– ءومىرحان ءابديمان ۇلى, احاڭ مۇراسىن تەرەڭ تەڭىز دەپ الساق, سول تەڭىزدىڭ تۇبىندەگى مارجانىن ءسۇزىپ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە زەرتتەپ-زەردەلەي الدىق پا؟ جالپى, احمەتتانۋدىڭ بۇگىنگى ءورىسى قانداي؟
– وتكەن عاسىردىڭ 1988 جىلى قازاق رۋحانياتىندا قوعامدىق ومىرىمىزگە وزگەشە ءبىر وزگەرىس اكەلگەن تاريحي جىل بولىپ قالارى ءسوزسىز. ويتكەنى بۇل جىلى قالىڭ قازاق قاۋىمى ۇزاق جىلدار بويى كوز جازىپ قالعان اسىل ارىستارىمەن قايتا قاۋىشتى. زۇلمات زامان تۇسىندا جالعان جالامەن جازىقسىز جازاعا ۇشىراپ, ستاليندىك ساياساتقا قۇلدىق ۇرعاندار ۇلت تاريحىنان الاستاتۋعا تىرىسقان ۇلىلاردىڭ ساناداعى شىراقتى ساۋلەسى قايتا جارقىراپ, شىعارمالارىنداعى نۇرلى ويلارى جۇرەكتەرگە رۋحاني شۋاق شاشتى. اڭساپ جەتكەن كەمەڭگەرلەر تاعىلىمىنا تاعزىم ەتە باستادىق. سونىڭ ناتيجەسىندە قوعامىمىز ءوزىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى تۋرالى ىلكى پايىمداۋلارعا بەت بۇردى.
مىنە, وسى كەزەڭدە قايتا تانىپ-بىلە باستاعان ارىستارىمىزدىڭ ءبىرى, ءبىرى ەمەس-اۋ, بىرەگەي تۇلعاسى – بيىلعى جىلى 150 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسى اتالىپ وتىرعان ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى – XIX عاسىردىڭ اياعى مەن XX عاسىردىڭ باس كەزىندەگى قازاق حالقىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, مادەني-رۋحاني ومىرىنەن ايرىقشا ورىن العان تۇعىرلى تۇلعا. ءبىر باسىنا سان ءتۇرلى سالقار ساناتكەرلىك توعىسقان وسىناۋ ۇلى ازامات قازاق رۋحانياتىنداعى تەڭدەسى جوق قۇبىلىس دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ونىڭ كەمەڭگەرلىك بولمىسى مەن قايراتكەرلىك قاسيەتىن تانىپ-ءبىلۋ بىرەر جىلدىڭ ىشىندە بىتە قالار جەڭىل ءىس ەمەس. وعان تەك ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان كوشەلى ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە عانا قول جەتكىزۋگە بولادى.
ءيا, احمەتتەي ادامزاتتىق ويدىڭ الىبىن ەندى تانىپ, كەمەل ءىلىمىنىڭ كەنىنە ەندى عانا كەنەلىپ جاتىرمىز. ايتسە دە بۇگىندە بۇل تۇرعىدا ءبىراز ىزدەنىستەر جاسالعانىن اتاپ وتكەن ءجون. احمەتتانۋعا XX عاسىر باس كەزىندەگى مىرجاقىپ, ەلدەس, تەلجان, ساكەن, مۇحتار, سماعۇلدار سالعان سارا جولدى كەيىننەن ر.سىزدىقوۆا, ز.قابدولوۆ, ر.نۇرعالي, ت.كاكىش ۇلى, ءو.ايتباەۆتار جالعاستىردى.
