زيابەك قابىلدينوۆ: «احاڭدى الەم تانيتىن ۋاقىت كەلدى دەپ ويلايمىن!»

– احمەت بايتۇرسىن ۇلى دەگەندە ەسىڭىزگە نە تۇسەدى؟

– احمەت بايتۇرسىن ۇلى دەگەندە, ەڭ الدىمەن, ەسىمە حح عا­سىر­دىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندەگى قا­زاق حالقىنىڭ, الدىمەن, رەسەي يمپە­رياسى, كەيىن كەڭەستىك جۇيە قۇرا­مىنداعى اۋىر ۇلتتىق, شارۋا­شى­لىق-ەكونوميكالىق احۋالى, قازاق قوعامىنداعى ورىن الىپ جاتقان ساياسي-الەۋمەتتىك وقيعالار, ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەر مەن قازاق زيالىلارىنىڭ ۇلت مۇددەسى ءۇشىن جاساعان جانقيارلىق ەڭبەكتەرى, قادامدارى, الاش وردا ۇكىمەتى دۇنيەگە كەلگەن زامان, ارينە, وسى وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن ۇلت ۇستازى جانە رۋحاني كوشباسشى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇسەدى...

احمەت بايتۇرسىن ۇلى – وسى كە­زەڭ­دەگى قازاقتىڭ ۇلى اعارتۋشىسى, ءتىل مامانى, ساياسي تۇلعا, رەفورماتور, الاش قوزعالىسىنىڭ نەگى­زىن قالاۋشى ءارى بەلسەندى مۇشەسى, باسپاگەر, جۋرناليست, پۋبليتسيست, مەملەكەت قايراتكەرى.

بايقاپ وتىرساق, وسى كەزەڭدە­گى بارشا زيالىعا ءتان قاسيەت – سايا­سي قىزمەتتەگى امبەباپتىق, عى­لى­مي زەرتتەۋ سالاسىنداعى ەنتسيكلو­پە­ديزم. سول ءبىر الماعايىپ زا­مان­دا قازاق زيالىسى قاي سالادا بولماسىن قالام تارتىپ, سول كەزدەگى قوعامنىڭ ءارتۇرلى سالا­لارىنداعى وتكىر ماسەلەلەرىن ءوز ماقالالارى مەن باياندامالارىنا نەگىز ەتىپ الىپ, وزەكتى تاقىرىپ رە­تىندە كوتەرىپ قانا قويماي, وسى ما­سە­لەلەردىڭ شەشىمدەرىن ايتىپ, تالداپ, اتالعان كۇردەلى جاع­داي­لاردىڭ اياق-استى بولىپ قال­ماي, ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ قۇلا­عىنا ۋاقى­تىندا جەتۋىنە دانەكەر بولدى, ءوز ماقساتتارى جولىندا كۇرەستى.

ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعا بايلانىس­تى, ەسى­مە قازىرگى ەلىمىزدەگى قوعام­دىق ماسە­لەلەرگە قاتىستى احۋال دا ويعا ورالادى. قازىرگى قازاق زيالىلارى دا مەن حيميكپىن, فيلولوگپىن, ەكونوميسپىن دەمەي, بارشاسى وسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ىزى­مەن, ۇلتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, تاريحي تانىم, ۇلت مۇراتى, ەلدىڭ بولاشاعى تۋرالى پىكىرلەرىن ايتىپ, تۇششىمدى تۇجىرىمدار جاساپ ءجۇر. بۇل زاماناۋي قۇبىلىسقا ىشتارلىقپەن ەمەس, تۇسىنىستىكپەن قاراپ, كەز كەلگەن ەلدە, اسىرەسە مەملەكەتتىلىگى بەكۋ كەزەڭىندەگى تاريحي ساباقتاستىق, اتالار اماناتى, زيالىلار جاۋاپكەرشىلىگى دەپ قاراۋعا ءتيىسپىز. ويتكەنى قازىرگى ۋاقىت تا احمەتتىڭ كەزىندەگىدەي اسا جاۋاپتى, ماڭىزدى تاريحي كەزەڭ. وسىنىڭ ءبارىن ءوز ۋاقىتىندا احاڭدار باستان كەشكەن. ءبىز وسى تۇلعانى تەرەڭ زەرتتەپ, زەردەلەپ, ا.بايتۇرسىن ۇلى سياقتى مىق­تىلاردىڭ سالماقتى ويلارى­مەن قارۋلانىپ, الدىڭعى قاتار­داعى دامىعان قازاق ەلىن جاساۋى­مىز كەرەك. جەرشىلدىككە بار­ماي, رۋ-تايپا, جۇزگە, «مەن جەرگى­لىكتى, سەن قانداس», «مەن اۋىل­دان, سەن قالانىكى» دەپ بولىن­بەي, احاڭداردىڭ ارمانداعان ماقسات­تارىنا جەتۋىمىز كەرەك. ۋاقىت كەلدى. زامان تۋدى. شەگىنەر جاعداي جوق. گەوساياسي جاعداي وتە كۇردەلى.

