وبلىس ورتالىعىنان شالعاي جاتقان اقجار اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ جولىندا زور قاجىر-قايراتپەن, ۇلكەن ۇيىمشىلدىقپەن ەڭبەك ەتىپ جاتقانىن وسى جولعى ءىسساپارىمىزدا كوز جەتكىزىپ قايتتىق. اكىمدىك قىزمەتكە كىرىسكەنىنە ءبىر جىلعا تاياپ قالعان مۇحيت تۇرىسبەكوۆپەن ەكەۋارا اڭگىمە اتقارىلعان جۇمىستار توڭىرەگىندە ءوربىپ, ودان ءارى الداعى بيىك مەجەلەردى ىسكە اسىرۋ جايىنا ويىستى. ول ەلباسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ەڭ وتكىر ماسەلەلەرىنە قاتىستى ناقتى مىندەتتەر قويۋىنا بايلانىستى حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن, تۇرمىسىن كوتەرۋگە باعىتتالعان كەشەندى شارالار تۇزىلگەنىن, باستى نازار اتقارۋشى ورگانداردىڭ جۇمىلا ەڭبەك ەتۋىنە اۋدارىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. مۇحيت سەكسەنباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, اۋدان ەكونوميكاسىنداعى جالپى ءونىمنىڭ 80 پايىزىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى قۇرايدى. وسى سالا ەلدى مەكەندەردىڭ جاقسارىپ, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردىڭ وركەندەۋى مەن حالىق تابىسىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتەتىن باستى كورسەتكىش سانالادى. سول سەبەپتى, مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋلاردى ىسكەرلىكپەن ءارى ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, جوعارى كورسەتكىشتەرگە جەتۋ جولدارى تىنباي قاراستىرىلىپ كەلەدى.
– بىلتىر 12 ميلليارد 963 ميلليون تەڭگەنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى وندىرىلگەنىن ەسكەرسەك, ەگىنشىلىك پەن اتا كاسىپكە باسىمدىق بەرۋ باستى باعدارىمىز بولىپ قالا بەرەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان ۇكىمەتتىك باعدارلامالارعا بەلسەنە قاتىسۋ ءناتيجەسىندە سوڭعى ءۇش جىلدا مال شارۋاشىلىعىندا تۇراقتى ءوسىم بايقالىپ وتىر. 12 شارۋاشىلىق 117 ميلليون تەڭگەگە 1500-گە جۋىق ءىرى قارا مالىن ساتىپ السا, 514-ءىن «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى ارقىلى, 864-ءىن ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن يگەرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
ءبىر قۋانتارلىعى, مال شارۋاشىلىعىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن سۋبسيديا ءمولشەرى ارتىپ كەلەدى. وتكەن جىلى تۇقىم جاڭارتۋ بويىنشا 42 شارۋا قوجالىعى 2356 باسقا 32,9 ميلليون تەڭگە, جەمازىقتى ارزانداتۋ ماقساتىنا 6,9 ميلليون تەڭگە دەمەۋقارجى الدى. جەم-ءشوپ ازىرلەۋمەن اينالىسۋشىلار ءۇشىن ءبىر گەكتارعا 1,5 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا بولىنسە, ەندى 9 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى, دەي كەلىپ, م.تۇرىسبەكوۆ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە ەكونوميكامىزدىڭ ءداستۇرلى سالالارىنىڭ قارقىندى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتىپ, قۋاتتى يندۋستريالىق وڭدەۋشى سەكتور قۇرۋ قاعيداتىنا وراي جاڭا كاسىپورىندار مەن شارۋاشىلىقتار اشۋ مەجەلەنىپ وتىرعانىنا توقتالدى. بيىل ونەركاسىپ سالاسى بويىنشا 200 ميلليون تەڭگەنىڭ 6 جوباسى ىسكە اسىرىلادى. «اقجار ينۆەست» جشس سىرتقى قاپتاۋعا ارنالعان ءورنەكتاستار مەن گابروديوريت شىعارۋدى دىتتەسە, قيىرشىقتاس ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ سالاسىنا 5 كومپانيا جۇمىلاتىن بولادى. «كەرەي جەر», «شايمەردەنوۆ», «بەكبولاتوۆ», «نۇرعوجين» سەكىلدى شارۋاشىلىقتار مال فەرمالارى قۇرىلىسىن سالۋمەن اينالىسادى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا تالشىق اۋىلىنىڭ جولدارىن جوندەۋگە 20 ميلليون تەڭگە, ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋعا 16 ميلليون 565 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلعان.