كورنەكتى تاريحشى عالىمدار ك.نۇرپەيىسوۆ, م.قويگەلديەۆ, ت.وماربەكوۆ, ق.اتاباەۆتار بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇلى تۇلعاسىن قوعامدىق-ساياسي قايراتكەرلىك, ۇلت كۇرەسكەرى تۇرعىسىنان جان-جاقتى اشسا, ءار سالاداعى جاس عالىمدار ءتۇرلى عىلىم سالاسى بويىنشا زەرتتەپ, ىزدەنىس اۋقىمىن ۇلعايتتى. ارينە, احاڭ جايلى جازىلىپ جاتقان باسقا دا ماقالالار, جارىق كورگەن جيناقتار بارشىلىق. ۆ.كۇزەمباەۆانىڭ قۇراستىرۋىمەن شىققان «ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازى» اتتى عىلىمي-بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشتە قازاقشاسى, ورىسشاسى بار احاڭ جايلى جازىلعان 763 ادەبيەتتىڭ ءتىزىمى كورسەتىلىپتى. كەيبىر قالىپ قويعاندارىن ەسەپتەمەگەندە دە, بۇلاردىڭ ازدىق ەتپەسى حاق. سان جاعىنا شۇكىرشىلىك ەتكەنمەن, ساپاسىنا كەلگەندە كوڭىلدىڭ باسەڭ تارتارىن دا جاسىرا المايمىز. سەبەبى رۋحاني الەمىمىزگە وزگەشە وزگەرىس اكەلگەن ساناتكەر تۋرالى كەيىنگى كەزدە جاريالانعان ماتەريالدار قانداي كوپ بولسا, ولارداعى ءبىرىن-ءبىرى قايتالاۋلار دا سونداي كوپ. احاڭ مۇراسىنا اركىم ءار قىرىنان كەلىپ ءجۇر. ءبىر باسىنان قايراتكەرلىك تە, اقىندىق تا, عالىمدىق تا, تىلشىلىك تە تابىلعان احاڭنىڭ تۇلعالىق قاسيەتىن تۇتاس زەرتتەۋگە ۇلكەن كۇش, تالماس تالانت كەرەك-اق.
– احاڭ شىعارماشىلىعى مەن ءومىرىن ءبىر كىسىدەي زەرتتەگەنىڭىزدى بىلەمىز. تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى جەتەكشىلىك ەتكەن عىلىمي ديسسەرتاتسياڭىز احمەت پۋبليتسيستيكاسىنا ارنالعانىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ۇلى تۇلعا جايلى بىرنەشە كىتابىڭىز جارىق كوردى. وسى باعىتتاعى ىزدەنىستەر تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– احمەتتانۋمەن اينالىسقانىمىزعا بيىل تۋرا 20 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. ۇلى تۇلعانىڭ ادەبي-پۋبليتسيستيكالىق مۇراسى جايلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, احاڭ شىعارعان «قازاق» گازەتى تۋرالى مونوگرافيا, «قازاق ادەبيەتىنىڭ قىسقاشا تاريحى» اتتى 2 تومدىق وقۋ قۇرالىنىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى ۇلكەن تاراۋىن جازىپ, «XX عاسىر باس كەزىندەگى قازاق ادەبيەتى» اتتى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋ قۇرالىمىزدىڭ, «XX عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتى» اتتى, «حح عاسىر باس كەزىندەگى قازاق ادەبيەتى» وقۋلىقتارىنىڭ ءبىر تاراۋىن احاڭا ارنادىق. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامىزدىڭ نەگىزىندە جارىق كورگەن «قازاق ادەبيەتىندەگى ۇلت-ازاتتىق يدەيا» اتتى مونوگرافيالىق زەرتتەۋىمىزدە XX عاسىر باس كەزىندەگى ادەبيەتتە ۇلت-ازاتتىق يدەيانىڭ نەگىزىن قالاعان ا.بايتۇرسىن ۇلى ەكەندىگىن دالەلدەپ, ارنايى ءبولىم جازدىق. «قازاق ادەبيەتىندەگى ۇلتتىق رۋح ەڭبەگىمىزدە دە احاڭنىڭ ادەبي مۇرالارىنا ارنالعان ارنايى تاراۋ بار. 2010 جىلى «ارنا» باسپاسىنان 20 باسپا تاباق «احمەت بايتۇرسىن ۇلى» اتتى زەرتتەۋ-ەسسەمىز جارىق كوردى. 2019 جىلى باسىلىپ شىققان «الاشتىڭ ازاتشىل ادەبيەتى» اتتى 30 باسپا تاباق زەرتتەۋ ەڭبەگىمىزدىڭ ۇلكەن بولىگى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا ارنالعان. جالپى, بۇگىنگە دەيىنگى ارالىقتا احاڭ جايلى ءتۇرلى باسىلىمدارعا ۇلكەندى-كىشىلى 50-دەن استام عىلىمي-تانىمدىق ماقالامىز باسىلىپ شىعىپتى.
– «احمەتتانۋ» اتتى ەڭبەگىڭىزدە بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى جازىلعان ماقالالاردىڭ كەيبىرى جاداعاي وي مەن قۇرعاق ماقتاۋدىڭ اسەرىنەن ارىلا الماي قالىپ جاتاتىنىن ايتاسىز...