– الاش ارداقتىسىنىڭ ەڭ ۇل­كەن ەرلىگى دەپ قاي ءىسىن اتار ەدىڭىز؟

– احاڭنىڭ بۇكىل عۇمىرى مەن قازاق حالقىنا جاساعان قىزمەتى ەرلىككە تولى. ول كىسىنى جاي عانا ۇلت ۇستازى دەپ ءبىلۋ جەتكىلىكسىز, ناعىز بۇكىل حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن شايقاسقان – مىقتى كۇرەسكەر رەتىندە تانۋىمىز كەرەك!

ەڭ باستىسى, احاڭ قازاق حال­قىنىڭ ساناسىن وياتىپ, ساۋاتىن اشىپ, بىرلىككە شاقىرىپ, ازات­تىققا جول اشىپ بەرىپ, ۇش­مىڭ­جىلدىق مەملەكەتتىك ءداستۇرى بول­­­­­عان ەلىنە اۆتونوميا ارقى­لى تا­ۋەلسىزدىكتى الىپ بەرۋ ءۇشىن ­ار­پالىستى. بۇكىل ءومىرىن قازاق ­حا­لىقىنا قىزمەت ەتۋگە ارنادى.

مىسالى, 1923 جىلى ورىنبور قالاسىندا احاڭنىڭ مەرەيتو­يىن وتكىزەتىن بولادى. وسى ءىس-شا­رانى وتكىزۋگە قارسى بولعاندار دا بولدى. مىسالى, 1923 جىلعى 23 قاڭتاردا ورىنبوردا قىر­عىز (قازاق) وبلىستىق پارتيا كو­ميتەتىنىڭ پرەزيديۋم وتىرىسىن­دا مىنانداي شەشىم قابىلدانا­دى: «كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان بۇل مەرەيتويدى مەرەكەلەۋدى ۇيىم­داستىرۋعا جول بەرىلمەيدى».

مەرەيتويدى وتكىزۋ جونىندەگى دا­يىن­دىقتىڭ بارىنە ۇكىمەت باسشىسى ساكەن سەيفۋللين باس-كوز بولدى. بارلىق وقىلا­تىن باياندامانىڭ مازمۇنى­نا ­جاۋاپ بەرۋگە دە ءازىر ەكەنىن بىلدىرەدى. ءتىپتى وسى جاعداي حاتتامامەن دە بەكىتىلدى. سوندا ساكەڭ ورىس تىلىندە جاريالانعان «احمەت بايتۇرسىنوۆقا – 50 جاس» اتتى ءوز قۇتتىقتاۋ سوزىندە ەشكىمگە جال­تاقتاماي, پىكىرىن باتىل ايتتى. پىكىرىندە: «احمەت بايتۇرسىنوۆ – ءبىلىمدى ادام. ول – ءوز زامانىندا ازاپتالعان, ەزىلگەن حالىقتى جاقتاپ, پاتشا شەنەۋنىكتەرىنە قار­سى تۇرعان ويشىلداردىڭ ءبىرى. پاتشا زامانىندا مانساپ پەن قىزمەتتىڭ يگىلىگىن ەلەۋسىز قال­دىرعان, حالىقتى عاسىرلار بويى ۇيقىسىنان وياتۋ ءۇشىن بارىن سالعان, تاپتالعان نامىسقا قار­سى كۇرەس جۇرگىزگەن ۇلت جانا­شىر­لارىنىڭ ءبىرى – احمەت ەدى. باسقا ءبىلىمدى قازاقتار ۋەزدىك بيلىك, گۋبەرناتورلار مەن سوتتارداعى اۋدارماشىلىق قىزمەتكە ۇمتىلسا, احمەت حالىققا قىزمەت ەتۋگە تالپىندى», دەگەن بولاتىن.

– بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مادە­نيەت تاريحى جونىندە جوعالعان مۇراسى بارىن بىلەمىز. سۇبەلى ەڭبەك تابىلۋى مۇمكىن بە؟

– احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ حح عاسىردىڭ 20-30-جىلدارى ۇلتتىق ادەبيەت, مادەنيەت پەن تاريحقا قوسقان ءرولى جانە ەڭبەگى وراسان زور بولدى. ياعني حح عاسىردىڭ باسىنان باستاپ «ادەبيەت تانىتقىش», «وقۋ قۇرالى» اتتى ەڭبەكتەرى قا­لىڭ وقىرمانعا بەلگىلى. نكۆد ورگاندارى احمەت بايتۇرسىنوۆتى تۇتقىنداعان كەزدە ونىڭ قولجازبا كۇيىندە «مادەنيەت تاريحى» دەگەن كىتا­بىن تاركىلەگەن بولاتىن. بىراق ول كىتاپتى تاركىلەگەندە قايدا ساقتالعاندىعى تۋرالى ناقتى مالىمەت ءالى جوق.

بۇل نكۆد-نىڭ قازىرگى ۇقك-ءنىڭ ارحيۆتەرىندە ساقتالۋى دا ابدەن مۇمكىن. قازىر بىلتىردان بەرى جۇمىس ىستەپ جاتقان ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى تولىق اقتاۋ جونىندەگى رەسپۋب­ليكالىق توپتار جانە وڭىرلىك كو­ميسسيانىڭ مۇشەلەرى احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ تاركىلەنگەن «مادەنيەت تانىتقىش» دەگەن ەڭ­بەگىنىڭ قولجازباسىن ىزدەۋ ۇستىندە. بۇل كىتاپ تابىلىپ جات­سا ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا, مادە­ني­تەتىمىزگە قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بو­لىپ تابىلاتىنى ءسوزسىز. سون­دىق­تان دا بيىل, احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلىنىڭ 150 جىلدىعى قارسا­ڭىن­دا وسى ەڭبەك تابىلىپ, عىلى­مي اينالىمعا قوسىلسا, ادە­بيەتىمىز بەن تاريحىمىزدا ۇلكەن سەرپىلىس بولادى دەپ ەسەپتەيمىز...

مىسالى, ارحيۆ ماتەريالدارىن قاراپ وتىرساق, 1937 جىلى بۇكىل كىتاپحانالار مەن كىتاپ ساتاتىن دۇكەندەردەن تاركىلەنەتىن «حالىق جاۋلارىنىڭ» ەڭبەكتەرىنىڭ ءتىزىمى شىققان. بۇل تىزىمدە احاڭنىڭ «جوقتاۋ», «قازاق ءتىلى وقۋلىعى», ء«تىل جۇمساتار», «قىرىق مىسال», «ماسا», «پراكتيچەسكايا گرام­ما­تيكا», «سەلسكوە حوزيايستۆو كارا­كالپاكستانا», «ادەبيەت تانىت­قىش» سىندى ەڭبەكتەرى جانە تاعى دا باسقا كىتاپتار بولعان. بىراق وسى تىزىمدە اتالعان ەڭبەك جوق...

– ۇلى اعارتۋشىنىڭ ەل شە­كا­­راسىن بەكىتۋ جايىنا قاتى­ناسقانىن بىلەمىز. وسى جونىندە ناقتىراق توقتالساڭىز...

– احاڭ رەۆكوم مۇشەسى رەتىندە, جاڭا قىرعىز كەڭەس اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان جىلدارى رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا جەر تالاسى كۇشەيگەن كەزدە ءوزى­نىڭ ناعىز ۇلت جاناشىرى ەكەنىن ءبىلدىردى جانە كورسەتتى. الاش اۆتونومياسى كەزىندە جەردى انىقتاپ العان قازاقتارعا وسى كەزدە دە جەڭىل بولعان جوق. احاڭدار با­يىرعى قازاق جەرىن قازاققا قايتارۋ ءۇشىن رەسەيلىكتەرمەن تالاي پىكىر-تالاستارعا, ايتىستارعا قاتىستى. لەنينمەن دە كەزدەستى, ول كىسىگە تالاي حاتتاردى دا جازىپ تۇردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا جەردى بەكىتۋدە ا. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. قازىر قوستاناي وبلىسىنىڭ قا­زاق­ستان قۇرامىندا بولۋى, ول – وسى كىسىنىڭ تىكەلەي ەڭبەگى. بۇل ارقىلى تەرريتوريا چەليابى گۋبەرنياسىنا ءوتىپ كەتكەلى تۇرعان كەزدە, احاڭ م.سەرالينمەن بىرىگىپ, لەنينگە 1919 جىلى 27 قازان كۇنى حات جازىپ, رەۆكوم وتىرىستا­رىندا باتىل ءسوز سويلەيدى: «قىرعىزدار (قازاقتار-اۆتور) كەڭەس ۇكىمەتى قىر­عىز حالقىنا جالعان ەمەس, نا­عىز اۆتونوميالىق ءوزىن-ءوزى باس­قارۋدى بەرگەنىن انىق كورۋى ءۇشىن قىرعىز رەۆوليۋتسيالىق كومي­تەتىنە تاۋەلسىز ارەكەتتەرى كورسە­تىلسىن»... » (قىرعىز ولكەسىن باس­قارۋ جونىندەگى رەۆوليۋتسيالىق كو­مي­تەتتىڭ حاتتامالارى. 1919-1920. الماتى, 1993,. -32-33 بب.).

– احمەت ارمانداعان ەل – قان­داي ەل؟

– احمەت ارمانداعان قازاق ەلى – ول, ەڭ بىرىنشىدەن, بىرلىگى بار, ەكونوميكاسى مىقتى دامىعان, بۇ­كىل الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى شە­شىل­­گەن ەل. دەموكراتيالىق باعىت­تى مىعىم ۇستانعان ەل. ءوزىنىڭ تى­لىندە جاسقانباي پارلامەنت مىن­بەرىندە سويلەيتىن, انا تىلىندە زاڭ قا­بىلدايتىن وزىق ەل. ءبىلى­مى جوعارى ساتىعا كوتەرىلگەن ەل. جە­تىم-جەسىرىن, مۇگەدەگىن جىلات­پايتىن ەل. شەكاراسى بەكەم, اسكەرى مىقتى ەل. جەمقورلىقتى جەڭە بىلگەن ەل. بۇكىل بايلىعى ءوز يگىلىگىنە جۇمسالاتىن ەل. اتادان قال­عان قۇندى سالت-ءداستۇرىن ۇزبەي ساقتاپ كەلە جاتقان ەل. ۇلكەنى مەن بىلىمدىلەرىنىڭ اقىلىن تىڭدايتىن, ءتىلىن الاتىن ەل. باسقا ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ ەل...

كەشە عانا ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان جول­داۋىندا وسى ماسەلەلەرگە تولىق­قاندى توقتالىپ, بولاشاقتا قور­دالانىپ قالعان كەمشىلىكتەردى تۇزەيتىنىن اشىق ايتتى. بۇرىڭعى قاتەلىكتەردى جەڭسەك, احاڭنىڭ ارمانى ورىندالا باستادى دەپ جاسقانباي ايتا الامىز.