ارينە, باردى قاناعات ەتۋگە, توقمەيىلسۋگە ءالى ەرتە. ەلدى مەكەندەردى تازا اۋىزسۋمەن قامتۋ, كولىك ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ, جالاقى مولشەرىن كوبەيتۋ, مەديتسينا مەكەمەلەرىن جوعارى ءبىلىمدى ماماندارمەن تولىقتىرۋ باعىتتارىندا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر جەتىپ ارتىلادى. اۋداندا ورتاشا جالاقى مولشەرى 60 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە عانا. بۇل وبلىستىق كورسەتكىشتەن كوپ تومەن دەگەن ءسوز. ونىڭ كولەمىن 84 مىڭ تەڭگەگە جەتكىزۋ ۇمتىلىسى قۇپتارلىق. بىراق قانداي ىشكى-سىرتقى رەزەرۆتەرگە ارقا سۇيەرى بەلگىسىز. ءتۇيىنىن تاپسا, ىسكە اسىرىلاتىن شارۋا ەكەنى تۇسىنىكتى. ەلباسى قىزىلجار وڭىرىنە كەلگەن ءبىر جۇمىس ساپارىندا سولتۇستىك وبلىستاردا ءىرى استىق كومپانيالارىمەن جۇمىستى جولعا قويۋ كەرەك, ويتكەنى, ولاردا جۇمىسكەرلەر جىلدىڭ تەك 5-6 ايىندا عانا ەڭبەك ەتەدى. ناتيجەسىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ورتاشا ەڭبەكاقى وڭىرلەردەگى ەڭ تومەنگى دەڭگەيدە 56 مىڭ تەڭگە. بۇل ماسەلە جان-جاقتى تالداۋ جاساۋدى جانە شارا قابىلداۋدى قاجەت ەتەدى. وبلىستا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋ ۇلەسى 2011 جىلى 30 پايىز رەنتابەلدىلىكتىڭ بار بولعانى 5 پايىزىن قۇرادى. جەكەمەنشىك كومپانيالار اۋىلعا ماماندار جەتىسپەيتىنى تۋرالى ايتادى, ال وزدەرى ءتيىستى ەڭبەكاقى تولەمەيدى. بۇل ماسەلەمەن تەك مەملەكەت اينالىسۋدا. وعان بيزنەستىڭ دە ارالاسۋى قاجەت, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. وسى وزەكتى ماسەلەنى تالقىلاۋعا وبلىستىق اكىمدىكتىڭ بىرنەشە ءماجىلىسى ارنالدى. ءتيىمدى شارالاردىڭ قابىلدانۋى ناتيجەسىندە جالاقى بەرەشەگى ازايىپ, ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقى ءوسىمى ءبىرشاما ۇلعايدى. دەسەك تە, ەڭ تومەنگى ەڭبەكاقى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قالىپ وتىر. ەڭ باستىسى, لايىقتى دەڭگەيدەگى جالاقىنىڭ بولۋى جانە ۋاقتىلى قولعا ءتيۋى وتە ماڭىزدى.
كەدەيشىلىك دەڭگەيىن ازايتىپ, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ دا باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. قولدانىلعان شارالاردىڭ ارقاسىندا بىلتىر 1197 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. دەسەك تە, 249 وتباسىنىڭ تۇرمىسى تومەن ساناتقا جاتقىزىلۋى ويلاندىرماي قويمايدى. اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار از ەمەس. مۇگەدەكتەردى وڭالتۋ باعدارلاماسىنا 27 ادام عانا تارتىلعان. «اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتى جانە تىرەك اۋىلداردى دامىتۋ ارقىلى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ» باعىتى بويىنشا ازاماتتاردى وقىتۋ, شاعىن نەسيە بەرۋ, وزىق جوبالار ۇسىنۋ جايى دا قاناعاتتاندىرا بەرمەيدى. جۇمىس بەرۋشىنىڭ تاپسىرىسى شەڭبەرىندە كوشىپ كەلۋ جانە وقىتۋ ارقىلى جۇمىسقا ورنالاسۋ جاردەمىنە ءىرى كاسىپورىنداردىڭ تارتىلۋى كوڭىل كونشىتپەيدى.
وتكەن جىلعىداي بيىلعى كوكتەمگى, كۇزگى دالا جۇمىستارى ەگىنشىلەرگە اجەپتاۋىر سالماق تۇسىرگەلى وتىرعان سىڭايلى. اۋدانداعى ەگىس القاپتارىنىڭ 70 پايىزى «بوگبي» فيرماسىنا تيەسىلى. مونوپوليست كومپانيا يەلىگىندە سونداي-اق 13 شارۋاشىلىق, 3 ەلەۆاتور بار. ونىڭ باسشىسى قاماۋعا الىنعاننان كەيىن ەلەۋلى قيىندىقتار تۋىنداعان. سالىق قارىزى 200 ميلليون تەڭگەگە جۋىقتاعان. ماردىمسىز جالاقىنىڭ بىرنەشە ايلاپ كەشىكتىرىلۋىنە جۇمىسشىلاردىڭ ەتتەرى ۇيرەنىپ كەتكەن. ونداعان مىڭ گەكتار جەرگە ءدان ءسىڭىرىلمەگەندىكتەن, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى قاتاڭ ساقتالماعاندىقتان, ءارامشوپ باسىپ كەتكەن. جەر تەلىمدەرى مەن قىمبات تەحنيكالار بانكتەرگە كەپىلگە الىنعاندىقتان, كاسىپورىننىڭ مۇلكىنەن ايىرۋ شەكتەۋى قويىلعان. ايماق باسشىسى س.ەسكەندىروۆتىڭ تەگەۋرىندى ىقپالى ارقاسىندا بىلتىر «سولتۇستىك» كومپانياسىنا ەگىنجايعا 100 مىڭ گەكتار القاپ بوساتىپ بەرىلگەن.