– مۇمكىن, وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ اياعى مەن 90-جىلداردىڭ باسىندا احمەتتانۋعا جاڭا بەت بۇرعان تۇستا جاتا قالىپ ماقتاۋ مەن تۇرا قالىپ ۇرانداۋ قاجەت بولعان شىعار-اق. ال بۇگىندە ارىستارىمىزدىڭ ازاماتتىق تۇلعالارى مەن تولىققاندى تۋىندىلارىن تانىپ-بىلۋگە سابىرعا سۋارىلعان ساليقالى ويدى سەرىك ەتىپ, زەردەلى زەيىنمەن بارۋ كەرەك. تەرەڭنەن شىققان تەبىرەنىس بولماسا, دابىراعا ەلىتكەن تىز ەتپە جالعان سەزىمنەن ەشتەڭە ونبەك ەمەس. ۋاقىت سۇرانىسى دا باسقا. قۇر ۇران, قۇرعاق ايعايمەن بىتەر شارۋا شامالى. ۇلى ۇستازدىڭ بولمىسىن تانۋ انىق تا قانىق بولماسا, تانىم تىم قارابايىرلانىپ كەتۋى كادىك ەمەس. ەندەشە, ءبىر كەزدەگى م.دۋلاتوۆ, ە.وماروۆ, ت.شونان ۇلى, س.سەيفۋللين, م.اۋەزوۆ ماقالالارىنداعى ايتىلعان ويلاردى كەڭەيتە ءتۇسىپ, احمەتتانۋدى بۇگىنگى جاڭاشا كوزقاراس تۇرعىسىنان بايىپتاپ, ۋاقىت تالابىنا نەگىزدەلگەن پايىم-پاراسات دەڭگەيىنەن ورىستەتۋدىڭ ۋاقىتى جەتكەن سەكىلدى.
احمەتتانۋدىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى – ۇلى مۇحاڭ سوناۋ ءبىر كەزدە احاڭدى «ۇلتتىڭ رۋحاني كوسەمى» دەپ باعالاعان ەكەن. م.اۋەزوۆ بۇل ءسوزدى دەر كەزىندە ايتتى جانە تاۋىپ ايتتى. بىراق وسى ۇعىمنىڭ ءمانىن كەڭىرەك اشۋعا ول كىسىنىڭ مۇمكىندىگى بولمادى. احاڭ تاقىرىبىنا قايتا ءبىر ورالا المادى, شىندىعىن ايتقاندا ورالتقىزبادى. ايتپەسە, مۇحاڭداي عۇلاما ءوز جازبالارىن سان رەت شۇقشيا قاراپ, احاڭداي ۇلى تۇلعانىڭ رۋحاني كوسەمدىك سيپاتىن تولىق اشىپ بەرگەن بولار ەدى. امال كانە, وتكەنگە وكىنگەنمەن, پايدا جوق. ەندەشە, سول اۋەزوۆ اشقان ۇلىلىق بولمىسىنا بۇگىنگى تانىم دەڭگەيىنەن كوز جىبەرىپ, شاما-شارقىمىز جەتكەنشە وسى وقۋ قۇرالى نەگىزىندە تالاپتى بىلىمگەرلەرگە احاڭ كوسەمدىگىنىڭ سىرىن اشىپ, ادەبي-پۋبليتسيستيكالىق مۇراسىنىڭ ءمان-ماعىناسىن, ۇلتتىق رۋحانياتتاعى ماڭىزىن بايىتىپ بەرۋگە تىرىسايىق. ماقسات – احمەت بايتۇرسىن ۇلى بولمىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر قىرىنا عانا نازار اۋدارۋ نەمەسە جەكەلەنگەن شىعارمالارىن تالداۋ ەمەس, ءبۇتىن بولمىستىڭ بۇتىندىگىن تولىق تانىتۋ.
ءاربىر ۇلى تۇلعانىڭ تۇعىرلى بەينەسى ول ءومىر سۇرگەن ورتاعا, تاريحي كەزەڭگە تەرەڭىرەك كوز جىبەرگەندە عانا شىنايى اڭعارىلا باستايدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى – زامانىنا ساي تۋىپ, ءداۋىردىڭ جارىعى مەن قاراڭعىسىن بىردەي باعدارلاپ, جاماندىعىنان جەرىنىپ, جاقسىلىعىنان ۇيرەنە بىلگەن جان. ول – ءبىر باسىندا سان سانالى ونەر توعىسقان, تەلەگەي تەڭىز ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم يەسى بولعان, قيىندىققا تولى تارتىستى عۇمىرىندا قاراڭعىلىقتا قالعان قالىڭ ەلىن جارقىن بولاشاققا سۇيرەۋدەن باسقا باقىت بار دەپ بىلمەگەن بىرەگەي تۇلعا.
ءا دەگەندە-اق نازارعا ىلىگەتىن ءبىر سيپات – احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بۇكىل تىرلىك-تىنىسى, ادامدىق بولمىسى, ەڭ الدىمەن, ازاتتىق ۇعىمىمەن استاسىپ جاتاتىندىعى. ول – جەكە باس, جەكە ادام بوستاندىعىنىڭ جوقتاۋشىسى ەمەس, تۇگەل جۇرت, تۇتاس ەل ازاتتىعىنىڭ تۋ ۇستاۋشىسى. جالپى, XX عاسىرداعى ساياسي كۇرەسپەن مازمۇندالعان ازاتتىق قوزعالىستىڭ باستاۋىندا تۇرعان قايراتكەرلەردىڭ رۋح-تۇلعاسى – وسى احاڭ.
– ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اسىل ارمانى ۇلتىنىڭ ازاتتىعى ەدى. ءسوز سوڭىندا ۇلى تۇلعانىڭ تازا تانىمىن, قايراتكەرلىك قىرىن بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزەردەي ءبىر وي ايتساڭىز؟
– احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اسىل ارمانى ۇلتىنىڭ ازاتتىعى بولسا, ول بۇل جولدا ەشتەڭەدەن ايانعان جوق. قورلىعىن كوردi, ازابىنا ءتوزدi, قacipeتiن تارتتى, اجال oعىنa بايلاندى. بiراق شەگiنگەن جوق. ءTۇciن دە, تۇciنiگiن دە وزگەرتكەن جوق. العان بەتتەن تايمادى. Yنeمi ۇلتىنا ازاتتىق جولىنىڭ ءجونiن سiلتەپ, جوباسىن كورسەتۋمەن بولدى. ەلiن مادەنيەتتىڭ بيiگiنە جەتكiزۋ جولىنداعى جان-جاقتى iزدەنiستەرi ونى تانىمنىڭ بيiگiنە شىعاردى. سول بيiكتەن بولاشاققا بiلiم نۇرىن شاشا الدى. احمەت باستاعان قازاق زيالىلارى تۋعان ادەبيەتتiڭ تiلەكتەستەرi عانا ەمەس, جاناشىرى, قورعانىشى بولا بiلدi. بۇل اcipەcە, ولاردىڭ ادەبي تiلدi قالىپتاستىرۋ, ۇلتتىق ءتiلدىڭ ناقىشىن, كوركەمدiك بوياۋىن, تازالىعىن ساقتاۋ جولىنداعى كۇpeciنeن كوزگە تۇسەدi.
قورقىپ, قورعالاقتاماي شىندىقتى ايتۋعا نەگە بارۋ كەرەك؟ ونىڭ سەبەبiن احمەت بايتۇرسىن ۇلى بىلايشا تۇسiندiرەدi: «وزگەرiس بولعانىمەن, وزگەرمەي تۇpعaن قازاقتا قالىپ كوپ, قاشاننان بەرi قازاق iشiنە ءciڭىپ, ورنىعىپ قالعان قالىپتى وزگەرتۋ وڭدى نارسە ەمەس. باس وزگەردi, باستىق وزگەردi, تورە وزگەردi, باسقاسى ءالi قاراپ تۇر. قازاق كورگەن قورلىق پەن زورلىق كوبەيمەسە, كەمiگەن جوق... قازاقتى بۇرىن جەگەندەرi ءالi جەپ وتىر, بۇرىن زورلىق قىلعاندارى ءالi زورلىق قىلىپ وتىر. وزگەرiس كiمگe جاعىمدى, كiمگە جاعىمسىز بولىپ شىققانى كوزى بار كورەرلiك, eci بار ادام بiلەرلiك بولدى». 1922 جىلى بۇل وتە باتىل دا باتىر پiكiر ەدi. بۇل – احاڭنىڭ رۋحاني كوسەمدiگiنiڭ ايقىن بiر بەلگiسi. احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءسوز ونەرiنىڭ قۋات كۇشiنە دەگەن ceنiمiنeن ەش ايىرىلماعان جان.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
