بەرىك دوستىق پەن سەنىمدى سەرىكتەستىك

سي ءتسزينپيننىڭ وسى ساپارىن قوسقاندا بيىل قازاقستان مەن قىتاي باسشىلارى ەكىنشى رەت كەزدەسكەلى تۇر. اقپان ايىندا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىسقى وليمپيا ويىندارىن وتكىزۋ اياسىندا بەيجىڭگە بارعان بولاتىن.

ال قحر باسشىسى 2013 جىلى قىركۇيەكتە ورتالىق ازياعا جاساعان العاشقى ساپارىن­دا الدىمەن قازاقستانعا ات باسىن تىرەگەن ەدى. «سول كەزدە سي تسزينپين نازارباەۆ ۋنيۆەر­سيتەتىندە جاساعان بايانداماسىندا «جىبەك جولى – ەكونوميكالىق بەلدەۋىن ورتاق قۇرايىق» نەمەسە ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىن ۇسى­نىپ, قىتاي مەن قازاقستان قاتى­ناستارىن جاڭا بەلەسكە كوتەرگەن-ءدى. ەكىنشى رەت 2017 جىلى ماۋسىم ايىندا ەلىمىزگە جاساعان ساپارىندا «استانا ەكسپو-2017» كورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى, سونداي-اق ەكى ەل باسشىلارى قىتاي مەن قازاقستان اراسىندا لانيۋينگاننان جول تارتقان لوگيستيكا تەمىر جولىنىڭ ىسكە قو­سىلۋىنا كۋا بولعان ەدى. وسى­لايشا, قازاقستاننىڭ تىكەلەي تىنىق مۇحيتىنا شىعۋىنا جول اشىلدى. بۇل دا تاريحي وقيعا», دەپ اتاپ ءوتتى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنداعى قازىرگى زامانعى قىتايدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى ديپلوماتيالىق ساپارلاردىڭ ناتيجەسىن سارالاپ.

ال قسزي باس ساراپشىسى ءادىل كاۋكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2019 جىلى قىتايعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارى قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناسىنىڭ جاڭا پاراعىن اشتى, بۇل ساياسي ديالوگتى ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ تۇراقتى بولۋىنا ىقپال ەتتى. بۇرىن قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋىنا تۇرتكى بولدى. قىتاي توراعاسىنىڭ جاۋاپتى ساپارى تۋرالى كەلىسىم ءدال سول كەزدە جاسالعان كورىنەدى, الايدا پاندەميا باستالىپ كەيىنگە قالدىرىلعان.

«ەكىجاقتى ىنتىماقتاس­تىق­تان باسقا, قازاقستان مەن قىتايدا بۇۇ, شىۇ, اوسشك جانە ت.ب. قۇرىلىمداردا كوپجاق­تى ىنتى­ماقتاستىق جوبالارى­نىڭ ۇلكەن پاكەتى بار. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساياسي سەنىمنىڭ جوعارى دەڭگەيىنىڭ جاڭا كورسەتكىشى بەيجىڭنىڭ بيىلعى قازاقستاندى الەمدەگى ەڭ ءىرى بريكس (برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان, قىتاي جانە وڭتۇس­تىك افريكا رەسپۋبليكاسى) بىر­لەستىكتەرىنىڭ ءبىرىنىڭ جۇمىسىنا تولىققاندى مۇشەلىككە ۇسىنۋ تۋرالى ۇسىنىسى بولدى. بۇل – وتە ماڭىزدى قادام, ويتكەنى بريكس G7 جانە G20 سەكىلدى جاھان­دىق كلۋبتارعا لايىقتى باسەكە­لەس بولىپ سانالادى. ال قازاق­ستاننىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكانىڭ, ياعني قىتاي­دىڭ قولداۋىمەن العا جىلجۋى بريكس-تەگى سالماعىن ارتتىرىپ, سەنىمدىلىك تۋدىرادى», دەگەن پىكىر­دە ءا.كاۋكەنوۆ.