ءبىزدىڭ اۋدان ورتالىعىنان كەيىن اتباسىن تىرەگەن جەرىمىز لەنينگراد اۋىلدىق وكرۋگىندە ورنالاسقان كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدج بولدى. ديرەكتوردىڭ وقۋ-وندىرىستىك ماسەلەلەر ءجونىندەگى ورىنباسارى امانگەلدى كوپەەۆ بۇرىنعى ليتسەيگە كوللەدج مارتەبەسى بەرىلگەلى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ نىعايعانىن جەتكىزدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 25 ميلليون تەڭگەگە «ەنيسەي-1200» كومباينى, 5 تۇقىمسەپكىش, «متز-82» تراكتورى, ينتەراكتيۆتى تاقتالار, كومپيۋتەرلەر, تاعى باسقا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىنعان. 1967 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان وقۋ ورنى بۇگىندە ينفورماتيكا وپەراتورى, تىگىنشى, دانەكەرلەۋشى, تاس قالاۋشى, اعاش شەبەرى, تراكتورشى, جۇرگىزۋشى ماماندارىن دايىندايدى. جىل سايىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا 75-100 ادام قابىلدانىپ, 60-70-تەيى ءبىتىرىپ شىعادى. قازىر وقىپ جاتقانى – 152 ادام.
وقۋ كورپۋستارىنىڭ, ەكى سپورت زالىنىڭ, 75 ورىنعا لايىقتالعان جاتاقحانانىڭ تالاپقا ساي جابدىقتالعانى بايقالادى. جىلىجايعا كوكونىس, 1000 گەكتار جەرگە بيداي ەگىلىپ, ولاردان تۇسكەن قارجى ىشكى قاجەتتىلىككە جۇمسالادى. 30 جىل جۇمىس ءوتىلى بار ينفورماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى گۇلسان تاكەجانقىزى وقۋشىلاردىڭ وقۋعا دەگەن تالابىن, ىنتاسىن جوعارى باعالاسا, 12-ءشى توپتىڭ وقۋشىسى دانيار ورازالين ستيپەنديا الاتىنىن, بولاشاق جۇمىس ورنى ءازىر ەكەنىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى. 85 بالا ءبىر مەزگىل تەگىن تاماقتانادى. 6 جىلدان بەرى وقۋشىلاردى كاسىبي شەبەرلىككە باۋلىپ كەلە جاتقان وقۋ-ءوندىرىس شەبەرى راحات ءابىلوۆتىڭ شەبەرحاناسى ماقتاۋلىلار ساناتىندا.
بۇرىن اۋدان ورتالىعى بولعان لەنينگراد اۋىلىندا دا جان سۇيسىنەتىن يگى ىستەر كەڭىنەن قانات جايعان. ونەركاسىپ سالاسىنىڭ نەگىزگى وشاعى لەنينگراد جانە تالشىق وكرۋگتەرىندەگى قيىرشىق تاس ءوندىرۋ مەن ونى وڭدەۋ سالاسى سانالادى. 2013 جىلى 247,5 مىڭ تەكشە مەتر قيىرشىق تاس وڭدەلىپ, ءونىم كولەمى 107,6 پايىزعا ۇلعايعان. لەنينگراد, ءداۋىت, قىزىلتۋ سەكىلدى ءۇش ەلدى مەكەندى بىرىكتىرەتىن وكرۋگتە جۇمىس ىستەيتىن 27 جشس مەن 44 شارۋا قوجالىعىنا تيەسىلى ەگىستىك القابى – 58 مىڭ گەكتار. جولباستاۋشىمىز اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ايبەك حورشاتتىڭ سوزىنە قاراعاندا, ۇكىمەتتىك باعدارلاماعا قاتىسۋشىلار قاتارى وسە تۇسكەن. «تالپىن اگرو», «كەرەي» شارۋاشىلىقتارى وسىنداي قولداۋدىڭ ارقاسىندا شارۋالارىن ۇرشىقشا ءۇيىرىپ, ونداعان جۇمىس ورىندارىن اشقان. يەسىز قالعان نىساندار كاسىپكەرلەردىڭ مەنشىگىنە بەرىلىپ, ىشكى-سىرتقى اسەمدىگىمەن كوز تارتاتىن ساۋدا, مادەنيەت ورىندارىنا اينالدىرىلعان.
ءبىز وسىندا بەكايدار جاڭاباەۆ دەگەن ىسكەر كاسىپكەرمەن تانىستىق. ول اگروبانكتىڭ ءتورت قابىرعاسى قالقيعان عيماراتىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, اۋىلداستارىنا كەشەندى ساۋدا ورتالىعىن سىيلاعان. قالاداعىدان ەش كەم ەمەس. ەت, ءسۇت, باكالەيا بولىمدەرى, ناۋبايحانا, ۇيالى تەلەفون, اياق-كيىم جوندەيتىن شەبەرحانا تۇرعىندارعا قىزمەت كورسەتەدى. بەكايداردىڭ «باۋىرىم ايدارحان ەكەۋمىز وسىمەن ءتورتىنشى ساۋدا نۇكتەسىن پايدالانۋعا بەرىپ, 45 اۋىلداسىمىزعا جۇمىس تاۋىپ بەردىك. تاعى ءبىر ەسكى نىساندى قالپىنا كەلتىرىپ, جۇمىسشىلار ءۇشىن باسپانا تۇرعىزباقپىز. مال فەرمامىزدا 8 ادام قازاقتىڭ اقباس سيىرىن, جىلقى, قوي وسىرۋمەن شۇعىلدانادى. ەت ونىمدەرى تىكەلەي ءوزىمىزدىڭ ساۋدا ورىندارىنا جەتكىزىلەدى. تەحنيكا, جۇمىس كۇشى, جايىلىم جەتكىلىكتى», دەگەن جۇرەكجاردى سوزدەرىن ساتۋشى قۋانتاي ءابىلوۆا دا راستادى. ءبىراز ۋاقىت جۇمىسسىز ءجۇرىپ قالدىم. قازىر نان-كامپيت بولىمىندە ساتۋشىمىن. جالاقىمىز جاقسى. جولداسىم ەكەۋمىز ءۇش بالا ءوسىرىپ وتىرمىز. 3 جىلقى, 4 سيىر, 20-شاقتى قوي ۇستايمىز. قاز, برويلەر قۇسىن سەمىرتىپ, ساتامىز. اۋىلدا شىبىق باسىن سىندىرمايتىنداردىڭ تىرلىگىنە تاڭعالامىن. قوعامدىق جۇمىسقا جۇمساسا, ەڭبەكاقىسى از دەپ كەرگيدى. سولاردىڭ قاتارىندا الپامساداي جىگىتتەردىڭ جۇرگەنى ۇيات, دەيدى ول. جۋىردا وسى اۋىلدا 16 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە جەتىم بالالار مەن جاس وتباسىلار ۇلكەن قۋانىشقا بولەندى. ولاردىڭ جۇمىس جايى دا وڭتايلى شەشىلىپتى.
الايدا, كۆارتس قۇمىن, قيىرشىق تاس وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي كوبەيىپ بارا جاتقانى الاڭداتپاي قويمايدى. وسىندايدا مۇنداي سان قۋالاۋشىلىقتان گورى ساپا ماسەلەسىن ءبىرىنشى كەزەككە شىعارۋدىڭ, ساۋدا-ساتتىقتان گورى وزىق تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن قۋاتتى زاۋىتتار ورناتۋدىڭ ۋاقىتى جەتكەن جوق پا دەگەن ساۋال ەرىكسىز تۋىندايدى. ويتكەنى, جەكەمەنشىك ۇيىمداردىڭ دەنى شيكىزات ساتۋدان پايدا تاۋىپ, ال وڭدەلگەن ءوتىمدى ءونىم شىعارۋعا, ينۆەستيتسيا سالۋعا اسىقپايتىن ءتارىزدى. ونىڭ ءبىر ۇشىعى رەسەيدىڭ كورشىلەس ومبى وبلىسىنا تەمىرجول قاتىناسىنىڭ بولماۋىنا تىرەلەتىن سياقتى. توتە جولدىڭ ءۇزىلىپ قالۋى سالدارىنان قويمالاردا دايىن ونىمدەردىڭ جاتىپ قالۋى ءجيى كەزدەسەدى.
«دانيل» شارۋا قوجالىعىنىڭ ديرەكتورى رۋسلان يالداروۆ تىعىز شارۋالارمەن وبلىس ورتالىعىنا ءجۇرىپ كەتكەندىكتەن, ونىڭ كومەكشىسى ورازباي بايماعامبەتوۆتى سوزگە تارتتىق.
