ءوتتى. شىنايى دىندارلىقتى ىزدەيتىنىن جەتكىزدى. فۋندامەنتاليزمنىڭ ءاربىر نانىم-سەنىمدى بۇزاتىنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت كەلگەنىن العا تارتتى.
– دىنگە سەنىمسىزدىك پەن مەنسىنبەۋشىلىككە اكەلگەن, قازىرگى قوعامداعى تۇراقسىزدىقتى تۋدىراتىن اڭگىمەلەردى ىسىرىپ قوياتىن ۋاقىت كەلدى. بۇل جەردەگى مەملەكەتتىك اتەيزمنىڭ مۇراسى جاقسى بەلگىلى. اتەيزم ونداعان جىل بويى تامىرىن جايدى. سول كەزدە ءدىن ءسوزى ادامدار ءۇشىن پروبلەماعا اينالاتىن ەدى. شىن مانىندە, ءدىن پروبلەما ەمەس. كەرىسىنشە, بۇل – قوعامدا ۇيلەسىمدى ءومىر ءسۇرۋ شەشىمىنىڭ ءبىر بولىگى. ماڭگىلىك ومىرگە ۇمتىلۋ جانە باۋىرلاستىقتىڭ قاسيەتتى قۇندىلىعى گەوساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە رۋحاني داعدارىس كەزەڭىندە ءبىز قابىلدايتىن شەشىمدەرگە ۇلەس قوسىپ, ساۋلە تاستاۋعا ءتيىس. ءار ادامنىڭ جۇرەگىندەگى ماڭگىلىك ومىرگە قۇشتارلىققا جانە تىنىشتىققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن بىزگە ءدىن كەرەك.
سول سەبەپتى شىنايى ادامنىڭ جانە تۇتاس دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى – ءدىن بوستاندىعى. اباي ايتىپ كەتكەندەي, «يلاندىم, سەندىم دەمەك يلاندىرامىن, سەندىرەمىن دەگەن ەمەس». ءدىني ەركىندىك – ىلگەرىلەتۋدى قاجەت ەتەتىن باستى, نەگىزگى جانە اجىراماس قۇقىق. ول تەك عيبادات بوستاندىعىمەن شەكتەلمەگەنى ءجون. ءار ادام ءوز سەنىمىنە ەشكىمدى مىندەتتەمەي-اق كوپشىلىك الدىندا كۋالىك بەرۋگە قۇقىلى. بۇل – ۋاعىزدىڭ دۇرىس ءادىسى. بۇل – پروزەليتيزم مەن يندوكتريناتسياعا قارسى. ومىرىمىزدەگى ەڭ ماڭىزدى سەنىمدەرىمىزدى ساۋداعا سالۋ قوعامدى وراسان زور قازىنادان ايىرادى. ەكىنشى جاعىنان, ءدىني, ەتنوستىق جانە مادەني ايىرماشىلىققا قاراماستان سىيلاستىقپەن ءومىر سۇرەتىن قوعامعا ەڭبەك ەتۋ – اركىمنىڭ ەرەكشەلىگىن ارتتىرۋدىڭ, ءارتۇرلى ەكەنىمىزدى قۇرمەتتەي وتىرىپ, ادامداردى جاقىنداستىرۋدىڭ جانە ۇمتىلىستارىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ءتيىمدى جولى, – دەدى ريم پاپاسى.
اۋىر كەزەڭدە اۋىزبىرشىلىك كەرەك
فرانتسيسك وسىنداي قادام ارقىلى ءدىننىڭ ماڭگىلىك ماڭىزى مەن ونىڭ زامانىمىزداعى وزەكتىلىگى اڭعارىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان ءدىن باسشىلارىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسىن وتكىزۋ ارقىلى مۇنى دارىپتەپ جۇرگەنىنە ەكپىن بەردى.
– بيىلعى كەزدەسۋ پاندەميادان كەيىنگى الەمدە ادامزاتتىڭ رۋحاني جانە الەۋمەتتىك دامۋىنداعى ءرولى تۋرالى ويلاۋعا شاقىرادى. وسالدىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتى تۇسىندىرگەن پاندەميا ءتورت جاھاندىق سىناقتىڭ ءبىرىنشىسىن بىلدىرەدى. بۇل سىن-قاتەرلەر ءبارىمىزدى, سونىڭ ىشىندە دىندەردى اۋىزبىرشىلىككە شاقىرادى. كوروناۆيرۋس ءبارىمىزدىڭ تاعدىرىمىز ءبىر ەكەنىن كورسەتتى. اباي ايتقانداي, ء«بىز – جاراتۋشى ەمەس, جاراتقان كولەڭكەسىنە قاراي بىلەتۇعىن پەندەمىز». ءوزىمىزدى وسال سەزىندىك, ءبارىمىز كومەككە مۇقتاجبىز, ەشقايسىمىز تولىقتاي تاۋەلسىز ەمەسپىز, ءوزىمىزدى تولىقتاي قامتاماسىز ەتە المادىق. دەگەنمەن ءبارىمىزدى الاڭداتاتىن شۇعىل قاۋىپ-قاتەردى بىرگە ەڭسەرۋ كەرەك ەكەنىن مويىنداماي, ىنتىماقتاستىق سەزىمىن بوسقا جىبەرمەۋگە شاقىرامىز. دىندەر بۇعان بەيجاي قاراماۋى كەرەك. ولار ادامزاتتى اۋىر سىناق كەزىندە بىرلىككە شاقىرادى.
وسالدىعىمىز بەن جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى ەسكە تۇسىرە وتىرىپ, پاندەميادان كەيىنگى الەمدە ءدىن ۇستانعاندار قامقور بولۋعا ءتيىس. ادامزاتقا قامقورلىق جاساۋىمىز كەرەك. مۇنداي تالاپشىل ميسسياعا قالاي كىرىسەمىز؟ قالاي باستاعان ءجون؟ ءبىز كەدەيلەردى تىڭداۋدان, پاندەميادان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن كەدەيلەر مەن مۇقتاجدارعا جاھاندىق تۇرعىدا ىنتىماقتاستىق ءبىلدىرىپ, جاھاندىق تەڭسىزدىكتەر مەن تەڭگەرىمسىزدىكتەن زارداپ شەككەندەرگە قۇلاق تۇرۋدەن باستايمىز. كوپتەگەن ادام بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۆاكتسينا سالدىرتقان جوق. بايلىعى كوپ, بەرەرى ازداردى ەمەس, كەدەيلەردىڭ قامىن كۇيتتەيىك. ار-ۇجداننىڭ باتىل ءۇنى بولايىق. زامانىمىزدا ەلەۋسىز قالعاندارعا, مۇراسىز, كەدەي جانە دارمەنسىزدەرگە, ءۇنى ەستىلمەيتىندەر مەن ازاپ شەگەتىندەرگە قولداۋ بىلدىرەيىك. ويتكەنى كەدەيلىك ىندەتتەردىڭ جانە باسقا دا ۇلكەن قاۋىپ-قاتەردىڭ تارالۋىنا جول اشادى. كەدەيلىك – قازىرگى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى. اباي اسقان زەردەلىلىكپەن ەسكە سالعانداي, «قارنى اش كىسىنىڭ كوڭىلىندە اقىل, بويىندا ار, عىلىمعا قۇمارلىق قايدان تۇرسىن؟» تەڭسىزدىك پەن ادىلەتسىزدىك كوبەيگەن تۇستا كوروناۆيرۋستان وتكەن ۆيرۋستار – وشپەندىلىك, زورلىق-زومبىلىق جانە تەرروريزمنىڭ سوڭى بولمايدى, – دەدى پونتيفيك.
ابايدى مىسالعا كەلتىرگەن ريم پاپاسى وتكەن كۇندەردىڭ قاتەلىكتەرى مەن كەمشىلىگىن ەسكەرىپ, بيلىككە قۇشتارلىقتى كۇشەيتپەۋگە شاقىردى.
– اباي ايتقانداي, «قياناتشىلىققا ءبىر قارار تۇرعان ادام – يا مۇسىلمان ەمەس, ەڭ بولماسا شالا مۇسىلمان». ارقايسىمىز جاماندىقتان تازارۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى وسىنى تالاپ ەتەدى. «ۇيرەنىپ جەتكەنشە وسى دا بولادى عوي دەمەي, ۇيرەنە بەرسە كەرەك. كىم ۇيرەنىپ جەتپەي جاتىپ, ۇيرەنگەنىن قويسا, ونى قۇداي ۇردى, عيباداتى عيبادات بولمايدى», – دەيدى ول.