جالپى, قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ نۇر-سۇلتانعا كەلۋى ديپلوماتيالىق تۇرعىدان وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى ساراپشىلار. قىتاي باسشىسىنىڭ شەت مەملەكەتتەرگە جاساعان ساپارىنىڭ سانى بويىنشا قازاقستان اقش-پەن تەڭ كەلدى (قحر باسشىسى اتالعان ەلدەرگە ءتورت ساپاردان جاساعان), بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بەيجىڭنىڭ سىرتقى ساياسي جۇيەسىندەگى ماڭىزدىلىعىن كورسەتسە كەرەك.

قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتى­ناسى كوپقىرلى ستراتەگيالىق ىن­تى­ماقتاستىقتىڭ جوعارى دەڭ­گەيىن كورسەتىپ كەلەدى. سوڭعى جىل­دارى قىتاي قازاقستاننىڭ جەتەك­شى ساۋدا سەرىكتەسىنە اينال­دى, بۇۇ, اوسشك, شىۇ سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردا تىعىز ساياسي ىنتىماقتاستىق ورناتتى. مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستى دامىتۋ تۇرعىسىنان الساق تا, ماسەلەن تۋريزم, مەديتسينا جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىندا اي­تار­لىقتاي ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالادى.

«مۇنىڭ بارلىعى ەكى مەملە­كەتتىڭ تاتۋ كورشى بولىپ, ءوزارا سەنىمدى دامىتۋعا, ورتاق قاۋىپ­سىزدىكتى, بەيبىتشىلىكتى, تۇراق­تى­لىق پەن ايماقتاعى تۇراقتى دامۋدى بىرلەسىپ قولداۋعا باعىتتالعان ءوزارا ءتيىمدى جانە پراگماتيكالىق سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن ىرگەلى ىستەر بولدى. وسىلاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق­تىڭ ودان ءارى نىعايۋى ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بۇگىن­گى كەلىسسوزدەرىنەن كەيىن دە جالعا­سادى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى», دەيدى ساياسي عىلىمدار دوكتورى ەربولات سەيلەحانوۆ.

ساراپشىلاردىڭ جالپى پىكىرى بويىنشا ەكى جاقتى ديالوگتىڭ ساياسي كۇن تارتىبىندە قازىرگى گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ­دىڭ تەتىكتەرىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرى قامتىلادى.

«قازاقستان ءۇشىن اوسشك-ءنى ازيانىڭ قاۋىپسىزدىك جانە دامۋ ۇيىمىنا اينالدىرۋعا قاتىستى قىتايدىڭ قولداۋىنا يە بولۋ وتە ماڭىزدى. ەكى ەل باسشىسىنىڭ تالقىلار ماسەلە­لەرى­نىڭ ءبىرى – شىۇ-نى ودان ءارى دامىتۋ, ونىڭ ىشىندە ۇيىم­عا جاڭا كىرگەن مۇشەلەر مەن باقىلاۋشىلاردىڭ (يران, بەلارۋس, مىسىر, قاتار جانە ساۋد ارابياسى) پوزيتسياسىن ايقىنداۋ بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەۋگە قاتىستى ىنتىماقتاستىق جولدارى تالقىلانۋى ىقتيمال. كەلىس­سوزدەردىڭ تاعى ءبىر وزەك­تى تاقىرىبى «ورتالىق ازيا-قىتاي» فورماتىنداعى ىنتى­ماق­تاستىق فورماتتارى, ونىڭ ىشىندە سىرتقى قاۋىپ-قاتەر جاعدايىندا ەكى ەلدىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن, ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاس­تىعىن قامتاماسىز ەتۋ سياق­تى ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىن­شا پىكىر الماسادى دەگەن بولجام بار. ەكونوميكالىق سالا بويىنشا ايتار بولساق, ەكى ەل اراسىنداعى ترانزيتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋ ماقساتىندا ءوزارا ساۋدا كولەمىن كەڭەيتۋ, قازاقستانعا جاڭا ينۆەستيتسيالاردى, سونىڭ ىشىندە الدىمەن جوعارى تەحنو­لو­گيالىق سالالارعا تارتۋ, كو­لىك-لوگيستيكالىق سەكتوردى دامىتۋ, ەلىمىزدىڭ الەمدەگى جانە ايماقتاعى ەنەرگەتيكالىق, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ءوزارا ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى قوزعالماق», دەپ پىكىر ءبىلدىردى ساراپشى ە.سەيلەحانوۆ.