– 2006 جىلى اقجارقىن اۋىلىندا جەكە شارۋاشىلىق رەتىندە قۇرىلىپ, بيداي وسىرۋمەن اينالىستىق. وزگەلەردىڭ استىعىن تاسىمالداپ, اقشا تابۋعا ارلانعان جوقپىز. «الابوتا» كەڭشارى تاراعاندا ەكى ەسكى مال قوراسى ەنشىمىزگە ءتيدى. وسىلايشا, قاراجاتتى تىرنەكتەپ جيناپ ءجۇرىپ, قوتانداعى 40-50 شوپان اتا ت ۇلىگىن كوبەيتۋدىڭ جولىن ىزدەستىردىك. «سولتۇستىك» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيانىڭ قارجىلىق قولداۋىمەن جەزقازعان جاقتان ءبىر مىڭداي ەدىلباي قويىن ساتىپ اكەلدىك. بىلتىر اسىل تۇقىمدى قوي شارۋاشىلىعى مارتەبەسىن يەلەندىك.
جولداردىڭ وي-شۇڭقىرلارى تەگىستەلىپ, كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ءبىراز جاقسارىپ قالعانى اڭعارىلادى. اۋداندا ۇزىندىعى 484 شاقىرىم اۆتوموبيل جولى بار, ونىڭ 75 شاقىرىمى رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە. جەرگىلىكتى جولداردى ۇستاۋ, جوندەۋ جۇمىستارىنا 100 ميلليون تەڭگە جۇمسالعان. اۋىلىشىلىك جولداردى قالپىنا كەلتىرۋ جايى دا وڭعارىلا باستاعان سياقتى. اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلاماسى ارقىلى تالشىق پەن لەنينگراد ەلدى مەكەندەرىنىڭ ىشكى جولدارى جوندەلسە, «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بۇل ماقساتقا 18 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. سول سياقتى «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا 23 ەلدى مەكەننىڭ سۋ قۇبىرلارىن جاڭالاۋدىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامالارى ازىرلەنگەن. ءۇش اۋىلدىڭ 500-دەن استام ۇيلەرى ورتالىق سۋ جۇيەسىنە قوسىلعان.
مۇنىڭ ءبارىن اۋىل تۇرعىندارىن الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋعا باعىتتالعان ومىرلىك ماڭىزى بار شارالار رەتىندە قابىلداساق, كۇنگەيى باسىم ماسەلەلەر رەتىمەن شەشىلەتىنىنە سەنگىڭ كەلەدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
اقجار اۋدانى.
ارينە, باردى قاناعات ەتۋگە, توقمەيىلسۋگە ءالى ەرتە. ەلدى مەكەندەردى تازا اۋىزسۋمەن قامتۋ, كولىك ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ, جالاقى مولشەرىن كوبەيتۋ, مەديتسينا مەكەمەلەرىن جوعارى ءبىلىمدى ماماندارمەن تولىقتىرۋ باعىتتارىندا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر جەتىپ ارتىلادى. اۋداندا ورتاشا جالاقى مولشەرى 60 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە عانا. بۇل وبلىستىق كورسەتكىشتەن كوپ تومەن دەگەن ءسوز. ونىڭ كولەمىن 84 مىڭ تەڭگەگە جەتكىزۋ ۇمتىلىسى قۇپتارلىق. بىراق قانداي ىشكى-سىرتقى رەزەرۆتەرگە ارقا سۇيەرى بەلگىسىز. ءتۇيىنىن تاپسا, ىسكە اسىرىلاتىن شارۋا ەكەنى تۇسىنىكتى. ەلباسى قىزىلجار وڭىرىنە كەلگەن ءبىر جۇمىس ساپارىندا سولتۇستىك وبلىستاردا ءىرى استىق كومپانيالارىمەن جۇمىستى جولعا قويۋ كەرەك, ويتكەنى, ولاردا جۇمىسكەرلەر جىلدىڭ تەك 5-6 ايىندا عانا ەڭبەك ەتەدى. ناتيجەسىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ورتاشا ەڭبەكاقى وڭىرلەردەگى ەڭ تومەنگى دەڭگەيدە 56 مىڭ تەڭگە. بۇل ماسەلە جان-جاقتى تالداۋ جاساۋدى جانە شارا قابىلداۋدى قاجەت ەتەدى. وبلىستا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋ ۇلەسى 2011 جىلى 30 پايىز رەنتابەلدىلىكتىڭ بار بولعانى 5 پايىزىن قۇرادى. جەكەمەنشىك كومپانيالار اۋىلعا ماماندار جەتىسپەيتىنى تۋرالى ايتادى, ال وزدەرى ءتيىستى ەڭبەكاقى تولەمەيدى. بۇل ماسەلەمەن تەك مەملەكەت اينالىسۋدا. وعان بيزنەستىڭ دە ارالاسۋى قاجەت, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. وسى وزەكتى ماسەلەنى تالقىلاۋعا وبلىستىق اكىمدىكتىڭ بىرنەشە ءماجىلىسى ارنالدى. ءتيىمدى شارالاردىڭ قابىلدانۋى ناتيجەسىندە جالاقى بەرەشەگى ازايىپ, ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقى ءوسىمى ءبىرشاما ۇلعايدى. دەسەك تە, ەڭ تومەنگى ەڭبەكاقى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قالىپ وتىر. ەڭ باستىسى, لايىقتى دەڭگەيدەگى جالاقىنىڭ بولۋى جانە ۋاقتىلى قولعا ءتيۋى وتە ماڭىزدى.