قاتاڭدىقپەن, ەكسترەميزممەن جانە فۋندامەنتاليزمنىڭ تۇرلەرىمەن قۇدايدىڭ ەسىمىن قورلايتىن جانە ونى وشپەندىلىك, فاناتيزم جانە تەرروريزم ارقىلى مانسۇقتايتىن, ادامنىڭ بەينەسىن دە بۇزاتىن جانە تومەندەتەتىن دەسترۋكتيۆتى تۇسىنىكتەردەن ارىلايىق. اباي ايتقانداي, «ادامشىلىقتىڭ الدى – ماحاببات, عادالات, سەزىم... ول – جاراتقان ءتاڭىرىنىڭ ءىسى». ەشقاشان زورلىق-زومبىلىقتى اقتامايمىز. قاسيەتتىلىكتى ارام ادامداردىڭ پايدالانۋىنا ەشقاشان جول بەرمەيىك.
قۇداي مەن بەيبىتشىلىك – ەگىز ۇعىم. ول ءبىزدى سوعىس جولىنا ەمەس, ارقاشان بەيبىتشىلىككە باعىتتايدى. ولاي بولسا, قاقتىعىستاردى كۇشپەن, قارۋ-جاراقپەن جانە قوقان-لوقىمەن ەمەس, اسپان جارىلقاعان جانە ادامعا لايىق جالعىز ادىسپەن – كەزدەسۋ, ديالوگ جانە كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشۋدى تالاپ ەتەيىك. جاستار ءۇشىن بەيبىتشىلىك قاجىرلى كەلىسسوزدەردىڭ نازىك ناتيجەسى رەتىندە ەمەس, ولاردىڭ دامۋ مەن جارقىن بولاشاققا دەگەن ۇمتىلىسى بولعانى قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا اباي وزگەنىڭ ءبىلىمىن, تاريحىن, ادەبيەتىن قابىلداۋ ءۇشىن الدىمەن ءوز مادەنيەتىنىڭ شەگىنەن شىعۋدى, ءبىلىم الۋعا ۇندەيدى. قارۋعا ەمەس, بىلىمگە ينۆەستيتسيا سالايىق, – دەدى فرانتسيسك.
سەزدە سويلەگەن سوزىندە ريم پاپاسى ميگرانتتارعا باۋىرمالدىق تانىتۋعا ۇندەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ادامدى قابىلداۋ قيىنداپ بارادى.
– كۇن سايىن تۋعان جانە تۋماعان بالالار, ميگرانتتار مەن قارتتار شەتكە ىسىرىلعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. مۇنى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەسىنە سالۋ – بارىنەن بۇرىن ءبىزدىڭ مىندەتىمىز, دىندەردىڭ مىندەتى. قازىر سوعىستىڭ, كەدەيلىكتىڭ, كليمات وزگەرۋىنىڭ جانە جاھاندانعان الەمنىڭ سالدارىنان حالىق جاپپاي قونىس اۋدارىپ جاتىر. بۇل – كۇندەلىكتى جاڭالىق قانا ەمەس, ۇيلەسىمدى جانە كورەگەن شەشىمدەردى تالاپ ەتەتىن تاريحي وقيعا. ميگرانتتاردى قابىلداۋ, سۇيەمەلدەۋ كەرەك, – دەدى ريم پاپاسى.
فرانتسيسك ءوز سوزىندە ۇلى ابايدىڭ ايتقانىنا, قازاقتىڭ سوزىنە قايتا-قايتا ورالىپ وتىردى.
– قازاق ءتىلى ءبىزدى قوناقجايلىلىققا شاقىرادى. «سۇيىسپەنشىلىك» ءسوزى بىرەۋگە ىلتيپاتپەن قاراۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. وسى مەكەندەگى ءداستۇرلى مادەنيەت «ادامعا كەزدەسكەندە, ولاردى باقىتتى ەتۋگە تىرىس, ويتكەنى سەن ولاردى سوڭعى رەت كورگەن شىعارسىڭ» دەگەن تانىمال ماقالمەن ۇندەس. دالاعا تəن قوناقجايلىلىق ءəربىر ادامنىڭ مىزعىماس قۇندىلىعىن كورسەتەدى. اباي «ادام بالاسىنا ادام بالاسىنىڭ ءبارى – دوس», دەپ مۇنداي دوستىق بارشاعا ورتاق ەكەنىن العا تارتادى. سەبەبى ءومىر مەن اقىرەتتىڭ ءمانى ورتاق. «بىرىڭە-ءبىرىڭ قوناق ەكەنسىڭ, ءوزىڭ دۇنيەگە دە قوناق ەكەنسىڭ...», دەيدى اباي.
پونتيفيك اباي الەمىنە ءۇڭىلۋ ارقىلى قازاقتىڭ بولمىسىنا دا تەرەڭ بويلاعان ءتارىزدى. ءبىز وسىنى تۇسىندىك.
پونتيفيكتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كليماتتىڭ وزگەرۋى تۇرعىسىنداعى پروبلەما پاندەمياعا تىكەلەي قاتىستى بولىپ تۇر. ورماندى جەرلەردى اياۋسىز جويۋ, جانۋارلاردى زاڭسىز ساتۋ سەكىلدى مىسالداردى كەلتىرگەن ريم پاپاسى بۇل ماسەلەدە مۇقيات ويلانۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
الدىمىزدا تۇرعان تاعى ءبىر جاھاندىق مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ورتاق ۇيىمىزگە قامقورلىق. كليماتتىڭ جەدەل وزگەرۋىنە قارسى تابيعاتتى قورعاۋىمىز كەرەك. تابيعات پايدا تابۋدىڭ قۇربانى بولماي, بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ساقتالۋى قاجەت.
«بەزەندىرىپ جەر ءجۇزىن
ءتاڭىرىم شەبەر,
مەيىرباندىق دۇنيەگە نۇرىن توگەر.
انامىزداي جەر ءيىپ ەمىزگەندە,
بەينە اكەڭدەي ۇستىڭە اسپان تونەر», دەپ اباي ايتقانداي ءۇيىمىزدى قورعاۋعا ءتيىسپىز, – دەدى ريم پاپاسى.
بۇكىل الەم بەيبىتشىلىككە مۇقتاج
بۇدان كەيىن ءسوز العان ءال-ازھار يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارعى يمامى احماد ات-تايەب ادامزاتتى جاھانداعى اپاتتاردىڭ سەبەبى تۋرالى ويلانۋعا ۇندەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەم كوروناۆيرۋستان ەس جيىپ ۇلگەرمەستەن باسقا دا قاۋىپ-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر.
– بۇل تابيعي, ساياسي جانە ەكونوميكالىق اپاتتاردى ادام وزىمشىلدىگىنىڭ كەسىرىنەن ءوز قولىمەن جاساپ الدى. ول اپاتتار ادامزاتتى تەڭسەلتىپ تاستادى. قاسيەتتى قۇراندا بۇل ەكى قۇبىلىس پەن ولاردىڭ سالدارى تۋرالى وسىدان شامامەن XV عاسىر بۇرىن ايتىلعان. قاسيەتتى كىتاپتا ادامنىڭ جەر بەتىندەگى ىستەردىڭ بارىنە كيلىگۋى تۋرالى بار.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ادامزات جاھاندىق جىلىنۋ, ورمان ورتتەرى, قالالاردى سۋ باسۋ جانە سەل ءجۇرۋ قاۋپى, كەيبىر وزەندەردىڭ تارتىلۋى, كوپتەگەن ءتىرى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ قىرىلۋى سياقتى تابيعات پەن كليماتتىڭ كۇتپەگەن وزگەرىستەرىنەن قورقىنىش پەن ۇرەي سەزىنىپ جاتقانىن كوزىمىز كورىپ وتىر. بۇل اپاتتاردى ادام ءوزىنىڭ پيعىلىنان, سالعىرتتىعى جانە باسقالارعا نەمقۇرايلى قاراۋىنان تۋىنداتقانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك, – دەدى ءال-ازھاردىڭ جوعارعى يمامى.
احماد ات-تايەب الەمدى جاۋلاپ العان ءتۇرلى پروبلەمالار ادامزاتتىڭ ءوز قولىمەن جاسالىپ جاتقانىن جانە ولاردى شەشۋ قولداعى ماسەلە ەكەنىن جەتكىزدى.
– بۇكىل الەم بەيبىتشىلىككە مۇقتاج. ناۋقاس دەرتىنە شيپا ىزدەگەندەي ءبىز ءبارىمىز بەيبىتشىلىككە ۇمتىلىپ جاتىرمىز. پاندەميادان كەيىنگى كەزدە وسى الەمدىك دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى جەردىڭ باتىسى مەن شىعىسىنداعى ادامداردىڭ ۇمتىلىسى ءبىر ەكەنىن بىلدىرەدى. قازىر ادامزات باسىندا پروبلەما كوپ. ەكونوميكالىق جاعدايلار, تابيعي اپاتتار, قۇدايسىزدىققا قۇرىلعان جالعان دىندەر, كۇنالاردىڭ كوبەيۋى – ءبارى دە ادامزاتتىڭ ءوز قولىمەن جاسالىپ جاتىر. بۇلار ءتۇرلى ۇلتتار مەن دىندەر وكىلدەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان دا تۋىنداپ وتىر. ءتىپتى ءدىن ليدەرلەرى اراسىندا دا ديالوگتىڭ جوقتىعى بايقالادى. ەڭ الدىمەن, قارىم-قاتىناس ءدىنباسىلار اراسىنداعى بايلانىستان باستالادى. ويتكەنى حالىقتار اراسىنداعى بەيبىتشىلىك ەڭ الدىمەن دىندەر اراسىنداعى بەيبىتشىلىكتەن باستاۋ الادى, – دەدى شەيح.
جيىن بارىسىندا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ VII سەزىنە قاتىسۋشىلارعا بەينەۇندەۋ جولدادى.
«قازاقستان ۇكىمەتىنە مەملەكەت قايراتكەرلەرى مەن كورنەكتى ءدىن ليدەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن وسى كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ءبىز ءدىن قايراتكەرلەرى ار-وجدان داۋسى مەن رۋحاني بەدەلىن ءوزارا قۇرمەت, جاناشىرلىق پەن بىرلىكتى كوتەرمەلەۋگە, كەلىسپەۋشىلىكتەردى بەيبىت جولمەن شەشۋگە ارتۇرلىلىكتى بايلىق رەتىندە تانۋعا, ءبىر-بىرىمەن جانە بولاشاق ۇرپاقتارمەن ىنتىماقتاسۋعا پايدالانادى دەپ سەنەمىز. وسى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە بىزگە بۇرىنعىدان دا كوپ رۋح قاجەت», دەدى بۇۇ باس حاتشىسى.
بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, الەم سوعىستار مەن قاقتىعىستارعا, توتەنشە گۋمانيتارلىق جاعدايلارعا, ەكولوگيالىق داعدارىستارعا, اشتىق پەن كەدەيلىككە تولى. ءدىني ايىرماشىلىقتارعا نەگىزدەلگەن جەككورۋشىلىك پىكىر مەن كەمسىتۋشىلىك بەلەڭ الا تۇسكەن.
– مەن ءدىن جەتەكشىلەرىنەن قاۋىمداستىقتارىن زورلىق كورسەتپەۋگە, كسەنوفوبيانى, ناسىلشىلدىكتى, تولەرانتتىلىقتى بۇزۋدىڭ بارلىق نورماسىن قابىلداماۋدى وتىنەمىن. ءبىز ءبىر وتباسى بولىپ بىرىگىپ, اۋىرتپالىقتى ءبولىسىپ, ماسەلەلەردى شەشۋ جانە مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ ارقىلى ۋاقىت سىناعىنان ءوتىپ, بارىنە جاقسى دۇنيە جاساي الامىز. سىزدەردىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جۇمىسى مەن ورتاق قۇندىلىقتارىن ىلگەرىلەتۋگە قوسقان كوپ ۇلەستەرىڭىز بەن تەرەڭ پەرسپەكتيۆالارىڭىزدى جوعارى باعالايمىن. سىزدەردىڭ بەلسەندىلىكتەرىڭىزگە, دانالىقتارىڭىزعا جانە جالپى ادامزاتقا دەگەن سەنىمدەرىڭىزگە ريزامىن, – دەدى انتونيۋ گۋتەرريش.
بەيبىتشىلىك جولىنداعى كۇش-جىگەر
ماسكەۋ جانە بۇكىل رەسەي پاتريارحى كيريلل الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىنە ارنايى ۇندەۋ جولدادى. ونى ماسكەۋ پاتريارحاتىنىڭ سىرتقى شىركەۋ بايلانىستارى ءبولىمىنىڭ توراعاسى ميتروپوليت ۆولوكولامسكي انتوني وقىپ بەردى.
– بۇل فورۋم پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭدەگى ادامداردىڭ رۋحاني جانە قوعامدىق ومىرىندەگى ءدىني كوشباسشىلاردىڭ رولىنە ارنالعان. بۇگىنگى تاڭدا ادامزات زاماناۋي تاريحتىڭ ەڭ قيىن كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرىن باستان كەشىپ جاتقانىنا كۇمان جوق. كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان تۋىنداعان قيىندىقتارعا ازىق-ت ۇلىك, ەنەرگەتيكالىق جانە ەكونوميكالىق پروبلەمالار قوسىلدى. بۇل ماسەلەلەر ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارعا سۇيەنبەستەن الەمدى قۇرۋ ارەكەتتەرىنەن تۋىندادى جانە سوڭعى 20 جىلدا حالىقارالىق قاتىناستارداعى ادىلەت تۇسىنىگىنىڭ جوعالۋىنا عانا ەمەس, قاتال قاقتىعىستارعا, سوعىس شيەلەنىستەرىنە, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ تارالۋىنا اكەپ سوقتى, – دەيدى ماسكەۋ جانە رەسەي پاتريارحى كيريلل.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر ادامدارعا اقپارات اعىنىندا باعدار تابۋ, يدەولوگيالىق ۇگىتتەرگە قارسى تۇرۋ, پاراساتتى اقىل مەن رۋحاني الەمدى ساقتاۋ بۇرىنعىدان دا قيىن.
– ءبىز تاريحي فاكتىلەردىڭ بۇرمالانۋىنا جانە بۇقارالىق سانانىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان مانيپۋلياتسيالارىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. سوندىقتان دا قوعامدا سۇيىسپەنشىلىك, مەيىرىمدىلىك پەن جاناشىرلىق ازايىپ بارادى. قوعامدىق كەڭىستىكتە ءبىز بۇكىل حالىقتارعا, مادەنيەتتەر مەن دىندەرگە جەككورىنىشكە تولى سوزدەردى ءجيى ەستيمىز جانە وقيمىز. الەمنىڭ كەيبىر امىرشىلەرى سايلاعان ديكتاتۋرا, باسەكەلەستىك جانە قارسىلاسۋ جولى ادامزاتتى اجالعا جەتەلەيدى. مۇنداي جاعدايدا ءدىني سەنىم ادامداردىڭ كوزىن اشىپ, ولاردى ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىق جولىنا قايتارا الادى, ويتكەنى ءداستۇرلى دىندەردە ادام بولمىسىنىڭ نەگىزگى ادامگەرشىلىك قاعيداتتارى تۇراقتى بولىپ قالا بەرەدى, – دەيدى پاتريارح كيريلل.
ءوز سوزىندە ماسكەۋ مەن رەسەي پاتريارحى الەم ەلدەرىندەگى بەدەلدى ءدىن كوشباسشىلارىن ءبىر ورتاعا جيناعانى ءۇشىن قازاقستان بيلىگىنە العىس ايتتى.
– قازىرگى قيىن جاعدايدا ديالوگتى كورۋ مۇمكىندىگى – وتە قۇندى رەسۋرس. بۇل – قازىرگى پروبلەمالاردى شەشۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ بىتىمگەرشىلىك ديالوگى جانە ادامداردىڭ ساناسى مەن جۇرەگىنە اسەر ەتە الۋى قازىرگى سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋگە, حالىقارالىق قاتىناستاردى ۇيلەستىرۋگە, ءادىل ءتارتىپ الەمىن ورناتۋعا ىقپال ەتە الادى جانە سولاي ەتۋگە ءتيىس دەپ سەنەمىن. سەزگە قاتىسۋشىلارعا مازمۇندى ءارى پايدالى سۇحبات, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كەلىسىم تىلەيمىن, – دەدى قۇتتىقتاۋ حاتتى وقىعان ميتروپوليت ۆولوكولامسكي انتوني.
سونداي-اق ءيزرايلدىڭ باس سەفارد ءراۆۆينى يتسحاك يوسيف ءدىن كوشباسشىلارى ءىس جۇزىندە ۇلگى بولىپ, ادامداردى جاقسىلىققا ۇيرەتۋى كەرەك ەكەنىن العا تارتتى. بۇعان قوسا جاھاندىق ىندەت تۇرعىنداردىڭ سەنىمىن كۇشەيتكەنىن اتاپ ءوتتى.
– كوروناۆيرۋس ارقىلى قۇدايعا دەگەن سەنىم كۇشەيە ءتۇستى, ويتكەنى ادامدار وزدەرىنە ەشتەڭە تاۋەلدى ەمەستىگىن, كىشكەنتاي ۆيرۋستى بىردە-ءبىر ساراپشى تۇسىنە المايتىنىن كوردى. مۇنىڭ ءبارى قۇدايدىڭ قولىندا. ءبارىمىز جاراتۋشىعا جالبارىنامىز, قاسيەتتى دۇعا ءبىزدى ىندەتتەردەن, سوعىستاردان قورعاپ, الەمدى سانالى جانە جاقسىراق ەتۋىن تىلەيمىز. جاراتۋشىنىڭ دۇعالارىمىزدى قابىل ەتۋى ءۇشىن نە ىستەي الامىز؟ اينالامىزعا كومەك كورسەتىپ, جامان ادەتتەردەن باس تارتۋ كەرەك, – دەدى يتسحاك يوسيف.
ءراۆۆيننىڭ ايتۋىنشا, جاۋاپ رەتىندە مۇنىڭ ءبارىنىڭ قايتارىمى بولادى. ءدىن كوشباسشىلارى شىدامدىلىق, جۇمساقتىق, جامان ادەتتەردەن باس تارتۋ, ءبىر-بىرىنە قۇرمەت كورسەتۋدە ءىس جۇزىندە ۇلگى بولىپ, ادامداردى جاقسىلىققا ۇيرەتۋى كەرەك.
دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى مۇحاممەد بين ءابدۋل كارىم ءال-يسا ەلورداداعى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزىن تاريحي شارا دەپ اتادى.
– دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسى مەن ونىڭ كەڭەستەرى, اكادەميالارى مەن الەمدىك قۇرىلىمدارى اتىنان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ وسى تاريحي فورۋمىنا قاتىسۋ, ەڭ الدىمەن, قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن الەمدە جانە ۇلتتىق قاۋىمداستىقتاردا ءدىني ديپلوماتيا سياقتى ماڭىزدى جانە ءتيىمدى مەحانيزم ارقىلى بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋ ءۇشىن جاساپ جاتقان زور كۇش-جىگەرىنە جوعارى باعا بەرۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت, – دەدى يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى فورۋمعا جولداعان بەينەۇندەۋىندە.
ءوز سوزىندە سپيكەر ديپلوماتيانىڭ ورتاق ءدىني جانە ادامي ماقساتتاردى كوزدەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
– ادامزات تاريحىنداعى قاقتىعىستار مەن سوعىستاردىڭ كوپشىلىگى دىندەرگە قاتىستى يدەيالار ناتيجەسىندە پايدا بولعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. بۇل دىندەر ءىس جۇزىندە ولاردىڭ اۆتورلارىنىڭ ۇمتىلىستارىن عانا ءبىلدىردى. ادامزات تاريحىندا وسى كۇنگە دەيىن تەرىس, كەيدە قاۋىپتى سالدار تۋىندايتىن يدەيالار مەن پىكىرلەردە قاتەلىكتەر بار ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. مۇنىڭ ءبارىنىڭ باستى سەبەبى – ءبىر-بىرىنەن الشاقتاۋ, بۇل الشاقتاۋ ءوزارا قورقىنىش پەن مازاسىزدىقتى تۋدىرادى جانە قۇردىمعا اكەپ سوعادى, – دەدى مۇحاممەد بين ءابدۋل كارىم ءال-يسا.
ايتا كەتۋ كەرەك, ەكى كۇنگە سوزىلاتىن سەزگە 50 ەلدەن 100-دەن استام دەلەگاتسيا, ونىڭ ىشىندە يسلام, حريستيان, بۋدديزم, يۋدايزم, يندۋيزم, داوسيزم, زورواستريزم, سينتويزم دىندەرىنىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ساياساتكەرلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرى, حالىقارالىق ۇيىم مۇشەلەرى كەلگەن.
بانۋ ءادىلجان,
اباي اسانكەلدى ۇلى,
گۇلنار جولجان,
ورالحان احماديا,
«Egemen Qazaqstan»