– الاش مۇددەسىن قورعاعان ا.بايتۇرسىن ۇلىمەن كەڭەس بي­لىگى قانشالىقتى ساناستى؟

– ارينە, بولشەۆيكتەر احاڭ­مەن اشىق ساناستى. كەڭەس بيلىگى احاڭدى ۇلتتىڭ ليدەرى رەتىندە تانىدى. بۇكىل قازاق قۇرمەت تۇتا­تىن تۇلعا, كوسەم دەپ ءبىلدى. سون­دىقتان باستاپقى كەزدە, ولار احاڭدى ءوز جاقتارىنا تارتىپ, ۇلكەن قىزمەتتەرگە تاعايىنداپ, ءتىپتى بولشەۆيكتەر ءوز پارتيا­سىنا قابىلدادى. مىسالى, 1919 جىل­دىڭ كوكتەمىندە كەڭەس باس­شىلىعى الاش وردا ۇكىمەتىندە قىزمەت جا­ساعان قازاقتىڭ بىلىكتى ماماندارىن ءوز جاقتاستارىنا اينال­دى­رۋ­عا ۇمتىلا وتىرىپ, 1919 جىلعى 4 سا­ۋىردە بواك قاۋ­لى شىعارا­دى, راقىم­شىلىق جاريا­لادى. ون­دا بىلاي دەپ جازدى: «الاش وردا قىرعىز ۇلتتىق ۇكىمەتىنىڭ مۇشە­لەرى مەن قىزمەتكەرلەرى بۇ­رىنعى كونتر­رەۆوليۋتسيالىق قىز­مەتى ءۇشىن ەشقانداي قۋدالاۋعا جات­پاي­دى». وسى قاۋلىدان كەيىن «الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ بىرنەشە كوشباسشىسى كەڭەس وكىمەتى جاعىنا شىقتى. لەنيننىڭ ارالاسۋىمەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى ماسكەۋگە بارىپ, «الاش وردا» ۇكىمەتىنىڭ اتىنان لەنين, ستالين جانە جان­گەلدينمەن كەلىسىمگە قول قوي­دى. 1919 جىلعى 10 شىلدەدە ال­عاش­قى رەۆوليۋتسيالىق قازاق ۇكى­مەتى ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ قۇرا­مىنا بولشەۆيكتەر مەن الاش وكىلدەرى دە كىردى. احاڭ كازكراي­رەۆكومنىڭ قۇرامىنا كىردى. ول 1920 جىلى تامىزدا قۇرىلعان قازاق اكسر-ءى ۇكىمەتىنىڭ قۇرامى­نا ەنىپ, 1920–1921 جىلدارى ­قا­زاق اكسر-ءى حالىق اعارتۋ كوميس­­سارى قىزمەتىندە بولدى. كەيىن ­ورىن­باسارلىق قىزمەتكە اۋىستى. سون­دىقتان باستاپقى كەزدە اري­نە ساناستى. كەيىن قۋدالاۋ باستال­دى. اسىرەسە گولوششەكين بيلىككە ­
كەل­گەن كەزدەن باستاپ...

احاڭنىڭ سونشالىقتى مىقتى بولعانى, لەنيننىڭ ۇلتتىق ساياساتىنا ارالاسىپ, اقىل-كەڭەس بەرۋدەن باس تا تارتپادى. وسىنىڭ ءبارىن لەنين ءبىلىپ وتىردى. ساناسىپ وتىردى. ءتىپتى ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىنە تۇزەتۋ ەنگىزۋگە دە بارعان, احاڭنىڭ وي-پىكىرلەرىن وقىپ وتىردى. جەر ماسەلەسى, اۆتونوميا تۋرالى ويلارىن لەنين تىڭدادى جانە جۇزەگە اسىردى دەپ تە ايتۋعا بولادى. مىسالى, لەنيننىڭ «ۇلت جانە كو­لونيالدىق ماسەلەلەر» اتتى ماقا­لاسىمەن تولىق كەلىسپەي, احاڭ ءوز ويلارىن اشىق جازادى. سون­دا احاڭنىڭ ابدەن پىسكەن ساياسات­كەر ەكەنى, مىقتى تەورەتيك ەكەنى انىق ءبىلىنىپ تۇر. «جەرگىلىكتى بۇ­رىنعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ اۋما­عىندا قالىپتاسقان شىعىس رەسپۋبليكالارىنا دەگەن كوزقاراستى تۇبىرىمەن وزگەرتۋ كەرەك», دەيدى احاڭ.

– احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قا­زاق­تىڭ فولكلورىن زەرتتە­گەنى تۋرالى از ايتىلادى.