ال پروفەسسور ءنابيجان مۇ­قامەتحان ۇلى قحر توراعاسى­نىڭ بۇل رەتكى ساپارىنىڭ ماقساتى مەن ماڭىزى ايرىقشا ەكەنىن ايتادى. «قىتاي باسشىسى ەلىمىزگە ساپارىن حالىقارالىق گەوساياسي جاعداي شيەلەنىسكەن, قىتايدىڭ ىشكى ەكونوميكاسى شاتقاياقتاعان, سىرتقى ساۋداسى كەمي باستاعان كەزدە قكپ-نىڭ حح سەزىنىڭ اشىلۋ قارساڭىندا جاساپ وتىر. سوندىقتان بۇل ساپاردىڭ باستى ماقساتى قىتايدىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە ارنالاتىنى انىق. باستىسى – ەنەرگەتيكا قاينار كوزدەرىن مولايتۋ بولماق. بۇل ماسەلە بويىنشا شىۇ ءسامميتى بارىسىندا رەسەي باسشىسى جانە يران پرەزيدەنتىمەن دە كەلىسسوزدەر جۇرگىزبەك», دەيدى ساراپشى.

«قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ەنەرگەتيكا سالاسىندا تۇ­راقتى قارىم-قاتىناس قالىپ­تاسىپ, ىرعاقتى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. ەكى ەل اراسىندا ءوندىرىس قۋاتى, ساۋدا, لوگيستيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا تەرەڭ ىنتىماقتاستىق قاتىناس ورناعان. ەكى ەلدىڭ ءوندىرىس قۋاتى سالاسىندا 55 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ءبىزدىڭ ۇكىمەت بۇل سالاعا ينۆەس­تيتسيا سالعان قىتاي ينۆەس­تورلارىن كەيبىر سالىقتان دا بوساتقان. بىراق سونىڭ ناتيجەسىن حالىق ءالى سەزىنە الماي وتىر.

قر ءسىم وكىلدەرى قىتاي تور­اعا­سىنىڭ ساپارى بارىسىندا ەكى مەملەكەت باسشىلارى كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ەكىجاقتى بىرقاتار قۇجاتقا قول قويىلادى دەپ جاريالادى. بۇلاي بولۋى زاڭدى دا. مەنىڭ ويىمشا, ەنەرگەتيكا سالاسىنان تىس قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ەندى مەديتسينا, جاساندى ينتەللەكت, ەلەكتروندى ساۋدا, تسيفرلىق قارجى سياقتى سالالاردا ىنتىماقتاستىق كەلىسىم شارتتار جاسالۋى مۇمكىن. دەمەك قحر توراعاسىنىڭ قازاقستانعا جاساعان بۇل ساپارى ەكى ەل ىنتى­ماقتاستىق قاتىناستارىن دامى­تا تۇسەتىنى ءسوزسىز», دەدى قى­تاي­تانۋ­شى ءنابيجان مۇقامەت­حان ۇلى.

ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق, كورشىلەس مەملەكەت رەتىندەگى باي­لانىستى قىتاي باسشىسى سي تسزينپين ءوزىنىڭ قازاقستانمەن دوستىعى تۋرالى جازعان ماقا­لا­سىندا دا ەرەكشە اتاپ كور­سەتەدى. «قىتاي-قازاقستان قارىم-قاتىناسىنىڭ سەرپىندى دامۋ كەزەڭى 30 جىلدىق تاريحتى قۇ­رايدى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز مەم­لەكەتتىڭ ەگەمەندىگىنە, قاۋىپ­سىز­دىگىنە جانە اۋماقتىق تۇتاس­تىعى­نا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ارقاشان ءبىر-بىرىنە زور قولداۋ كورسەتەدى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا سايكەس ءبىر-ءبىرى­نىڭ دامۋ جولىن قۇرمەتتەيدى, مەملەكەتتىك دامۋ مەن ۇلتتىق جاڭعىرۋداعى جاڭا جەتىستىكتەرىن قۇپتايدى. قىتاي مەن قازاقستان – سەنىمدى دوس جانە سەنىمدى سەرىكتەس, ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز ارقاشان ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتەدى», دەگەن پىكىردە قحر باسشىسى. سون­داي-اق ول قازاقستانعا ساپارىنىڭ ناتي­جەلى بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

«ۋاقىت پەن وزگەرىستەر سىنىنا توتەپ بەرە وتىرىپ, قىتاي-قازاقستان قارىم-قاتىناسى تاس­تاي بەرىك بولدى. ءبىز ءۇشىن قول جەتكىزگەن ناتيجەلەر نەگىزىندە كوپ عاسىرلىق دوستىقتى ودان ءارى جالعاستىرۋ مەن دامىتۋعا كۇش-جىگەرىمىزدى باعىتتاۋ وتە ماڭىزدى. الداعى ساپار اياسىندا مەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆپەن قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ماڭگىلىك جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپ­تەس­تىكتى جاڭا داۋىردە ودان ءارى دامىتۋ, ەكىجاقتى كوپ قىرلى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جانە وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا دايىنمىن», دەدى سي تسزينپين.

قازاقستان مەن قىتايدىڭ جالپى ەكونوميكالىق ىنتىماق­تاستىعى ءار الۋان. اسىرەسە كولىك جانە ترانزيتتىك الەۋەتتى جۇزە­گە اسىرۋ, ەنەرگەتيكا, ساۋ­دا-لو­گيستيكا, قارجى سياقتى سالا­لاردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسى دامۋىنىڭ وتە ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلادى. قىتاي­لىق كومپانيالار مەن ۇيىم­داردىڭ قاتىسۋىمەن قازاق­ستان ەكونوميكاسىنىڭ جەتەك­شى سالالارىندا كوپتەگەن ءىرى جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا, شەكارا­لىق ىنتىماقتاستىق نىعا­يىپ, كوپتەگەن بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن­دار قۇرىلۋدا. جىل باسىندا قازاقستاندا قىتاي كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن 2 959 زاڭدى تۇلعا تىركەلسە, ولاردىڭ باسىم بولىگى ساۋدا جانە قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى.

«قىتاي – قازاقستاننىڭ ما­ڭىز­دى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. سوڭعى جىلدارى قحر قازاق­ستاننىڭ سىرتقى ساۋداسىنىڭ شامامەن 18 پايىزىن, ەكسپورتتىڭ 16%-عا جۋىعىن جانە يمپورتتىڭ 20%-دان استامىن قۇرادى. 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 18 ملرد دوللاردى, قىتايعا ەكسپورت 10 ملرد دوللاردى, ال قىتايدان يمپورت كولەمى 8 ملرد دوللاردى قۇرادى. وسىلايشا, قازاقستان ەكىجاقتى ساۋدادا ايتارلىقتاي پروفيتسيتكە يە بولدى. ايتا كەتۋ كەرەك, قىتايمەن ساۋدا تەك قارقىندىلىعىمەن ەمەس, وڭ ديناميكاسىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. ماسەلەن, بيىلعى جەتى ايدا ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 13,5 ميلليارد دوللارعا, ال ەكسپورت 8 ميلليارد دوللارعا جەتىپ, وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەردەن ايتارلىقتاي اسىپ ءتۇستى. جىل سوڭىندا بۇل كورسەتكىشتەر جاڭا جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ, كور­سەتكىشى بارلىق جىلدان اسىپ تۇسكەن 2013 جىلعى ساۋدا اينالىمى 22,7 ملرد دوللاردى, ال ەكسپورت 14,4 ملرد دوللاردى قۇراعان سومادان دا اسىپ ءتۇسۋى مۇمكىن», دەدى ەكونوميكا ساراپشىسى, پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋ­لەر ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ۆياچەسلاۆ دودونوۆ.

قحر قازاقستان ەكونوميكا­سىنىڭ جەتەكشى شەتەلدىك ينۆەس­تورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە دە تانىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, قازاقستان ۇلت­تىق بانكىنىڭ مالىمەتىنشە, قا­زىرگى ۋاقىتتا قىتايدان جي­نال­عان شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كولەمى 13,6 ملرد دوللاردى قۇراپ وتىر. «وسى كورسەتكىش بويىنشا قىتاي الەمنىڭ باسقا ەلدەرى اراسىندا بەسىنشى ورىندا, ال شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمىندەگى ونىڭ ۇلەسى قازاق­ستاندا جيناقتالعان ينۆەس­تيتسيا 6 پايىزدى قۇرايدى. الايدا قىتايلىق ينۆەستيتسيالاردىڭ ناقتى كولەمى كەلتىرىلگەن دەرەكتەردەن ايتارلىقتاي جوعارى» دەپ سانايدى ساراپشى. «ويتكەنى كوپتەگەن قىتايلىق كومپانيا باسقا ەلدەردە ورنالاسقان وزدەرىنىڭ ەنشىلەس كومپانيالارى ارقىلى قازاقستانعا ينۆەستيتسيا قۇيادى, سوندىقتان بۇل ينۆەستي­تسيا­لار ستاتيستيكالىق مالىمەت­ت­ەردە كورسەتىلمەي, ەلدىڭ ەنشىسىندەگى كورسەتكىشكە كىرىستىرىلىپ, جالپى ينۆەستيتسيا كولەمىنە قوسىلىپ ايتىلادى. قىتاي دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قىتايدىڭ قازاقستانعا سالعان ينۆەستيتسياسى شامامەن 40-50 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. جالپى, ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىكتەرى, ءتىپتى جوعارى دەڭگەيدە قول جەت­كىزىلگەن كەلىسىمدەر دە ينۆەستيتسيا كولەمىن ودان ءارى ارتتىرا بەرەدى. ويتكەنى الداعى ۋاقىتتا قازاق­ستان­نىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ودان ءارى ىسكە اسىرۋ, قازاق­­ستان­دىق قىزمەتتەر مەن ءونىمنىڭ كوپ­تەگەن ءتۇرىن قىتاي­عا ەكس­پورتتاۋ, وڭدەۋ ونەركاسى­بىندە بىر­لەسكەن كا­سىپ­ورىندار­دىڭ جۇمىسىن ىلگەرى­لەتۋ, حالىق­ا­رالىق ەكونو­ميكا­لىق ۇيىمدار اياسىندا ىنتى­ماق­تاستىقتى كەڭەيتۋ بويىنشا ىرگەلى ىستەردى ىسكە اسىرۋ جوسپار­لان­عان. قىتاي توراعاسى سي ءتسزين­­پيننىڭ ساپارى وسى جانە باس­قا دا كوپتەگەن سالاداعى ەكى­­­جاقتى ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­ت­اس­­تىقتى ودان ءارى دامىتۋعا جانە نى­­عايتۋعا ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز», دەپ پىكىر ءبىلدىردى ۆ.دودونوۆ.

وسىلايشا, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەكى ەل باسشىسى قازاق-قىتاي ستراتەگيالىق, ديپلوماتيالىق سەرىكتەستىگىن جان-جاقتى نىعايتىپ, دامى­تۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىن تال­­قىلايدى. ەكى جاقتى كەلىسسوز­دەر­دەن كەيىن بىرقاتار قۇجاتقا قول قويۋ جوسپارلانىپ وتىر.