بۇقار جىراۋ اتىنداعى وبلىستىق ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىنىڭ باسشىسى ەربول قايىروۆ حابارلاسىپ, ءسۇيىنشى حاباردىڭ بار ەكەنىن جەتكىزگەن سوڭ جەدەلدەتىپ مۋزەيگە باردىق. جۋىقتا مادەنيەت مەكەمەسى ارنايى اكتسيا جاريالاپ, ءوڭىر جۇرتشىلىعىنان كونەنىڭ كوزى, جۇزجىلدىقتاردىڭ كۋاسى بولعان جادىگەرلەردى جيىستىرعان. ناتيجەسى جامان بولماعان سىڭايلى.
– اققۋلى اۋدانىنداعى شاقا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى نۇرلان قاسىموۆ مۋزەيگە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ماسا» اتتى ولەڭدەر جيناعىنىڭ تۇپنۇسقاسىن اكەپ تاپسىردى. وتاعاسىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنى ەنەسى اكەلىپ بەرگەن. ول كىسى التاي جاقتان كوشىپ كەلىپتى. ءۇي ۇلكەندەرى جىلدار بويى قۇران دەپ ويلاعان عوي, ءسويتىپ ونى مەشىت اشىلعاندا يمامعا اپارىپ بەرگەن كورىنەدى. ءدىن قىزمەتكەرى كىتاپتىڭ قۇران اياتتارىنا قاتىسى جوعىن ايتىپ قايتارىپ جىبەرىپتى. ۇلت ۇستازىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىندا بۇل ءبىز ءۇشىن كۇتپەگەن جاڭالىق بولدى. مۇقاباسى, ىشكى بەتتەرىنىڭ 46 پاراعى (93 بەتى ساقتالعان) تازا ساقتالىپ قالعان. باسىلعان قاعازى ابدەن سارعايىپ, ەسكىرگەن دەمەسەڭىز, توتە جازۋ وقي بىلەتىنگە جاراپ تۇر, – دەيدى ە.قايىروۆ.
كىتاپتى پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ادىلبەك امىرەنوۆ وقىپ كورىپ, ونىڭ «ماسا» كىتابىنىڭ تۇپنۇسقاسى ەكەنىن ايتقان. دەگەنمەن قايدان, قاي جىلى باسىلىپ شىققانى اقپارات جوق. جالپى, «ماسا» جيناعى كەزىندە باسپادان 3 مارتە شىعارىلعان ەكەن. ونىڭ العاشقىسى 1911 جىلى باسىلسا, سوڭعىسى 1922 جىلى وقىرمان قولىنا ءتيىپتى. ال وسى ەكى ارالىق كەزەڭدەگى ەكىنشى كىتاپتىڭ جىلىن عالىمدارىمىز انىقتاي الماي وتىرعانى ءمالىم. بۇل جادىگەر سول ەكىنشى كىتاپ بولۋى دا مۇمكىن.
مۋزەي باسشىسىنىڭ سوزىنە قۇلاق سالدىق. ايتۋىنشا, كىتاپتا پۋشكيننەن «بالىقشى مەن بالىق», لەرمونتوۆتان «متسىري» ولەڭدەرىنىڭ, جادوۆسكايا جىرلارىنىڭ اۋدارمالارى, ۇلت ۇستازىنىڭ ءوزىنىڭ كوپتەگەن ولەