قوعام • 08 قىركۇيەك، 2022

ادىلدىك تۇعىرى – بەرەكە

1381 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ وزەگى «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى تۇعىر­لى تاريحي تۇجىرىمدى نەگىزگە الىپ، ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا تۇبە­گەي­لى جانە جان-جاقتى رەفورمالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن حالىقتىڭ جاڭا سەنىم مانداتى قاجەت دەگەندى اتاپ ءوتتى. ادىلەتتى قوعامنىڭ باستى ۇستىنى – اشىق باسەكەلەستىك ورنىققان جانە بارىنە تەڭ مۇمكىندىك بەرىلەتىنى جايلى بايانداپ: «ادى­لەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءىسى ەندى عانا باس­تالدى. بۇل باعدارىمىز ەشقاشان وزگەر­مەيدى، ىشكى جانە سىرتقى احۋال قانداي بولسا دا جالعاسا بەرەدى»، دەپ تۇيىندەدى.

وسى ورايدا، «بايلىقتىڭ نە كەرەگى بار قايىرى بولماسا، بيلىكتىڭ نە كەرەگى بار ادىلدىگى بولماسا» دەپ بۇرىنعى وتكەن اتا-بابالارىمىز ايتقانداي، ادىلدىك بولماعان جەردە بەرەكە دە جوق. ياعني ء«ادىل سىنشىڭ – اق جۇرەگىڭ» دەپ ويشىل-عۇلاما شاكارىم قاجى ايتقانداي، ادىلدىكتىڭ تۇعىرى – بەرەكە.

مىسالى، جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي، ادىلدىكتى تۋ ەتىپ، ونى قوعامنىڭ بەرىك قامال-قورعانىنا اينالدىرعان قاۋىم جاۋدان جاسقانبايدى، تەبىنگىدەن الا بالتاسىن سۋىرىپ تەڭ اتانىڭ ۇلىنداي سويلەسەدى. ويتكەنى ادىلدىك سالتانات قۇرعان ەلدە سەنىمدىلىك ورنايدى، ءبيىنىڭ بەدەلى بيىك، باتىرىنىڭ باعاسى زور بولادى.

مىسالى، قازاقتىڭ قابىرعالى ءۇش ءبيىنىڭ ءبىرى قاز داۋىستى قازىبەك XVIII عاسىردىڭ ور­تا­سىندا ويراتتىڭ حانى قالدان سەرەن قولى­نا تۇتقىن بولىپ تۇسكەن ابىلاي سۇلتان­دى قۇتقارىپ الۋ ءۇشىن ەلشىلىككە بارىپ، قونتايشىنىڭ قوڭىر ورداسىنىڭ قاق تورىندە وتىرىپ ءبۇي دەيدى: ء«بىز قازاق دەگەن مال باق­قان ەلمىز، ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز. ەلىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ، جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ، نايزاعا ۇكى تاققان ەلمىز. ەشبىر دۇشپان باسىنباعان ەلمىز، باسىنان ءسوز اسىرماعان ەلمىز. دوسىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز، ءدام-تۇزىمىزدى اقتاي بىلگەن ەلمىز. اتادان ۇل تۋسا، قۇل بولامىن دەپ تۋمايدى، انادان قىز تۋسا، كۇڭ بولامىن دەپ تۋمايدى. ۇل مەن قىزدى قاماتىپ وتىرا المايتىن ەلمىز. سەن قالماق بولساڭ، ءبىز قازاق قارپىسقالى كەلگەنبىز، سەن تەمىر بولساڭ، ءبىز – كومىر، ەرىتكەلى كەلگەنبىز. قازاق، قالماق بالاسى تابىسقالى كەلگەنبىز، تانىمايتىن جات ەلگە تانىسقالى كەلگەنبىز، تانىسۋعا كونبەسەڭ، شابىسقالى كەلگەنبىز. سەن قابىلان بولساڭ، مەن – ارىستان، الىسقالى كەلگەنبىز. جاڭا ۇيرەتكەن جاس تۇلپار جارىسقالى كەلگەنبىز، تۇتقىر سارى جەلىممىن، جابىسقالى كەلگەنبىز. بەرسەڭ جوندەپ ءبىتىم ايت، نە تۇرىساتىن جەرىڭدى ايت» دەپ، ادىلەتكە ارقا سۇيەپ، بەرەكەسى بەكىگەن قاۋىمنىڭ اتىنان جاسقانباي سويلەگەن. سەبەبى ارتىندا ادىلدىك ءۇشىن اتقا قوناتىن بەرەكەلى بەرىك ەلى تۇر.

سول سياقتى حالقىمىزدىڭ قامىن جەگەن، ياكي سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اقىنشا ايتساق «حالقى ءۇشىن شام قىلعان جۇرەك مايىن» ارىستاردىڭ قاي-قايسى دا رۋحاني بىرلىكتىڭ باسىندا «ادىلدىك» تۇرعانىن ايتادى. اباي اتامىز «ادىلەت، شاپقات كىمدە بار، سول جاراسار تۋعانعا» دەسە، شاكارىم قاجى قۇدايبەردى ۇلى: «تازا اقىلى، اق جۇرەگى، مەيىرىمى، ار، ىنسابى بار ادام ءبىرىن-ءبىرى ايۋانشا جەپ، تالاپ ءوتۋى مۇمكىن ەمەس. ...ادامنىڭ بويىنا بىتكەن، ءۇش اسىل قاسيەتتەرى بىرىگىپ باسىن قوسسا، ادام بالاسىنىڭ تالاسۋى قالماق. ولار: تازا اقىل، اق جۇرەك، ادال ەڭبەك! مىنە، وسى ۇشەۋىنىڭ باسى قوسىلسا، ادام بارلىق تابيعات بايلىعىنان پايدالانىپ، باقىتتى ءومىر سۇرمەك. وسى ءۇش قاسيەت بىرىكسە، وزىمشىلدىك مانساپقورلىق، ماقتان، وتىرىك، زورلىق مەيىرىمسىزدىك، قارا نيەتتىلىك دەگەن سياقتى قىلىقتارعا ورىن قالمايدى. بۇل – تابيعات جولى. ادامنىڭ اناۋ – اڭ زامان، اعاش زامان، تاس زامانى دەگەن داۋىرلەرىمەن وسى زاماندى سالىستىرىپ قارا. قوعام قانداي ءوستى، قانداي جاڭالىقتار شىقتى. قوعام وسە بەرمەك، تازا ادامدار كوبەيسە، جامان ادەت قالا بەرمەك، بۇدان ادىلەت بولادى دەگەن قورىتىندى شىقپاق!» دەگەن ەكەن (احات شاكارىم ۇلى. «مەنىڭ اكەم، حالىق ۇلى – شاكارىم»، «جۇلدىز» جۋرنالى، 1992 ج. №11).

ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق، «ادىلەتتى مەملەكەت» ۇعىمى پرەزيدەنت تاراپىنان بۇعان دەيىن دە ايتىلعان ەدى. ايتالىق، قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى 2021 جىلى 5 قاڭتاردا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە باسىلعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا: ء«بىز ادىلەتتى قوعام مەن ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. كەز كەلگەن ىستە ادىلدىك قاعيداتىن باسشىلىققا الساق، بۇعان انىق قول جەتكىزەمىز. مىسالى، تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتا تۇسپەسەك، ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى مەن حالىقارالىق تابىستارىن ماقتان ەتۋ ارتىق. ازاماتتارىمىز ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ يگىلىگىن سەزىنە الماسا، ودان ەش قايىر جوق. مەن ءاربىر شەشىمدى قابىلدار ساتتە وسى ۇستانىمدى باسشىلىققا الامىن. ءبىز حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋمەن قاتار، بارلىق ازاماتتىڭ مۇددەسىن بىردەي قورعايمىز. مەنىڭ ۇعىمىمداعى ادىلەتتى مەملەكەت دەگەنىمىز وسى» دەگەن ەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلت ۇستازى ۇلىقتالدى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

الماتىنىڭ اۋاسى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار