قازاقستان ينۆەستيتسيا ءۇشىن وڭىرلىك تارتىلىس كۇشى بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەلىمىز ينۆەستيتسيا ءۇشىن جانە تەحنولوگيالار ترانسفەرتى ءۇشىن ەۋرازياداعى ەڭ تارتىمدى بولۋعا كەرەك. مۇنىڭ پرينتسيپتىك ماڭىزى بار. ءبىز ينۆەستورلارعا قولدا بار ارتىقشىلىقتارىمىزدى كورسەتۋگە ءتيىسپىز.
ن.ءا.نازارباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.
ينۆەستيتسيالارعا قولايلى جاعداي جاسالماق
كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگ «قازاقستان: ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر جانە ينۆەستيتسيالىق كليمات» تاقىرىبىنا ارنالدى. وعان ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى تيمۋر جاقسىلىقوۆ, حالىقارالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا دەپارتامەنتى ديرەكتورى ەرنار باكەنوۆ, «ساۋدا ساياساتىن دامىتۋ» ورتالىعى باس ديرەكتورى رۋسلان سۇلتانوۆ جانە باسقالار قاتىستى.
باس بايانداماشى, حالىقارالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ بەرگەن اقپاراتتارى كەدەن وداعى قۇرىلعاننان بەرى قول جەتكىزىلگەن كورسەتكىشتەرگە نەگىزدەلدى. اتاپ ايتساق, كەدەن وداعى قۇرىلعالى بەرى قازاقستاننىڭ وڭدەۋشى سەكتورىنا شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار 90 پايىزدان استام كورسەتكىشكە ارتقان. بۇل كەدەن وداعىنىڭ جۇمىسى باستالعان ۋاقىتتان بەرى ەكى ەسەگە ارتقاندىعىن كورسەتەدى. ال اتالعان مەرزىمدە ەكونوميكاعا باعىتتالعان شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 34 پايىزعا وسكەن. ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر ناتيجەسى جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ وتىرعاندىعىن كورسەتەدى, دەدى ول. قول جەتكىزىلگەن كورسەتكىشتەر ۇكىمەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان ەكونوميكانى يندۋستريالاندىرۋ مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ بويىنشا كەشەندى شارالاردىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ مۇددەسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى باسەكەگە قابىلەتتى ارتىقشىلىقتارىن ساقتاپ قالۋ بولىپ وتىر. سول قۇرالدىڭ ءبىرى – ءتيىمدى سالىق جۇيەسى. ە.باكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ سالىق جۇيەسى تۇراقتى ءارى سالىق تولەۋشىلەرگە ءتيىمدى سالىقتىق جۇكتەمەنى ۇسىنادى. وسىلايشا, كو جانە بەك-كە مۇشە-مەملەكەتتەرگە قاراعاندا ليبەرالدى سالىق جۇيەسى مەن ينۆەستيتسيالىق كليماتى ارقىلى ەلىمىز شەتەلدىك كاپيتال تارتۋعا, سونداي-اق ارىپتەس-مەملەكەتتەردەن ورتاق ءوندىرىس ورنىن اشۋ ارقىلى كاپيتال تارتۋ مۇمكىندىكتەرى جوعارى بولىپ وتىر. ياعني شەتەلدىك ينۆەستورلاردى قازاقستان ءتيىمدى ينۆەستيتسيالىق زاڭناماسى كاسىپكەرلەردى قولداۋدىڭ ءتيىمدى شارالارى مەن ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق قىزىقتىراتىنى اقيقات. كو جۇيەلى تۇردە جۇمىس ىستەي باستاعاننان بەرى قازاقستاننىڭ مۇشە-مەملەكەتتەرمەن تاۋار اينالىمى 88 پايىزعا ارتىپ, 24 ملرد. دوللاردى قۇراعان. «كو ەلدەرىنە قازاقستاندا وڭدەلگەن تاۋاردى ەكسپورتتاۋ قازاقستان ەكسپورتىنىڭ جالپى كولەمىندە وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ ۇلەسى 44 پايىزدان 54 پايىزعا دەيىن ارتتى. سونىمەن قاتار, كونديتەرلىك ونىمدەر ەسكپورتى 3 ەسەگە, ترانسفورماتورلار ەسكپورتىنىڭ كولەمى 11 ەسەگە, رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرىنە شاعىن توننالىق جۇك ماشينالارىنىڭ جەتكىزىلىمى 15-17 ەسەگە ءوستى. اككۋمۋلياتورلار بويىنشا كو ەلدەرىنە ەكسپورت 1,7 ەسەگە, كوندەنساتورلار 1,3 ەسەگە, سۋسىندار 13 ەسەگە ارتقان. «كەدەن وداعى قۇرىلعالى بەرى اۆتوكولىك قۇرالدارىنىڭ ءوندىرىسى 24 ەسەگە ءوسىپ, قازىرگى كەزدە ءوندىرىستىڭ جالپى كولەمى 40 مىڭنان استام داناعا جەتكەن. سونداي-اق, قازاقستان ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار اۋماعىنان دايىن ءونىمدى شىعارۋ كەزىندە بەلگىلى ءبىر كەدەندىك جەڭىلدىكتەردى ۇسىنۋ قۇقىعىن قورعاپ قالدى. حالىقارالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ەرنار باكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا كەدەن وداعىنىڭ جالپى اۋماعىنا قازاقستانداعى 10 ارنايى ەكونوميكالىق اۋماعىنان دايىن ءونىمدى شىعارۋ كەزىندە بەلگىلى ءبىر كەدەندىك جەڭىلدىكتەردى ۇسىنۋ قۇقىعىن قازاقستان قورعاپ قالدى. اتاپ ايتقاندا, وسى جەڭىلدىكتەردى قولدانۋ مۇمكىندىگىن 2017 جىلعا دەيىن ساقتايدى. بۇدان ءارى قاراي دا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارعا ينۆەستيتسيالار تارتۋ بويىنشا بارلىق باعىتتار مەن مۇمكىندىكتەر ساقتالادى. ولاردىڭ ىشىندە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر, اەا اۋماعىنا تاۋارلاردى ەنگىزۋ بويىنشا جەڭىلدىكتەر قامتىلعان. ال ەبجم سىرتقى ساۋدا قىزمەتى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ءاليا الىمبەتوۆا تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ اگەنتتىگى تاراپىنان بۇگىننەن باستاپ ەت ونىمدەرىن ساتۋعا شەكتەۋ ەنگىزىلگەنىن جەتكىزدى. «ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل اۆستراليادان اكەلىنەتىن سيىر ەتىنە قاتىستى», دەدى ول. «وندا ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن قاۋىپتى ترەنبولون اتسەتات پرەپاراتى شەكتى دەڭگەيدەن اسىپ كەتەدى. بۇل ءوسىم گورمونى. ءدال وسى كورسەتكىش ءۇشىن اتالعان ەت ونىمدەرىن تاسىمالداۋعا شەكتەۋ ەنگىزىلىپ وتىر», دەدى ول. سونداي-اق, 1 ماۋسىمنان باستاپ تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ اگەنتتىگى رەسمي تۇردە شەتەلدەن الكوگول ونىمدەرىن اكەلۋگە جانە ساتۋعا تىيىم ەنگىزەتىندىگىن حابارلادى. بۇل ەلىمىزدە ەنگىزىلگەن 22 تەحنيكالىق رەگلامەنتكە بايلانىستى. اتالعان رەگلامەنتتەر 1 جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەۋدە.
وسى تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرگە ءسايكەس كەلمەيتىن الكوگول ءونىمدەرى اينالىمنان الىنىپ, اكەلۋگە شەكتەۋ قويىلادى.
ۆەنەرا تۇگەلباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
بولاشاعى جارقىن جوبالار
تاياۋ بولاشاقتا قىزىلوردا وبلىسىندا سيليكات كىرپىش, گازدالعان جانە گازسىز سۋ شىعاراتىن, ەتتى تەرەڭدەتىپ وڭدەيتىن زاۋىتتار سالىنادى. بۇل جوبالار قىزىلوردا وبلىسى اكىمدىگى جانىنداعى كاسىپكەرلەر كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا تالقىلاندى.
ماجىلىستە بارلىعى 11 جوبا قارالدى. ولاردىڭ ءبارى ينۆەستيتسيالىق باعىتتاعى جوبالار ەكەنىن ايتقان ءلازىم. ەگەر جوبالار ىسكە اسسا, وندا ءوندىرىس ورىندارى ۇلعايىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. بىراق كاسىپكەرلەرگە شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ اكەتۋ ءۇشىن قولداۋ قاجەت.
«كاسىپكەرلىك سالاسىن قولداۋعا بيىل 1 تريلليون تەڭگە قارالىپ وتىر. سونىڭ تەڭ جارتىسى قازىردىڭ وزىندە اۋدارىلدى. ءبىز وسى مۇمكىندىكتى ۇتىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك. باستىسى, بولاشاعى بار جوبانى ۇسىنا بىلسەك بولعانى. كاسىپكەرلەردى قولداۋ ماقساتىندا تەكسەرۋگە موراتوري جاريالانعانىن بىلەسىزدەر. ەندى ىسكە كىرىسۋ كەرەك», دەدى ايماق باسشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ.
مىسالى, «شيەلى تاس» جشس جىلىنا 15 ميلليون سيليكات كىرپىش وندىرەتىن زاۋىتتىڭ جوباسىن ۇسىندى. قۇرىلىسى ەكى جىلعا جوسپارلانعان زاۋىتتىڭ ىرگەتاسى بيىل قالانادى. سونداي-اق, «بەست سەرۆيس لتد» جشس ۇسىنعان «ەتتى تەرەڭدەتىپ قايتا وڭدەۋ كەشەنىن سالۋ» جوباسى دا قولداۋ تاپتى. ال «گازدالعان جانە گازدالماعان سۋسىن ءوندىرىسى زاۋىتىنىڭ» جوباسىن «اكۆالاين» جشس قولعا الماقشى. سەرىكتەستىك باسشىسى عالىمبەك جاقسىلىقوۆ جەر ماسەلەسىنەن قيىندىق تۋىنداپ تۇرعانىن ايتتى. وبلىس اكىمى سالا باسشىلارىنا بۇل پروبلەمانى ءبىر اپتادا شەشىپ بەرۋدى تاپسىردى.
«قۇمكول مۇناي ترانس لتد» سەرىكتەستىگى ۇسىنعان «بۇرعىلاۋ قۇبىرلارىن يننوۆاتسيالىق ادىسپەن قايتا جوندەۋ تسەحىن قۇرۋ» جوباسى تاعى ءبىر پىسىقتاۋدى قاجەت ەتەدى. ال «قازەلەكتروينجينيرينگسەرۆيس» جانە «تەپلوتەحنيكس 2» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى «مۇناي وڭدەۋدە قاجەتتى ستاندارتتى ەمەس قوندىرعى ءوندىرىسى بويىنشا تسەح قۇرىلىسىن» سالماقشى. ول «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولدى. «تۋربينا سك» جشس ەكى بىردەي جوبا ۇسىندى. اتالعان مەكەمە تىرەكتى ارماتۋر شىعاراتىن زاۋىت پەن گاز تۋربينا سەرۆيستىك ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىن سالماقشى. جىلدام دايىندالاتىن كۇرىش بوتقاسىن «ولجا» جشس جۇزەگە اسىرماق. ءتىپتى, سىناق رەتىندە العاشقى ونىمدەرىن دە شىعارعان. كەڭەس مۇشەلەرى بۇل جوبانى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرۋعا ۋاعدالاستى. ءدال وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە «بيۋرو تۋريزم «سىرداريا» جشس-نىڭ قىزىلوردا وبلىسىندا سىرتقى جانە ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ جوباسىنا ەنگىزۋ ماسەلەسى قارالدى. تاريحي, مادەني, دەمالىس ورىندارىنا وبلىس تۇرعىندارىن ءتيىمدى باعادا ساياحاتتاندىرادى. ولاردىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى كولىك. ءدال وسى سەكىلدى جوبانى جەكە كاسىپكەر «كوگاي» دا ۇسىندى. ال «گلوبال ەنەردجي كومپاني» جشس «قامىستىباس» دەمالىس ايماعىندا كوتتەدجدى قالاشىق قۇرىلىسىن باستايتىندارىن ايتتى.
جالپى, وسى وتىرىسقا ۇسىنىلعان 11 جوباعا قاتىستى ايماق باسشىسى ءتيىستى سالا جەتەكشىلەرىنە تاپسىرما بەردى. نەگىزگى پروبلەمالار شەشىمىن تاپسا, اتالعان جوبالاردىڭ جۇزەگە اسار ءساتى دە الىس ەمەس سياقتى.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.
دەرەك پەن دايەك
كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋداعى باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ رىنوك اۋماعىن كەڭەيتۋ جانە ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋ ارقىلى قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى.
* * *
ساياسي تۇراقتىلىق پەن جاعىمدى بيزنەس-احۋالدىڭ ارقاسىندا قازاقستانعا ەداۋىر تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار قۇيىلدى. ماسەلەن, 2005 جىلدان بەرى قازاقستانعا تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى 170 ملرد. دوللاردان استام قارجىنى قۇرايدى.
* * *
قازاقستان بيزنەس جۇرگىزۋ ىسىنە قاتىستى ءساتتى رەفورما جاساعان ەل بولىپ تابىلادى. ياعني, ەلىمىزدە كاسىپكەرلىككە ەڭ قولايلى جاعدايلار جاسالعان. سونىڭ ارقاسىندا بيزنەستى رەتتەۋگە بايلانىستى زاڭنامالاردى باعالايتىن حالىقارالىق رەيتينگتەردە جوعارى كورسەتكىشكە يە بولىپ وتىر:
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ Doing Business رەيتينگىنىڭ بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ جەڭىلدىگى يندەكسى بويىنشا قازاقستان 2013 جىلى جالپى رەيتينگتەن 185 ەلدىڭ ىشىنەن 50- ورىن الدى. ونىڭ ىشىندە «ينۆەستورلاردى قورعاۋ» كورسەتكىشى بويىنشا –10-ورىن, «سالىق سالۋ» بويىنشا – 17-ورىن, كاسىپورىنداردى تىركەۋ» كورسەتكىشى بويىنشا 25-ورىندى كورسەتتى.
دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ 2012 جىلداعى جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىنىڭ رەيتينگىندە قازاقستان 144 ەلدىڭ ىشىنەن 51-ءشى ورىن الدى.
حالىقارالىق مەنەدجمەنت دامۋى ينستيتۋتىنىڭ 2013 جىلعى الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز 60 ەلدىڭ ىشىنەن 34-ءشى ورىنعا تابان تىرەدى.