– احاڭ ىبىراي اعاسىنىڭ ءارى جەرلەسىنىڭ زەرتتەۋشىلىك ءداستۇرىن ادەمى جالعاستىردى. جاي عانا ادەبيەتتانۋشى, لينگۆيست, اقىن, پۋبليتسيست قانا بولماي, مىقتى ەتنولوگ, فولكلوريست تە بولدى دەپ ايتا الامىز. مىسالى, 1895 جىلى «تۋرگايسكايا گازەتا» بەتىندە «كازاحسكيە پريمەتى ي پوسلوۆي­تسى» دەگەن تاقىرىپتا كەرەمەت عىلى­مي تۇرپاتتاعى ماقالا جاريالاي­دى. 1923 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا «ەر سايىن» اتتى قازاقتىڭ بەلگىلى پوە­ماسىن جاريالاپ, وعان كىرىسپە­سىن جازىپ جانە جاقسى پىكىر دە بەرەدى. بەلگىلى ورىس اكادەميگى ا.كونونوۆ احاڭدى ءوز زامانىنىڭ ەڭ مىقتى تۇركىتانۋشىلارىنىڭ بىرىنە جات­قى­زادى. 1926 جىلى ماسكەۋدە «جوقتاۋ» («پريچيتانيا») اتتى كىتابىن شىعارىپ عالىمداردىڭ الدىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولادى. ال ا. زاتاەۆيچ ءوزىنىڭ 1925 جىلى ورىنبور قالاسىندا باسىلىپ شىققان «1000 پەسەن كازاحسكوگو نا­رودا» اتتى كىتابىندا احاڭا عا­لىم, زەرتتەۋشى رەتىندە وتە جوعارى باعا بەرەدى: «بايتۇرسىنوۆ قازاق حال­قىنىڭ تاريحىن, ەتنوگرافيا­سىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن, ادەت-عۇر­پىن تەرەڭ مەڭگەرگەندىكتەن, ءوز حالقىنىڭ اندەرىن جەتىك بىلەدى جانە تاماشا ورىندايدى, شەبەر دومبىراشى».

احاڭنىڭ 1926 جىلى با­كۋ قا­لاسىندا وتكەن تۇركىتانۋشىلاردىڭ سەزىنە قاتىسىپ, بايانداما جاساعانى – ول كىسىنى مىقتى مامان رەتىندە عىلىمي قوعام تولىق مويىنداعانىن اشىق بىلدىرەدى. سوندىقتان بولاشاقتا احاڭنىڭ وسى قىرلارىن دا تاريحشى مەن ەتنولوگتەر تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

– احاڭ ادەبيەت ارقىلى ۇلت­تىڭ جانىن, رۋحىن قالىپتىس­تىرۋدى مۇرات تۇتقان سەكىلدى...

– ارينە! ءومىرىنىڭ سوڭعى جىل­دارىنداعى ەستەلىگىندە ۇلت ۇستازى وسى ماسەلە جونىندە بىلاي دەپ جازىپ كەتكەن: «تاۋەلسىزدىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بار كۇش-قۋاتىمىزبەن, امالدارىمىزبەن اعارتۋشىلىققا, ورتاق مادەنيەتكە ۇمتىلۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن, الدىمەن, انا تىلى­مىزدەگى ادەبيەتتىڭ دامۋىمەن اينالىسۋىمىز كەرەك»... (قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆى, 122-ق., 1-ت., 27-ءىس, 69-پ.).

– «ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن تاۋەلسىزدىك» اتتى تاقىرىپقا قانداي ءۇن قوسار ەدىڭىز؟

– احمەتتانۋ عىلىمىنىڭ نەگى­زىن كەشەگى مۇحتار اۋەزوۆ, ساكەن سەيفۋللين, سماعۇل سادۋاقاسوۆ سىندى قازاق ادەبيەتىنىڭ دارابوزدارى سالىپ كەتكەنى بارىمىزگە ءمالىم. ءوز زامانىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى ءداۋىر دانالارى كورنەكتى اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين, ۇلى اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ قازاق حالقىنىڭ ۇلت بولىپ ساقتالۋى جولىنداعى رۋحاني تالىمگەرلىك ۇستانىمىن جالعاستىردى دەپ ايت­ساق قاتەلەسپەيمىز.

«احمەت جانە تاۋەلسىزدىك» ۇعىم­دارى اجىراماس تۇسىنىكتەر. اقىن, جازۋشى, اعارتۋشى, عالىم, ۇستاز, ەنتسيكلوپەديست, زەردەلى تاريحشى, مەملەكەت قايراتكەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى – قازاق حال­قىن شىنايى سۇيە بىلگەن كەمەڭگەر تۇلعا.

تۇتاس ادامزاتقا ونەگە بولار­لىق ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءومىرى مەن كۇرەس جولىنا زەر سالساق, ونىڭ قازاق ۇلتىنىڭ ازاتتىق, تەڭدىك, تاۋەلسىزدىك جولىندا جانىن قۇربان ەتكەن ءبىرتۋار ازامات ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز.

مەنىڭ ويىمشا, قازاقتى بىرىك­تىرەتىن يدەيا, ول – كەزىندە احاڭدار نەگىزىن سالىپ كەتكەن الاشتىڭ يدەيا­سى. ونىڭ شىعارماشىلىعى ەڭ­بەكشى حالىقتى ءبىلىم مەن عى­لىمعا, ادامگەرشىلىككە, مادە­نيەتتى كوتەرۋگە ۇندەيدى. احمەت تاۋەل­سىزدىك جولىندا جاڭا سيپات­تاعى كوتەرىلىستى, ياعني وي, سانا كوتەرى­لىسىن جاساعان ەرجۇرەك تۇل­عا دەپ ايتامىز. بالا كەزىنەن وتار­شىل­دىقتىڭ قاسىرەتىن كوز الدى­نان وتكىزگەن ول اقيقات پەن ادىلەت­تىلىكتىڭ تۋىن بيىك ۇستادى. احاڭ­نىڭ ەسىنەن ايدالىپ كەتكەن اكەسى ەشقاشان شىققان ەمەس!

ءبىر اتىنا جازىلعان مىڭ اتاق­تىڭ يەسى اتانعان, قوعام قايرات­كەرى, كۇرەسكەر تۇلعا ا.بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ يدەياسى, ۇستانىمى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مۇددەسىنە شەك­سىز قىزمەت ەتەتىنى حاق.

– ءسىزدىڭ ومىرىڭىزدەگى باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ ءرولى قانداي؟

– مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى جا­يىندا وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىندا ەستي باستادىم. 1988 جىلى ۇلى ۇستاز اقتالعان سوڭ, ءىرى قوعام جانە مەملەكەت قاي­راتكەرىنىڭ مول ادەبي, عىلىمي ەڭبەكتەرىمەن ومبى قالاسىنا قازاقستاننان كەلەتىن گازەت, جۋرنالدار ارقىلى اقىرىن تانىسا باستادىم. ءوزىمىز دە سول جاقتا قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ اپتا سايىن باستارىن قوسىپ, «قازاق ءبىلىم الۋشى جاستارىنىڭ كەشتەرىن» ۇيىمداستىرىپ جۇردىك. تاريحتى, قازاق ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىمىزدى 1500-گە جۋىق قازاق ستۋدەنتتەرىنە ناسيحاتتايمىز. سوندا احاڭنىڭ تاجىريبەسى بىزگە ءوزىنىڭ سەپتىگىن تيگىزدى.

كەيىنىرەك, 1994 جىلى رەسەي­دەن ءوزىمنىڭ تاريحي وتانىما, قازاقستانعا ورالعاننان سوڭ, جەر­گىلىكتى باق ارقىلى احمەت باي­تۇرسىن ۇلىمەن تانىسۋىمدى جالعاستىردىم. سول كەزدە احاڭا بايلانىستى ماقالالار, قۇجاتتار جيناعىن, ەنتسيكلوپەديالار, كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىن, مونوگرافيالارىن, اسىرەسە ونىڭ ءتىل بىلىمىنە قاتىستى جارىققا شىققان ەڭبەكتەرىن مۇقيات قاراپ ءجۇردىم. 2020 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن تولىق اقتاۋ جونىن­دەگى كوميسسيا» قۇرىلدى. سو­نىڭ اياسىندا قازاقستاندا سانى 400-گە جۋىق زەرتتەۋشى جابىق قۇجات­تاردى قاراستىرۋعا رۇق­سات الدى. مەن دە اتالعان مەملە­كەتتىك كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى جانە ءبىر جۇمىس توبىنىڭ جەتەك­شىسى رەتىندە, وسى باعىتتا زەرتتەۋ­لەرىمدى جالعاستىرىپ ءجۇرمىن. سونىڭ ناتيجەسىندە, احمەت باي­تۇر­سىن ۇلىنا بايلانىستى بۇعان دە­يىن ەشكىم كورمەي كەلگەن كوپتەگەن جابىق ماتەريال قولىمىزعا ءتيىپ جاتىر.

ودان بولەك, 9-شى سىنىپقا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» ات­تى مەكتەپ وقۋلىعىندا احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنا ارنالعان جەكە تاراۋ­شا بەرىلگەن, ناقتىراق ايتقاندا, «ۇلت ۇستازى» دەگەن تاراۋشانىڭ اۆتورى ءوزىم بولىپ تابىلامىن. قازىرگى تاڭدا, ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينس­تيتۋتىندا قازاقستان تاريحى­نىڭ كوپتومدىق ەڭبەگى دايىندالىپ جاتىر, ونىڭ ىشىندەگى 6-شى تومى كەڭەس كەزەڭىنىڭ 70 جىلداي تاريحىنا ارنالعان. مەن ينس­تي­تۋت­تىڭ ديرەكتورى رەتىندە, وسى توم­­نىڭ ىشىندە احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلىنا ارنالعان پاراگرافتى ارەپ­تەستەرىممەن بىرلەسىپ جازۋعا كىرىستىم.

مەن ءوزىمنىڭ ىشكى دۇنيە­تا­نى­مىما جاقىن احاڭنىڭ ءبىر ­تە­رەڭ ويلى, ەشقاشان جادىمنان ­دا, سانام­نان دا شىقپايتىن ­ۇستا­نىم-كوزقاراسى بار. احاڭ­نىڭ اۋزى­نان شىققان ءسوز ەش­قاشان ەسكىرمەيدى. بۇل قاناتتى ءسوز بۇگىنگى كۇندە ەلدىڭ ءاربىر ازا­ماتىنىڭ دا, مەكەمە, اۋدان, قالا, وبلىس, مينيسترلىكتەردى باس­قا­رىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ دا كوكەيىندە ساقتالىپ ءجۇرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن: «وزگەلەرگە ىلەسۋ ءۇشىن ساۋاتتى, باي, كۇشتى بولۋى­مىز كەرەك. ساۋاتتى بولۋ ءۇشىن وقۋ كەرەك. باي بولۋ ءۇشىن كاسىپ كەرەك. مىقتى بولۋ ءۇشىن بىرلىك كەرەك. وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك». وسى وي ءار ادامنىڭ ساناسىن بيلەپ الۋى قاجەت. ءتىپتى ۇران رەتىندە, كەرەك بولسا ۇلتتىق ۇستانىم رەتىندە ءار مەكەمەنىڭ ماڭ­دايشاسىندا تاستاي جازىلىپ تۇرسا دەيمىن!

– احمەتتىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن قانداي ۇسى­نىستار ايتار ەدىڭىز؟

– الاشتىڭ اردا ازاماتى ا.باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ اتىمەن مەم­­لەكەتتىك سىيلىقتار تاعا­يىن­دالۋ كەرەك. جازىلىپ جات­قان قازاقستان تاريحى جاڭا اكادە­ميالىق كوپتومدىعىندا احاڭنىڭ عيبراتتى ءومىرى مەن حالىق مۇد­دەسى جولىنداعى جانكەشتى ەڭبە­گىنە قاتىستى ارنايى تاراۋ ارنال­عانى ارتىق بولمايدى. بۇل ۇسى­نىس ايتىلىپ تا كەلەدى. ونى ورىنداۋعا بولادى جانە كەرەك. مەكتەپ وقۋلىقتارىندا دا ارنايى تاراۋلاردىڭ بولۋى مىندەتتى. ەڭ باستىسى, تاريحي باعىتتا احاڭ تۋرالى جەڭىل تىلمەن, كوپشىلىككە ارنالعان كىتاپ شىعارىلىپ, بۇل كىتاپتى الەمنىڭ بىرنەشە تىلىنە اۋدارۋ قاجەت. احاڭدى الەم تانيتىن ۋاقىت كەلدى دەپ ويلايمىن!

اڭگىمەلەسكەن

باتىرحان سارسەنحان,

«Egemen Qazaqstan»