«جانامىن دەگەن ءبىر شىراق, جالتىلداپ كەتتى ىشىمدە» دەپ سىرشىل اقىن عالي ورمانوۆ جىرلاعانداي, اناۋ جەزكيىك جورتقان جاڭاارقا دالاسىنان, ۇلانبايتاقتىڭ باۋىرىنان, اقتاۋدىڭ ساۋىرىنان الماتىعا الاڭ كوڭىلمەن كەلگەن بالاڭ بالتابايدىڭ ءومىر جولىندا ءبىلىم شاھارى, عىلىم ساپارى سوزىلىپ جاتتى. ءوزى دە ءماتتاحام, ءسوزى دە ءماتتاحام, قۇيما قۇلاق, جازعىش جادى جاس تولقىن سول كەزدەگى كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن بويدا, مەكتەپ قابىرعاسىندا ىلگەرى-كەيىندى جۇرگەن قۇربىلارعا ارناپ جازعان جىرلارى مەن سىرلارىن ەكىنشى كەزەككە ىسىرىپ قويىپ, وقۋ ورداسىنداعى عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا ءجيى توبە كورسەتىپ, جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرىمەن كەيدە تالاسىپ, كەيدە جاراسىپ سويلەيتىن بولدى. ادەبيەت مايدانىنىڭ اتاقتىلارى, پروفەسسورلار سوندا بالاڭ ىزدەنىمپازدىڭ بەرگەن سالەمىنە قولىن ۇسىنىپ, قۇشاعىنا تارتتى. «ونداي بولماق قايدا دەپ, ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز» دەگەن اباي عاقلياسى قىر بالاسىنىڭ قۇلاعىنا ەرتە جەتكەن-ءدۇر.
دوس بولىپ قول الىسىپ, قاتارلاسىپ, قاناتتاسىپ, قالجىڭداسىپ كەلە جاتقانىمىزعا, ءتاۋبا, مىنە ەلۋ ءۇش جىلعا اياق باستى. قاتار جۇرگەن كۇندەردە بالتابايدىڭ بايىپتىلىعى, ىجداعاتتىلىعى, عىلىمي ىزدەنىسكە بەيىمدىلىگى, ءازىل-قالجىڭ مەن ادەمى يۋمورعا مويىن بۇرىپ تۇراتىنى بايقالىپ ءجۇردى. مەكتەپتە ادەبيەت ساباعىن قۇنتتاپ وقىعانىمەن وسى پاننەن العان ءبىر ساندىق ماقتاۋ قاعازدارى ول كونكۋرسقا تۇسكەندە قولتىعىنان دەمەپتى. ونى دا سابىر ساقتاپ, ءۇشىنشى كۋرسقا كەلگەندە ازەر ايتقان ەدى. جالپى, بالتەكەڭ سابىرلى ازامات, سىرباز, سىرىن ىشىنە بۇككەن سىرالعى, ساباق ايتقاندا دا دالدەپ, دامدەپ, دەرەكتەپ-دايەكتەپ ايتادى. سوندىقتان دا ول ۇستازدارعا بىردەن جاقتى. اسىرەسە اتى اڭىزعا اينالعان, توڭكەرىس جىلدارىندا جەتىسۋ جەرىندە جەكە مەكتەپ اشىپ, تاريحي تۇلعا بولىپ قالىپتاسقان «مامان مەكتەبىنىڭ» ءارى شاكىرتى ءارى ءىزىن جالعاستىرۋشى, ءتىل مامانى, عالىم ىبىرايىم مامانوۆتىڭ ءتول شاكىرتىنە اينالىپ, ديپلوم جۇمىسىن ءتىل تاقىرىبىندا سول ۇستازدان قورعادى. بەسكە قورعادى. سول قورعاۋ ونى ادەبيەت پەن ءتىلدىڭ عىلىمي بەلەسىنە الىپ كەلە جاتتى. 1973 جىلدىڭ اقپانىندا سول كەزدەگى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ەكىنشى كۋرس ستۋدەنتى نالبيكە ەركەقىزىنا ۇيلەنگەندە, ول ءبىرجولا ادەبيەت دەگەن قاسيەتتى مەكەنگە تايمايتىن تابانىن تىرەگەن بولاتىن. ادەبيەتشىلەر وداعىن قۇردى. بۇل وداق ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعىنان بەرىك وداق بولىپ شىقتى.
ادەبيەت دەگەن جۇرتتىڭ كوبىنە ەڭ وڭاي ماماندىق بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. «ادەبيەت – اردىڭ ءىسى» دەگەن قابدولوۆتىق قاعيدانى قايتالاپ ايتساق تا, ونىڭ ءمان-مازمۇنى اۋىرلاپ كەتپەسى انىق. بىراق بالتەكەڭ وسىناۋ ايدىندى اكسيومانى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە كىرىستى. مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا 1974 جىلدىڭ جازىندا ءبىر كۋرستان: بالتاباي, تۇرسىنبەك, انارباي, زەينوللا جانە مەن بىرگە قابىلداندىق. ينستيتۋت ديرەكتورى ءادي شارىپوۆكە تىكەلەي كىرگەن العىر دا اياۋلى ۇستازىمىز تۇرسىنبەك كاكىشەۆ ءبارىمىزدى الماتىعا الىپ قالۋ ءۇشىن بارىنشا جۇمىستاندى.
ۇقىپتىلىق تا ۇلاعات. بالتاباي ۇستازداردىڭ وقىعان لەكتسيالارىن تولىق ۇلگەرىپ, قاعىس قالدىرماي قاعىپ الىپ, مارجانداي جازۋىمەن اق قاعازعا ءتۇسىرىپ, اسىرەسە سول كەزدەگى جارقىل مىنەز جاس ۇستاز رىمعالي نۇرعاليەۆتىڭ ەرەكشە ءىلتيپاتىنا يە بولدى. ۇستازدار مەن شاكىرت اراسىنداعى وسىنداي رۋحاني-عىلىمي بايلانىس كەيىن اكادەميك اتانعان رىمعالي اعا مەن قازىر جوعارى وقۋ ورىندارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, شىڭعىس ايتماتوۆ اتىنداعى حالىقارالىق اكادەميانىڭ مۇشەسى, رەسەي جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «قۇرمەت» وردەندى پروفەسسور بالتاباي ابدىعازي ۇلىن ادەبيەت اتتى ابىرويلى دا اسقاق ماماندىقتىڭ اسقارىنا شىعاردى. «ادەبيەت – اردىڭ ءىسى» ەكەنىن ومىردە دالەلدەگەن ازاماتتاردىڭ قاتارىندا بۇل كۇندە پروفەسسور بالتاباي ابدىعازي ۇلىنىڭ ەسىم-سويى عىلىمي ورتانىڭ قۇرمەت تاقتاسىندا جازۋلى تۇر.
70-ءشى جىلداردىڭ اياعىنا تامان بالتەكەڭ سول كەزدە اتاعى اسپانعا شىعىپ, الامان جۇرتتى باۋراعان جاستار باسىلىمى «لەنينشىل جاس» گازەتىنە قىزمەتكە كەلدى. ونى سول جەرگە شاقىرعان دوس-ۇستازىمىز, پاراساتتى پاسسيونار ازامات ساعات اشىمباەۆ بولاتىن. سابىرلى بالتەكەڭنىڭ وتىرىسى سول, قالىڭ قاعازدىڭ ورتاسىندا, بىراق يۋمورى سول قالپىندا. ۇلكەن تسك-عا جازاتىن انىقتامالار مەن ەسەپتەر دە ونىڭ مارجانداي جازۋىمەن ماشبيۋروعا ءتۇسىپ, جوعارى جاققا كەتىپ جاتادى. ورىسشاسى دا قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي. «جىگىتتى جۇرت ماقتاعان, قىز جاقتاعان» دەگەندەي, ونىڭ وسىناۋ ەڭبەگى سول كەزدەگى «سق-نىڭ», ياعني بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باسشىلارىنىڭ دا قۇلاعىنا جەتىپ, ءبىر كۇنى ونى اتتاي قالاپ, اتانداي تەڭ ارتىپ, الدى دا كەتتى. ول جەردە دە تياناقتى جۇمىسىمەن كورىندى.
بۇل قاسيەتتى ورداعا كەيىن مەن دە ات شالدىردىم. ءسويتىپ, بالتاباي ەكەۋىمىز كەيدە: ء«بىز ەگەمەننەن ەنشى العان ۇلدارمىز» دەپ بوركىمىزدى قيسايتا كيەتىنىمىز بار. «ەگەمەن» دەگەندە ەلەڭدەپ, توركىنى الىستا قالعان جانداي بولىپ, كەشەگى كەزەڭگە كۇن سالا قارايتىنىمىز جانە شىندىق. جۋرناليستيكادا «شەرحاننىڭ شەكپەنىنەن شىقتىق» دەگەن ماراپاتتى ءسوز بار, ءبىز بالتاباي ەكەۋىمىز سايىپقىران ساردار رەداكتور سەيداحمەتتىڭ سىنىبىنان شىققانبىز. جاستار گازەتىندەگى دوستىق, باۋىرمالدىق, كوپشىلدىك, ۇجىمداستىق, ىزدەنىمپازدىق, قۇشتارلىق, نامىسقويلىق, ۇلتشىلدىق, سىن شىن بولسىن, شىن سىن بولسىن دەگەن ۇستانىم عىلىمعا دەن قويعان بالتابايدىڭ ودان كەيىنگى جولدارىندا شىراق بولىپ جاندى دا وتىردى. «عىلىمدا داڭعىل جول جوق» دەگەن قاعيدانى كارل ماركس ايتتى دەگەن ءسوز بار, ءاي, قايدام, مەنىڭشە عىلىمدا داڭعىل جول بار, ول – ەڭبەك پەن ىزدەنىس جولى. سول جولعا تۇسكەن ادام اداسپايدى. جالپى, بالتەكەڭ اداسپايتىن ازامات. بارار جەرىن باعدارلاپ السا, سول جولدان تايمايدى, تاپجىلمايدى, ءتوزىمى مەن سەزىمى قاتار ءورىلىپ, بولمىسى كورىنىپ, تەرەڭى تۇنىپ, كوڭىلى ك ۇلىپ تۇرادى. تابيعي ناۆيگاتسياسى تۇراقتى. بىردە «سق-دان» دا اياق سۋىتىپ, بىرەر جىل «جالىن» الماناعىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولدى, بىراق تازا ادەبي ورتادان گورى عىلىمدى قولاي كورىپ, ۇزاتپاي قىزمەتتىك مەكەنجايىن اۋىستىردى. جازۋشىلار وداعىنا مۇشەلىككە وتەر تۇستا بالتەكەڭە ادەبي كەپىلدەمە بەردىم. ەندى ونىڭ ازاماتتىق, عىلىمي ەڭبەگىنە دە كەپىلدەمە-ماقالا بەرىپ وتىرمىن.
ءسوز باسىندا بالتەكەڭ دەرەكتى-دايەكتى عالىم دەپ ايتقانىمداي, ونىڭ ۇزاق جىلدارداعى عىلىمي-ادەبي جانە ۇستازدىق ەڭبەگىن تياناقتاپ ايتپاسام, كەيىپكەرىمنىڭ بولمىسىن اشا الماي قالارمىن دەپ قاۋىپتەندىم دە, ناقتى مىسالدارعا دا يەك ارتتىم. ول 1987 جىلى سول كەزدەگى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇسىپ, ونى مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتادى. عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ تاقىرىبى بويىنشا 1990 جىلى «اباي ءداستۇرى جانە شاكارىم پوەزياسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. بۇل جۇمىس قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنداعى اقتاڭداقتار جونىندەگى, ونىڭ ىشىندە ويشىل اقىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى تۋرالى تۇڭعىش ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋ بولاتىن. سوندىقتان ونى شاكارىمنىڭ شىراقشىسى دەپ ادەبي-عىلىمي ورتا ماقتان ەتەدى. اقتاڭداقتاردى ارشۋ ىسىندە تىڭنان جول سالعان عالىمداردىڭ قاتارى كۇن ساناپ وسە باستادى, بىراق العاشقىلاردىڭ ابىرويى قاشاندا قۇرمەتتەۋگە لايىقتى. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەگى قاتارداعى وقىتۋشىدان پروفەسسور, ينستيتۋت ديرەكتورى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتە 20 جىلعا جۋىق فيلولوگيا ينستيتۋتىنىڭ دەكانى, ديرەكتورى, 10 جىل قازاق ادەبيەتى كافەدراسىن باسقاردى.
2001 جىلى «شاكارىم شىعارماشىلىعىنىڭ داستۇرلىك جانە كوركەمدىك نەگىزدەرى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. 2001 جىلى وعان پروفەسسور اتاعى بەرىلدى. ۇزاق جىلدار بويى فيلولوگيا جانە پەداگوگيكا سالالارى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالاتىن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى رەتىندە رەسپۋبليكا جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن بىلىكتى عالىم-پەداگوگتەر دايارلاۋ ىسىنە زور ۇلەس قوستى. ونىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن 11 كانديداتتىق جانە 2 دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. 2009 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان ء«بىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» اتاعى بەرىلدى.
پروفەسسور ابدىعازي ۇلىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جارىق كورگەن قازاق ادەبيەتى ءپانى بويىنشا جالپى ءبىلىم بەرەتىن قازاق مەكتەپتەرىنىڭ 10-سىنىبىنا, سونداي-اق وزبەك جانە ۇيعىر تىلدەرىندە ءىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ 11-سىنىپتارىنا ارنالعان جاڭا بۋىن وقۋلىقتارى مەن وقۋ ادىستەمەلىك كەشەندەرى ۇزاق جىلدار رەسپۋبليكا مەكتەپتەرىندە قولدانىستا بولدى. ونىڭ اۆتورلىعىمەن 11 وقۋلىق, 6 وقۋ قۇرالى, 3 ادىستەمەلىك نۇسقاۋ, 4 تيپتىك باعدارلاما, 250-دەن اسا عىلىمي ماقالالارى جارىق كوردى. ادەبيەتتانۋشى عالىمنىڭ باستى زەرتتەۋ تاقىرىبى ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىنداعى اسا كورنەكتى اقىن, ويشىل فيلوسوف شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى بولىپ شىقتى. العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ شاكارىم اقىن جونىندە زەرتتەۋ كىتاپتارىن جاريالادى. عالىمنىڭ اسپيرانت كەزىندە, 1989 جىلى «شاكارىم قۇدايبەرديەۆ. تۆورچەستۆولىق ءومىربايان» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن وقۋ قۇرالى ەلىمىزدە العاش رەت اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتىلا باستاپ, لەكتسيالىق كۋرسقا نەگىز بولدى. عالىمنىڭ «اسىل ارنا» (1992) اتتى ەڭبەگى شاكارىمنىڭ پوەزياسى مەن اباي ءداستۇرى اراسىنداعى تىعىز بايلانىستىڭ ارنالارىنا تالداۋ جاساپ, شاكارىمنىڭ اقىن رەتىندە قالىپتاسۋى مەن وسۋىندەگى ۇلى ۇستازىنىڭ ءرولىن ايقىنداۋعا ارنالسا, «شاكارىم شىعارماشىلىعىنىڭ داستۇرلىك جانە كوركەمدىك نەگىزدەرى» (الماتى, 2000), «شاكارىم: ءداستۇر جانە كوركەمدىك» (سەمەي, 2007) اتتى كىتاپتارىندا شاكارىمنىڭ ۇلى اباي ءداستۇرىن بايىتا جالعاستىرا وتىرىپ, ۇلتتىق پوەزيانى وركەندەتۋگە قوسقان ۇلەسىن, جەكە اقىندىق قولتاڭباسىن, سۋرەتكەرلىك تۇلعاسىن سومداپ شىقتى. 2008 جىلى «راريتەت» باسپاسىنان جارىق كورگەن «شاكارىم الەمى» اتتى مونوگرافياسى كورنەكتى قالامگەردىڭ تۇتاس شىعارماشىلىق تۇلعاسىن, اتاپ ايتقاندا, ونىڭ ليريكالىق پوەزياداعى, پوەما جانرىنداعى, پروزاداعى, اۋدارما سالاسىنداعى تۋىنداتقان ەڭبەكتەرى ارقىلى ونىڭ ۇلتتىق رۋحانيات كەڭىستىگىندەگى, قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندەگى الاتىن ورنىن ناقتى بەكىتىپ بەردى. قازاق ادەبيەتىنىڭ 10 تومدىق تاريحىن دايىنداۋ جوباسىنا, «شاكارىم» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسىن جانە كوپتومدىق «شاكارىمتانۋ ماسەلەلەرى» جانە «شاكارىم الەمى» سەريالىق زەرتتەۋلەر جيناقتارىنىڭ رەداكتسيالىق القا مۇشەسى رەتىندە ولاردى دايىنداۋ مەن شىعارۋعا بەلسەندى اتسالىستى. ول ءالى دە تىنىمسىز ىزدەنىس, عىلىمي قايراتكەرلىك ۇستىندە. ۇستازدىق ۇلاعاتىن كەيىنگى جاس تولقىنعا بەرۋدە تالماستان قالام سىلتەپ, وي تەربەپ, ۇلگى-ونەگە كورسەتۋدە «بالتابايلىق ستيلدەن» اۋىتقىعان ەمەس.
وتەگەن ورالباي ۇلى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
