جۇمىسىن ۇدايى شيراتىپ, قالىڭ بۇقارانىڭ قام-قارەكەتىن شەشۋ جولىندا
دوڭگەلەنگەن دۇنيەدەگى بارشا حالىقتى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەسى قاشاندا كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. اركىمنىڭ كوكەيىن تەسكەن تۇيتكىلدى شەشۋ حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, ءتۇرلى جولدارى ىزدەستىرىلۋ ۇستىندە. بۇل ورايدا اتقارىلعان اۋقىمدى ىستەر دە جەتكىلىكتى. سوندىقتان دا ماسەلەنىڭ مانىسىنە قانىعۋ ماقساتىندا حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى حانس-حورست كونكولەۆسكيمەن جۇزدەسۋدىڭ ءجونى كەلىپ, اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
– قۇرمەتتى كونكولەۆسكي مىرزا, ءسىز 2005 جىلدان بەرى حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىمداستىعى (حاقق) باس حاتشىسى قىزمەتىن دايەكتىلىكپەن اتقارىپ كەلەسىز. ەندەشە, وسى كەزەڭ ىشىندە ىسكە اسىرىلعان قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزگى ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى جانە اعىمداعى باسىمدىقتارى تۋرالى بايانداپ بەرسەڭىز؟
– ارينە, مەن باسشىلىق جاسايتىن حاقق – الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرىمەن شۇعىلداناتىن, ۇلتتىق اكىمشىلىكتەر مەن اگەنتتىكتەردى بىرىكتىرەتىن حالىقارالىق جەتەكشى ۇيىم. ونىڭ نەگىزى 1927 جىلى قالانىپ, ۋاقىت وتە بەدەلدى حالىقارالىق مەكەمەنىڭ ءبىرى بولىپ قالىپتاستى. قازىرگى كەزدە قاۋىمداستىقتىڭ قۇرامىنا الەمنىڭ 159 ەلىنەن 340-تان استام قاتىسۋشى كىرەدى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى جانە زەينەتاقى تولەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورتالىق بار.
ال نەگىزگى ماقساتىمىز – الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك ارقاۋىندا حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاتىستى جاعداياتتى جاقسارتىپ الەم ەلدەرىندە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ مەن دامىتۋعا سايادى. بۇل بارلىق وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ اياسىن كەڭەيتۋدى قولداۋعا جانە ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالعان جالپى جۇمىسىمىزدىڭ نەگىزى. ءبىز ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا قىزمەت ەتەتىن, ءتيىمدى ءارى قولدانىستا بولاتىن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن قابىلداۋ ءۇشىن اكىمشىلەندىرۋ سالاسىنداعى الدىڭعى قاتارلى تاجىريبەلەردى قولدانۋعا ەرەكشە نازار اۋدارامىز.
قاۋىمداستىق «قارقىندى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ» دەپ اتالاتىن جاھاندىق دەڭگەيدەگى جاڭا تۇجىرىمدامانى ازىرلەپ جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندە. بۇعان الەۋمەتتىك قورعاۋدى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك قاتەرلەردىڭ الدىن الۋدى كوتەرمەلەيتىن, الەۋمەتتىك تولەم الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قولدايتىن, ياعني بۇكىل الەمنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوساتىن قولجەتىمدى جانە تۇراقتى قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ بەلسەندى يننوۆاتسيالىق تاسىلدەرى كىرەدى.
الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ قارقىندى باعدارلامالارى ويداعىداي ارەكەت ەتۋى اكىمشىلەندىرۋدى دۇرىس جۇرگىزۋگە بايلانىستى بولاتىندىقتان, ءبىز تاياۋدا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ اكىمشىلەرى ءۇشىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان بىرقاتار كاسىبي باسقارۋ نۇسقاۋلىعىن ءتۇزىپ جاريالادىق.
– وتە ورىندى ءىس ەكەن. دەگەنمەن, قازىرگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ دەگەنىمىز نە؟ مىنە, وسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتساڭىز.
– ادامزات تاريحىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى, بولا بەرەدى دە. وتباسىلىق كومەكتەن قوعامدىق ىنتىماقتاستىققا دەيىن جالعاسقان مۇنداي ەۆوليۋتسيا ادامزاتتىڭ بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەرگە جەتۋى ءۇشىن از ەڭبەكتەنبەگەنىن كورسەتەدى. بۇگىندە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسى زاماناۋي قوعامنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعانى اقيقات.
كاسىبي تىلمەن تۇيىندەسەك, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ – ادامداردىڭ كۇتپەگەن وقيعالارعا (الەۋمەتتىك قاتەرلەردەن) اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى, ەڭبەككە قابىلەتسىزدىگى, وندىرىستىك جاراقاتتار, مۇگەدەكتىك, كارىلىك نەمەسە جۇمىسسىزدىققا ۇشىراعان جاعدايىندا ناقتى ءبىر تابىس دەڭگەيىنە كەپىلدىك بەرەتىن, زاڭمەن بەلگىلەنگەن الەۋمەتتىك قورعاۋ باعدارلاماسى. سونىمەن بىرگە, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا انانى, بالالى وتباسىلاردى قورعاۋ جانە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ دە كىرەدى. ەگەر كەڭ اۋقىمدى تۇردە ايتاتىن بولساق, حاقق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى قوعامنىڭ مۇشەسى رەتىندەگى ادامنىڭ نەگىزگە الىناتىن قۇقىعى جانە بۇۇ «ادام قۇقىعى جونىندەگى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنىڭ» 22-بابىمەن بەكىتىلگەن وتكەن عاسىرداعى الەمدىك الەۋمەتتىك جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى.
تاجىريبە جۇزىندە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىنىڭ تۇرلەرى مەن ءمىندەتتەرى الەم بويىنشا ءبىرشاما وزگەرىپ تۇرادى, تاريحي, ەكونوميكالىق جانە مادەني تياناقتىلىققا, ءار ەلدىڭ ساياسي تاڭداۋىنا بايلانىستى بولادى. ايتسەدە, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ بارلىق وڭىرلەردە دە دامۋ ۇستىندە جانە ادامدار ءاربىر مەملەكەتتىڭ قۇرىلىمى مەن رەسۋرستارىنا سايكەس ۇلتتىق الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىنەن قولداۋ الادى.
– ولاي بولسا, بۇگىنگى كۇنگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ءرولى قانداي جانە ونىڭ الدىندا قانداي ماسەلەلەر تۇر؟
– تابىس الۋعا كەپىلدىكتەرمەن قوسا, قازىرگى زامانعى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋدى, قاتەرلەردىڭ الدىن الۋدى ينۆەستيتسيالايدى, جۇمىسقا تۇرۋعا جانە ادامداردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە كومەكتەسەدى. بۇعان قوسا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى ءبىر بولىگىن دە بىلدىرەدى: مىسالى, ەىدۇ ەلدەرىندە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك شىعىندار ورتا ەسەپپەن ءىجو-ءنىڭ 22 پايىزىن قۇرايدى جانە بۇل سان ودان ءارى ارتۋدا. بىراق, ءبىز الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى تەك شىعىن دەپ قاراستىرماۋىمىز كەرەك, كەرىسىنشە الەۋمەتتىك قورعاۋعا جۇمسالاتىن بۇل شىعىندار ادام كاپيتالى مەن ەلدىڭ دامۋىنا ينۆەستيتسيا رەتىندە ەسەپتەلەدى, سونداي-اق الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باستى فاكتورلارى بولىپ تابىلادى.
حاقق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋ ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ كاتاليزاتورى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قازىرگى زامانعى قوعامداعى كوپتەگەن سالالارعا قاتىستى يننوۆاتسيانىڭ كوزىنە اينالاتىن وزىق تاجىريبەلەردى دە جيناقتادى.
البەتتە, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جەكە-دارا جۇمىس ىستەي المايدى. ءويتكەنى, سىرتقى فاكتورلارعا بايلانىستى بولادى, سوندىقتان ول نەگىزىنەن جاھاندىق ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تەندەنتسيالارعا قاتىستى ماسەلەلەرمەن ۇنەمى تۇيىسەتىنى راس. ماسەلەن, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىمەن تىعىز قاتىناستاعى ەڭبەك نارىعى وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرادى. كەيبىر وڭىرلەردە كەيىنگى جىلدارى فورمالدى ەمەس سەكتوردا جۇمىس جاسايتىن حالىقتىڭ ۇلەسىنىڭ ارتۋى بايقالۋدا. كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن اسىرەسە, ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق داعدارىس سالدارىنان جاستار جۇمىسسىزدىعى باستى ماسەلە بولىپ وتىر. بۇل جاعداي بولاشاقتا ودان ءارى ۋشىعۋى مۇمكىن.
