جاڭا جۇيە قاعيدالارى وفتالمولوگيالىق قىزمەتتە قالاي جۇزەگە اسۋدا؟

بارشاعا ايان, ەلىمىزدە 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى (بۇدسج) ەنگىزىلدى. وندا ءاربىر قازاقستاندىققا تۇرعان جەرىندە تاۋەلسىز ەمدەۋ ورنىن جانە ەمدەۋشى دارىگەردى تاڭداۋ قۇقىعى بەرىلگەن. ياعني, ەمدەلۋشىگە جوعارى ساپالى دارىگەرلىك كومەك, ەم الۋىنا مۇمكىندىك تۋدى. مىنە, وسى جۇيە وفتالمولوگيا سالاسىندا قالاي جۇزەگە اسىرىلۋدا؟ وسى رەتتە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندى قازاق كوز اۋرۋلارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىنكۇل بوتابەكوۆاعا جولىعىپ, سۇحباتتاسقان ەدىك. – بۇگىنگى تاڭدا حالىقتىڭ دەنساۋلىق كورسەتكىشتەرى, ونىڭ ىشىندە ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى, اۋرۋ دەڭگەيى, ت.ب. ولشەمدەر ءار ەلدىڭ وركەنيەتتىلىگى دەڭگەيىن كورسەتەتىن فاكتوردىڭ ءبىرى. 2010 جىلدان قازاقستاندا ەنگىزىلگەن بۇدسج-مەديتسينا قىزمەتىنىڭ ساپاسىنا, دارىگەردىڭ كاسىبيلىگىنە, تۇرعىنداردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىنە مۇلدە جاڭا كوزقاراس اكەلدى. وندا مىنا قاعيدالار نەگىزگە الىن­عان: ناۋقاستىڭ مەديتسينا ۇيى­مىن جانە دارىگەردى ەركىن تاڭ­داۋى; مەديتسينالىق قىزمەت كور­سەتۋدە باسەكەلەستىك ورتانى قا­لىپتاستىرۋ; كورسەتىلەتىن مەدي­تسينالىق كومەكتىڭ اشىقتىعى; دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ قورىتىندى ناتيجەگە باعىتى. ياعني, تاڭدالعان بۇل جۇيە – دەر كەزىندە قولجەتىمدى جانە ەڭ باس­تىسى, كاسىبي مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق, ەلباسىنىڭ بيىل­عى جولداۋىندا باستاپقى مەديكو-سانيتارلىق كومەك ۇيىم­دارىنىڭ (بمسك) دامۋىنا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگى باسا ايتىلدى. ول دەگەنىمىز نە؟ ياعني, سىرقاتتانعان جاعدايدا ءبىرىنشى كەزەكتە كىمگە قارالامىز؟ ارينە, الدىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ امبۋلاتورلىق ۇيىمدارى: ەمحانا, دياگنوستيكالىق ورتالىقتار, ت.ب. بارامىز. بۇگىنگى تاڭدا وسى مەديتسينالىق قىزمەت بۋىنىن جەتىلدىرۋ مەن دامۋىنا بارلىق جاعداي جاسالۋى ءتيىس. ماسەلەن, ەلىمىزدەگى وفتالمولوگيالىق كومەككە كەلەيىك. قازكاعزي – رەسپۋبليكاداعى بارلىق وفتال­مولوگيالىق قىزمەتتىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولىپ تابىلادى. بۇگىندە اتالمىش باعىتتا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلۋدا. ەمحانالىق وفتالمولوگتارعا ەلدەگى ازاماتتاردىڭ 90 پايىزى قارالادى. مامانداردىڭ كاسىبيلىگى, ەرتە دياگنوستيكا جانە سىرقاتتىڭ انىقتالۋى, ءتۇرلى كوز اۋرۋلارىنىڭ دۇرىس جانە دەر كەزىندە ەمدەلۋى, ولاردىڭ كورۋگە دەگەن بولجامى جانە ناتيجەسى, تولىق جانە ساپالى ءومىرىنىڭ مانىنە بايلانىستى. ماسەلەن, بىلىنبەي ءجۇرىپ قايتىمسىز سوقىرلىققا اپارىپ سوعاتىن اۋرۋدىڭ ءبىرى - گلاۋكوما. «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2011 جىلدىڭ ساۋىرىنەن رەسپۋبليكانىڭ 12 ايماعىندا زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالعان ارنايى گلاۋكوما كابينەتتەرى اشىلدى. وسى رەتتە ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن جانە ەمحانالىق وفتالمولوگتاردىڭ كۇشىمەن گلاۋ­كومامەن اۋىراتىن 15 مىڭنان استام ادامنىڭ دياگنوزى دەر كەزىندە انىقتالدى. بۇل دەگەنىڭىز, وسىنشاما ادامنىڭ جانارىن ساق­تاپ قالىپ, زاعيپتىقتا ءومىر سۇرمەۋىنە مۇمكىنشىلىك تۋدىردى دەگەن ءسوز. ياعني, ناۋقاس ادامنىڭ جا­زىلۋ نەمەسە كورۋ قابىلەتىن ساقتاۋ مۇمكىندىگى, ساۋىقتىرۋ شارالارىن وتكىزۋ وفتالمولوگ مامان دارىگەرىنە تاۋەلدى بولىپ كەلەدى. – تۇرسىنكۇل كوپجاسار­قى­زى, ەلىمىزدە وسى سالاداعى مامان­دار ماسەلەسى, ولاردىڭ بىلىكتىلىگى قانشالىقتى شەشىلگەن؟ – مەديتسينالىق جاردەمنىڭ ەڭ باسىم بولىگى باستاپقى مەديكو-سانيتارلىق كومەك دەڭگەيىندە كورسەتىلەتىن بولعاندىقتان, ول جەردە ەرەكشە دايىندالعان ماماندار جۇمىس ىستەۋى كەرەك. سەبەبى, عزي-دە كورسەتىلەتىن جوعارى ما­مانداندىرىلعان مەديتسينالىق كومەكتەن كەيىن, ناۋقاستىڭ ءارى قاراي ەم-دومىن جالعاستىرۋ, وڭالتۋ كەزەڭدەرىن جۇرگىزۋ ەمحانا دارىگەرلەرىنە تيەسىلى. بىراق, قازىرگى ۋاقىتتا ناۋقاستار مۇمكىندىگى كەلسە وتا جاساعان دارىگەرگە كورىنگىلەرى كەلەدى. مەنىڭشە, مەديتسينالىق كومەكتىڭ ءار دەڭگەيىندەگى دارىگەرلەردىڭ ناقتى مىندەتتەرى, ياعني الگوريتم بولۋى ءتيىس. ارينە, ول ءۇشىن بمسك دارىگەرلەرىنىڭ كاسىبي بىلىمدىلىگى جوعارى بولعانى قاجەت, سەبەبى, تۇيىقتالعان شەڭبەر بويىنشا ناۋقاس قايتادان ەمحانا وفتالمولوگىنا اينالىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋدا وفتالمولوگ-دارىگەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدا تسيكلدار, شەبەرلىك-سىنىپتارىن, وقىتۋ سەمينارلارىن, تەلەدارىستەر مەن تەلەكەڭەستەردى تۇراقتى وتكىزىپ, ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. ەلىمىزدە 1000-نان استام وفتالمولوگ مامان بولسا, ولاردىڭ 200-دەن استامى جىل سايىن ينستيتۋت بازاسىندا كاسىبي بىلىكتەرىن ارتتىرادى. سونىمەن قاتار, عزي-ءدىڭ جوعارى مامانداندىرىلعان دارىگەرلەرى ەل ايماقتارىنا بارىپ, شەبەرلىك-سىنىپتارىن وتكىزىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدە. جەتەكشى ماماندار اۋرۋحانا, ەمحانا دارىگەرلەرى ءۇشىن ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتار مەن ۇسىنىستار, كوز اۋرۋلارىنىڭ تۇرلەرى بويىنشا اقپاراتتىق پاراقتار دايىندايدى. بۇدسج رەسپۋبليكالىق ورتا­­لىقتاردى ەسەپتەمەگەندە ەڭ سوڭ­عى ۇلگىدەگى زاماناۋي تەحنو­لوگيا­لار­دىڭ وبلىستىق ترانس­فەر­تىنە ءمۇم­كىندىك بەرىپ تۇر. ماسەلەن, عزي ۇزدىك قىزمەتكەرلەرى شەتەل كلينيكالا­رىنا بارىپ, جاڭا تەحنولوگيالار­­دى ۇيرەنىپ, ۇلكەن تاجىريبە جيناق­­تاپ, ءارى قاراي ەلىمىزدىڭ ايماقتا­رىن­دا قىزمەت ىستەيتىن جەرگىلىكتى دارىگەرلەردى دە وقىتۋدا. وسىدان 7-8 جىل بۇرىن, ءجيى كەزدەسەتىن كوزگە اق تۇسكەندە ۋلترادىبىس ارقىلى الىپ تاستايتىن – كاتاراكتانىڭ فاكوەمۋلسيفيكاتسياسى دەپ اتالاتىن وتا قازاقستاندا العاش تەك ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا جاسالدى. بۇل تەحنولوگيا, وتادان كەيىنگى كەزەڭدى ەداۋىر قىسقارتىپ, كورۋ قابىلەتىنىڭ تەز قالپىنا كەلۋىن, ناۋقاستىڭ قالىپتى ومىرگە تەز بەيىمدەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. سوڭعى جىلدارى بىلىكتى حيرۋرگتەردىڭ كۇشى­مەن اتالمىش وتا ەلىمىزدىڭ ءار وب­لىسىندا ەنگىزىلىپ, جوعارى مامان­داندىرىلعان مەديتسينالىق كومەك قاراپايىم حالىققا جاقىندادى. بۇدج-ءنىڭ تاعى دا ءبىر جاڭا­لىعى – بۇرىن ستاتسيونارداعى ناۋقاستار 3 اپتاعا دەيىن ەمدەلسە, جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋدىڭ ناتيجەسىندە 3-5 كۇندە ايىعىپ شىعادى. ال, ناۋقاستاردىڭ 30 پايىزى كۇندىزگى ستاتسيوناردا ەمدەلەدى. دەمەك, ناۋقاس اۋرۋحانادا جاتپاي, ەم-دومىن العان سوڭ ۇيىنە قايتۋىنا بولادى. ەكىنشىدەن, ديففەرەنتسيالدى ەڭبەكاقى, ياعني, جاڭا تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن ماماننىڭ جالاقىسى كوبەيدى. بۇگىندە ينستيتۋتتا الەمدەگى ەڭ وزىق تەحنولوگيالاردىڭ ءبارى ەنگىزىلگەن. ارينە, اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرماۋدىڭ جولىن ىزدەپ, مۇمكىندىك بولسا سىرقاتتىڭ الدىن الۋ, ەرتە انىقتاۋ شارالارىن وتكىزسە, كورۋگە دەگەن بولجامى قولايلىراق بولادى.  اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».