كەدەيشىلىك دەڭگەيىن ازايتىپ, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ دا باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. قولدانىلعان شارالاردىڭ ارقاسىندا بىلتىر 1197 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. دەسەك تە, 249 وتباسىنىڭ تۇرمىسى تومەن ساناتقا جاتقىزىلۋى ويلاندىرماي قويمايدى. اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار از ەمەس. مۇگەدەكتەردى وڭالتۋ باعدارلاماسىنا 27 ادام عانا تارتىلعان. «اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتى جانە تىرەك اۋىلداردى دامىتۋ ارقىلى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ» باعىتى بويىنشا ازاماتتاردى وقىتۋ, شاعىن نەسيە بەرۋ, وزىق جوبالار ۇسىنۋ جايى دا قاناعاتتاندىرا بەرمەيدى. جۇمىس بەرۋشىنىڭ تاپسىرىسى شەڭبەرىندە كوشىپ كەلۋ جانە وقىتۋ ارقىلى جۇمىسقا ورنالاسۋ جاردەمىنە ءىرى كاسىپورىنداردىڭ تارتىلۋى كوڭىل كونشىتپەيدى.
وتكەن جىلعىداي بيىلعى كوكتەمگى, كۇزگى دالا جۇمىستارى ەگىنشىلەرگە اجەپتاۋىر سالماق تۇسىرگەلى وتىرعان سىڭايلى. اۋدانداعى ەگىس القاپتارىنىڭ 70 پايىزى «بوگبي» فيرماسىنا تيەسىلى. مونوپوليست كومپانيا يەلىگىندە سونداي-اق 13 شارۋاشىلىق, 3 ەلەۆاتور بار. ونىڭ باسشىسى قاماۋعا الىنعاننان كەيىن ەلەۋلى قيىندىقتار تۋىنداعان. سالىق قارىزى 200 ميلليون تەڭگەگە جۋىقتاعان. ماردىمسىز جالاقىنىڭ بىرنەشە ايلاپ كەشىكتىرىلۋىنە جۇمىسشىلاردىڭ ەتتەرى ۇيرەنىپ كەتكەن. ونداعان مىڭ گەكتار جەرگە ءدان ءسىڭىرىلمەگەندىكتەن, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى قاتاڭ ساقتالماعاندىقتان, ءارامشوپ باسىپ كەتكەن. جەر تەلىمدەرى مەن قىمبات تەحنيكالار بانكتەرگە كەپىلگە الىنعاندىقتان, كاسىپورىننىڭ مۇلكىنەن ايىرۋ شەكتەۋى قويىلعان. ايماق باسشىسى س.ەسكەندىروۆتىڭ تەگەۋرىندى ىقپالى ارقاسىندا بىلتىر «سولتۇستىك» كومپانياسىنا ەگىنجايعا 100 مىڭ گەكتار القاپ بوساتىپ بەرىلگەن.
ءبىزدىڭ اۋدان ورتالىعىنان كەيىن اتباسىن تىرەگەن جەرىمىز لەنينگراد اۋىلدىق وكرۋگىندە ورنالاسقان كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدج بولدى. ديرەكتوردىڭ وقۋ-وندىرىستىك ماسەلەلەر ءجونىندەگى ورىنباسارى امانگەلدى كوپەەۆ بۇرىنعى ليتسەيگە كوللەدج مارتەبەسى بەرىلگەلى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ نىعايعانىن جەتكىزدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 25 ميلليون تەڭگەگە «ەنيسەي-1200» كومباينى, 5 تۇقىمسەپكىش, «متز-82» تراكتورى, ينتەراكتيۆتى تاقتالار, كومپيۋتەرلەر, تاعى باسقا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىنعان. 1967 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان وقۋ ورنى بۇگىندە ينفورماتيكا وپەراتورى, تىگىنشى, دانەكەرلەۋشى, تاس قالاۋشى, اعاش شەبەرى, تراكتورشى, جۇرگىزۋشى ماماندارىن دايىندايدى. جىل سايىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا 75-100 ادام قابىلدانىپ, 60-70-تەيى ءبىتىرىپ شىعادى. قازىر وقىپ جاتقانى – 152 ادام.