كەلەسى ماسەلە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جاڭا تۇيتكىلدەرگە تىرەلەدى. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ وزگەرۋىنە وراي قانت ديابەتى, جۇرەك-قان تامىرلارى دەرتى ءتارىزدى جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ كوبەيۋىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى مەن مۇگەدەكتەردى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىنە تالاپتار ارتۋدا.
بارلىق وڭىرلەرگە ءتان اسا ماڭىزدى سىرتقى پروبلەمالار حالىقتىڭ قارتايۋى, تۋدىڭ تومەندەۋى جانە وتباسى قۇرامىنىڭ وزگەرۋى سياقتى ۇزاق مەرزىمدى دەموگرافيالىق تەندەنتسيالارعا دا تاۋەلدى بولۋى مۇمكىن. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ جاقسارۋى مەن مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدى جەتىلدىرۋدىڭ تىعىز بايلانىسى زەينەتاقى مەن جاردەماقىنى تۇراقتى قارجىلاندىرۋعا قاتىستى كۇردەلى ماسەلەلەردى قوزعايدى.
الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا اسەر ەتەتىن, ونىڭ ىشىندە داۋىل, سۋ باسۋ, تسۋنامي سياقتى تابيعات اپاتتارىنا جانە تەحنوگەندىك اپاتتاردان تۋىندايتىن باسقا دا ماسەلەلەر بار. مىسالى, بەس ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ تاعدىرىنا, ونىڭ ىشىندە بەلارۋس, رەسەي جانە ۋكراينا ەلدەرىنە وراسان زالال كەلتىرىپ, مەديتسينالىق, ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى قوزعاعان 1986 جىلعى چەرنوبىل اپاتى. ناتيجەسىندە, بۇل ەلدەردە زاڭدى تۇردە قوسىمشا الەۋمەتتىك جانە زەينەتتىك قولداۋ باعدارلامالارى ءومىر بەلەسىنە شىقتى. اتالمىش باعدارلامالاردىڭ نەگىزگى اكىمشىلەرى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ورگاندارى بولىپ تابىلادى. قازاقستان دا كەڭەستىك كەزەڭ كەزىندەگى يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەندەرگە الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانىن مەن جاقسى بىلەمىن.
قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىس الەمدەگى بۇكىل حالىق ءۇشىن بۇرىن بولىپ كورمەگەن قيىنشىلىقتار تۋعىزدى, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا كوپتەگەن اۋىرتپالىقتار اكەلدى. بۇل جاعداي الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ اكىمشىلىگىنەن ازاماتتارعا جەڭىلدىكتەر مەن قىزمەتتەر كورسەتۋدە ۇنەمى دامۋدى, باسقارۋدى جاقسارتۋ مەن جاڭارتۋدى جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ءتيىمدى پايدالانۋ مەن باسقارۋ تاسىلدەرىن جاڭعىرتۋدى تالاپ ەتەدى.
– قازاقستاندا دا الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى قۇرىلۋدا. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى ءسىز قالاي باعالايسىز جانە قانداي حالىقارالىق ءتاجىريبەلەردى بىزدە قولدانعان ءجون دەپ پايىمدايسىز؟
– كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن, بۇدان 23 جىل بۇرىن تمد ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق الەۋمەتتىك جانە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرى رەفورمانىڭ قيىن كەزەڭدەرىن باسىنان وتكەردى. بۇگىندە قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرى ىشىندە قۇرامىنا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ جەكە شوتتارىمەن مىندەتتى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى مەن بارلىق حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارى كىرەتىن بىرەگەي مودەلى بار وڭىرلىك كوشباسشىعا اينالدى. مۇنداي ءتاجىريبەنى حاقق كوپتەگەن مۇشە-ەلدەرىنىڭ دە العانى دۇرىس دەپ ويلايمىن.
ەگەر سىزدەردەگى جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىنا كەلەتىن بولساق, وندا ەڭ الدىمەن ءبىز 1998 جىلى ەنگىزىلگەن جەكە باسقارۋداعى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن ەسكە الامىز. كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي رەفورما مەملەكەت بارلىعىنا جاۋاپ بەرگەن كەڭەستىك پاتەرناليستىك مودەلدەن, ادام بىرقاتار الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەرگە جەكە ءوزى مىندەتتى جانە تولىقتاي جاۋاپتى بولاتىن جۇيەگە بىردەن ءوتۋدى ءبىلدىردى. سوعان قاراماستان, بىرنەشە جىلدان كەيىن, حالىقتى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى قارجىلىق نارىقتىڭ تالقىسىنا سالىپ قويۋعا بولمايتىنى تۇسىنىكتى بولدى.
ءسويتىپ, وسىدان ون جىل بۇرىن حالىقتىڭ اسا ءالسىز توبىنىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىنا كەپىلدىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا مۇگەدەكتىكتى, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىن, جۇمىسسىزدىقتى جانە انالىقتى قورعايتىن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى قۇرىلدى.
مەنىڭ ەسىمدە, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدا مەملەكەتتىڭ ءرولى ارتتىرىلاتىن, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى 2004 جىلى وسى ماڭىزدى رەفورمانى حاقق قولداعان بولاتىن. حاقق مۇشە ۇيىمدار, اسىرەسە لاتىن امەريكاسى وسى جانە باسقا دا تاجىريبەلەردى زەرتتەي كەلە وزدەرىنىڭ ۇلتتىق باعدارلامالارىندا ىنتىماقتاستىق قاعيداتىن نىعايتا باستادى.
مەن وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, قازاقستان ۇكىمەتىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولۋىمەن, قور پرەزيدەنتى الماس مۇحامەتكارىم ۇلى قۇرمانوۆتى ءبىزدىڭ قاۋىمداستىقتىڭ باسشى ورگانى – حاقق بيۋرو مۇشەسى بولىپ سايلانۋىمەن شىن نيەتتەن قۇتتىقتايمىن. سونداي-اق, سىزدەردىڭ ەلدەگى زەرتتەۋلەر مەن جەتىلدىرىلۋلەر دە قازىرگى زامانعى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا ءوز پايداسىن تيگىزدى.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, حاقق قارقىندى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ ماڭىزدى كومپونەنتتەرى الدىن الۋ جانە ساقتاندىرۋدىڭ پرواكتيۆتى تاسىلىنە نەگىزدەلەدى. جانە دە اسىرەسە, قازاقستان دەنساۋلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن الدىن الۋ شارالارىن باعالايتىن حالىقارالىق الاڭ رەتىندە تانىلدى. مۇنى مەن دەنساۋلىق قورعاۋ باعدارلاماسىن دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا ۇندەيتىن 1978 جىلعى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ الماتى دەكلاراتسياسىنا سۇيەنىپ ايتىپ وتىرمىن. دەكلاراتسيا اۋرۋدىڭ الدىن الۋ قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن العاشقى دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ناقتىلايتىن ءبىرىنشى حالىقارالىق مىندەتتەمە بولدى. مەن بۇل قاعيداتتى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ بارلىق سالاسىندا دا ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن.
قازاقستان ءۇشىن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن ودان ءارى نىعايتۋعا قاتىستى مەنىڭ كەڭەسىمە كەلەتىن بولساق, ءسىزدەرگە ءوزارا كومەك قوعامدارىنىڭ حالىقارالىق تاجىريبەلەرىنە نازار اۋدارعاندارىڭىز ءجون دەر ەدىم. بۇل باعدارلامالار ەڭبەك-ميگرانتتارى, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار, ءۇي جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى سياقتى حالىقتىڭ قيىن توپتارىن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە ءوزارا كومەك قوعامى اسىرەسە, باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە ويداعىداي قىزمەت جاساۋدا, سونىمەن قاتار ازيا, افريكا جانە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندە ەڭ الدىمەن, دەنساۋلىقتى ساقتاۋدىڭ قوسىمشا باعدارلاماسىن ۇسىنۋدىڭ قارقىندى قۇرالى رەتىندە قولدانىلۋدا.
مەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ارقىلى دا ەرتە جاستان الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدى ىنتالاندىرۋعا كوڭىل بولۋگە نازار اۋدارۋدى ۇسىنار ەدىم. بۇل الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرىنە تۇراقتىلىق بەرەتىن ەڭبەك قىزمەتى كەزىندە جاۋاپكەرشىلىكتى ىنتالاندىرۋدىڭ جانە سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى. كەيبىر الدىڭعى قاتارلى وزىق تاجىريبەلەردى ۋرۋگۆايدان جانە كانادادان الۋعا بولادى.
– باس حاتشى مىرزا, ەندى سوڭعى سۇراق قويۋعا مارحابات ەتسەڭىز, 2013 جىلدىڭ اياعىندا حاقق كاتارداعى دوحا قالاسىندا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ بۇكىلالەمدىك (اقبف) ءۇشىنشى فورۋمىن وتكىزدى. وسى ءىرى شارانىڭ الەمدىك قاۋىمداستىققا قانداي باستى «جولداۋى» بولدى؟
– اقبف الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ءۇشىن جانە حاقق ءۇشىن دە ەرەكشە وقيعا ەدى جانە وسى فورۋمداعى ەكى نەگىزگى قورىتىندىنى اتاپ وتكىم كەلىپ وتىر.
فورۋمنىڭ باستى جانە اسەرلى ءساتى ول الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋداعى باسقارۋ ستاندارتتارىن ارتتىرۋ بويىنشا حاقق ورتالىعىن اشۋ – جۇمىس ونىمدىلىگى مەن قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا جاعداي جاساۋ جونىندە بىرقاتار قوسىمشا قىزمەتتەرمەن بىرگە كاسىبي ستاندارتتاردى ۇسىنۋ ءبىزدىڭ ءىرى ستراتەگيالىق باستامامىز بولدى.
فورۋمدا ءتيىمدى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ءۇشىن نەگىز رەتىندە ساپالى اكىمشىلەندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى اتالدى جانە حاقق بارلىق ەلدەردەگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى جەتىلدىرۋدى جانە دامىتۋدى ۇسىناتىن كاسىبي ماماندار قاۋىمداستىعى ەكەنىن تاعى دا دالەلدەدى.
ەڭ باستىسى, فورۋم بارلىق ادامداردى تەپە-تەڭ الەۋمەتتىك قورعاۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى تۋرالى جانە الدىن الۋ, ماداقتاۋ مەن ىنتالاندىرۋ نەگىزىندە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ تۋرالى ارتىپ كەلە جاتقان ساياسي كەلىسىم جاعدايىندا الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ تۇرلەرى مەن مىندەتتەرىن قوزعايتىن «پاراديگمالار قوزعالىسى» اتاندى. سونداي-اق, فورۋم الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا اۋىرتپالىق ەمەس, كەرىسىنشە ادام كاپيتالىن ينۆەستيتسيالاۋ ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەدى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار بارلىق ادامدار ءۇشىن تيىسىنشە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جاساماي زاماناۋي قوعام قۇرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن تاعى دا دالەلدەدى.
الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ باعدارلامالارىندا وزگەرىستەر بولۋى دا مۇمكىن. كوپتەگەن ەلدەردە ەكونوميكالىق داعدارىس الەۋمەتتىك قورعاۋ تۇرلەرىنىڭ قىسقارۋىنا جانە قايتا قۇرىلۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا, تۇتاستاي العاندا تاريحتا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى قانات جايۋى بايقالادى. ميلليونداعان ادامدار, برازيليادا, قىتايدا, وڭتۇستىك افريكادا جانە ءۇندىستاندا جانە تاعى دا باسقا ەكونوميكاسى دامۋشى ەلدەردە زەينەتاقىعا, دەنساۋلىق ساقتاۋعا جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ باسقا دا بازالىق تۇرلەرىنە قول جەتكىزۋدە.
فورۋم وسى كۇردەلى دە اۋىسپالى جاعدايدى كورسەتتى, بىراق مەن سىزدەرمەن بولىسكەلى وتىرعان باستى جولداۋ – بۇل ناقتى ءوپتيميزمنىڭ جولداۋى, بۇگىندە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ اكىمشىلەرى حالىققا, قوعامعا جانە ەكونوميكاعا سىڭىرگەن ءوز ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىن كورىپ قانا قويماي, ولارعا اسەر ەتە الاتىندىقتارىن دا كورسەتتى. بىزگە قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى دامىتۋعا جانە جەتىلدىرۋگە ۇمتىلۋ قاجەت. ءيا, ۇنەمى الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارلەندىرەتىن ءارى نارلەندىرەتىن ۇيىم بولىپ قالۋىمىز كەرەك. سوندا عانا الدىمىزعا قويعان ماقسات-ءمىندەتىمىزدى ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇرمىز دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
مارات اققۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