وقۋ كورپۋستارىنىڭ, ەكى سپورت زالىنىڭ, 75 ورىنعا لايىقتالعان جاتاقحانانىڭ تالاپقا ساي جابدىقتالعانى بايقالادى. جىلىجايعا كوكونىس, 1000 گەكتار جەرگە بيداي ەگىلىپ, ولاردان تۇسكەن قارجى ىشكى قاجەتتىلىككە جۇمسالادى. 30 جىل جۇمىس ءوتىلى بار ينفورماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى گۇلسان تاكەجانقىزى وقۋشىلاردىڭ وقۋعا دەگەن تالابىن, ىنتاسىن جوعارى باعالاسا, 12-ءشى توپتىڭ وقۋشىسى دانيار ورازالين ستيپەنديا الاتىنىن, بولاشاق جۇمىس ورنى ءازىر ەكەنىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى. 85 بالا ءبىر مەزگىل تەگىن تاماقتانادى. 6 جىلدان بەرى وقۋشىلاردى كاسىبي شەبەرلىككە باۋلىپ كەلە جاتقان وقۋ-ءوندىرىس شەبەرى راحات ءابىلوۆتىڭ شەبەرحاناسى ماقتاۋلىلار ساناتىندا.
بۇرىن اۋدان ورتالىعى بولعان لەنينگراد اۋىلىندا دا جان سۇيسىنەتىن يگى ىستەر كەڭىنەن قانات جايعان. ونەركاسىپ سالاسىنىڭ نەگىزگى وشاعى لەنينگراد جانە تالشىق وكرۋگتەرىندەگى قيىرشىق تاس ءوندىرۋ مەن ونى وڭدەۋ سالاسى سانالادى. 2013 جىلى 247,5 مىڭ تەكشە مەتر قيىرشىق تاس وڭدەلىپ, ءونىم كولەمى 107,6 پايىزعا ۇلعايعان. لەنينگراد, ءداۋىت, قىزىلتۋ سەكىلدى ءۇش ەلدى مەكەندى بىرىكتىرەتىن وكرۋگتە جۇمىس ىستەيتىن 27 جشس مەن 44 شارۋا قوجالىعىنا تيەسىلى ەگىستىك القابى – 58 مىڭ گەكتار. جولباستاۋشىمىز اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ايبەك حورشاتتىڭ سوزىنە قاراعاندا, ۇكىمەتتىك باعدارلاماعا قاتىسۋشىلار قاتارى وسە تۇسكەن. «تالپىن اگرو», «كەرەي» شارۋاشىلىقتارى وسىنداي قولداۋدىڭ ارقاسىندا شارۋالارىن ۇرشىقشا ءۇيىرىپ, ونداعان جۇمىس ورىندارىن اشقان. يەسىز قالعان نىساندار كاسىپكەرلەردىڭ مەنشىگىنە بەرىلىپ, ىشكى-سىرتقى اسەمدىگىمەن كوز تارتاتىن ساۋدا, مادەنيەت ورىندارىنا اينالدىرىلعان.
ءبىز وسىندا بەكايدار جاڭاباەۆ دەگەن ىسكەر كاسىپكەرمەن تانىستىق. ول اگروبانكتىڭ ءتورت قابىرعاسى قالقيعان عيماراتىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, اۋىلداستارىنا كەشەندى ساۋدا ورتالىعىن سىيلاعان. قالاداعىدان ەش كەم ەمەس. ەت, ءسۇت, باكالەيا بولىمدەرى, ناۋبايحانا, ۇيالى تەلەفون, اياق-كيىم جوندەيتىن شەبەرحانا تۇرعىندارعا قىزمەت كورسەتەدى. بەكايداردىڭ «باۋىرىم ايدارحان ەكەۋمىز وسىمەن ءتورتىنشى ساۋدا نۇكتەسىن پايدالانۋعا بەرىپ, 45 اۋىلداسىمىزعا جۇمىس تاۋىپ بەردىك. تاعى ءبىر ەسكى نىساندى قالپىنا كەلتىرىپ, جۇمىسشىلار ءۇشىن باسپانا تۇرعىزباقپىز. مال فەرمامىزدا 8 ادام قازاقتىڭ اقباس سيىرىن, جىلقى, قوي وسىرۋمەن شۇعىلدانادى. ەت ونىمدەرى تىكەلەي ءوزىمىزدىڭ ساۋدا ورىندارىنا جەتكىزىلەدى. تەحنيكا, جۇمىس كۇشى, جايىلىم جەتكىلىكتى», دەگەن جۇرەكجاردى سوزدەرىن ساتۋشى قۋانتاي ءابىلوۆا دا راستادى. ءبىراز ۋاقىت جۇمىسسىز ءجۇرىپ قالدىم. قازىر نان-كامپيت بولىمىندە ساتۋشىمىن. جالاقىمىز جاقسى. جولداسىم ەكەۋمىز ءۇش بالا ءوسىرىپ وتىرمىز. 3 جىلقى, 4 سيىر, 20-شاقتى قوي ۇستايمىز. قاز, برويلەر قۇسىن سەمىرتىپ, ساتامىز. اۋىلدا شىبىق باسىن سىندىرمايتىنداردىڭ تىرلىگىنە تاڭعالامىن. قوعامدىق جۇمىسقا جۇمساسا, ەڭبەكاقىسى از دەپ كەرگيدى. سولاردىڭ قاتارىندا الپامساداي جىگىتتەردىڭ جۇرگەنى ۇيات, دەيدى ول. جۋىردا وسى اۋىلدا 16 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە جەتىم بالالار مەن جاس وتباسىلار ۇلكەن قۋانىشقا بولەندى. ولاردىڭ جۇمىس جايى دا وڭتايلى شەشىلىپتى.
الايدا, كۆارتس قۇمىن, قيىرشىق تاس وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي كوبەيىپ بارا جاتقانى الاڭداتپاي قويمايدى. وسىندايدا مۇنداي سان قۋالاۋشىلىقتان گورى ساپا ماسەلەسىن ءبىرىنشى كەزەككە شىعارۋدىڭ, ساۋدا-ساتتىقتان گورى وزىق تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن قۋاتتى زاۋىتتار ورناتۋدىڭ ۋاقىتى جەتكەن جوق پا دەگەن ساۋال ەرىكسىز تۋىندايدى. ويتكەنى, جەكەمەنشىك ۇيىمداردىڭ دەنى شيكىزات ساتۋدان پايدا تاۋىپ, ال وڭدەلگەن ءوتىمدى ءونىم شىعارۋعا, ينۆەستيتسيا سالۋعا اسىقپايتىن ءتارىزدى. ونىڭ ءبىر ۇشىعى رەسەيدىڭ كورشىلەس ومبى وبلىسىنا تەمىرجول قاتىناسىنىڭ بولماۋىنا تىرەلەتىن سياقتى. توتە جولدىڭ ءۇزىلىپ قالۋى سالدارىنان قويمالاردا دايىن ونىمدەردىڭ جاتىپ قالۋى ءجيى كەزدەسەدى.
«دانيل» شارۋا قوجالىعىنىڭ ديرەكتورى رۋسلان يالداروۆ تىعىز شارۋالارمەن وبلىس ورتالىعىنا ءجۇرىپ كەتكەندىكتەن, ونىڭ كومەكشىسى ورازباي بايماعامبەتوۆتى سوزگە تارتتىق.
– 2006 جىلى اقجارقىن اۋىلىندا جەكە شارۋاشىلىق رەتىندە قۇرىلىپ, بيداي وسىرۋمەن اينالىستىق. وزگەلەردىڭ استىعىن تاسىمالداپ, اقشا تابۋعا ارلانعان جوقپىز. «الابوتا» كەڭشارى تاراعاندا ەكى ەسكى مال قوراسى ەنشىمىزگە ءتيدى. وسىلايشا, قاراجاتتى تىرنەكتەپ جيناپ ءجۇرىپ, قوتانداعى 40-50 شوپان اتا ت ۇلىگىن كوبەيتۋدىڭ جولىن ىزدەستىردىك. «سولتۇستىك» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيانىڭ قارجىلىق قولداۋىمەن جەزقازعان جاقتان ءبىر مىڭداي ەدىلباي قويىن ساتىپ اكەلدىك. بىلتىر اسىل تۇقىمدى قوي شارۋاشىلىعى مارتەبەسىن يەلەندىك.
جولداردىڭ وي-شۇڭقىرلارى تەگىستەلىپ, كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ءبىراز جاقسارىپ قالعانى اڭعارىلادى. اۋداندا ۇزىندىعى 484 شاقىرىم اۆتوموبيل جولى بار, ونىڭ 75 شاقىرىمى رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە. جەرگىلىكتى جولداردى ۇستاۋ, جوندەۋ جۇمىستارىنا 100 ميلليون تەڭگە جۇمسالعان. اۋىلىشىلىك جولداردى قالپىنا كەلتىرۋ جايى دا وڭعارىلا باستاعان سياقتى. اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلاماسى ارقىلى تالشىق پەن لەنينگراد ەلدى مەكەندەرىنىڭ ىشكى جولدارى جوندەلسە, «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بۇل ماقساتقا 18 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. سول سياقتى «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا 23 ەلدى مەكەننىڭ سۋ قۇبىرلارىن جاڭالاۋدىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامالارى ازىرلەنگەن. ءۇش اۋىلدىڭ 500-دەن استام ۇيلەرى ورتالىق سۋ جۇيەسىنە قوسىلعان.
مۇنىڭ ءبارىن اۋىل تۇرعىندارىن الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋعا باعىتتالعان ومىرلىك ماڭىزى بار شارالار رەتىندە قابىلداساق, كۇنگەيى باسىم ماسەلەلەر رەتىمەن شەشىلەتىنىنە سەنگىڭ كەلەدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
اقجار اۋدانى.
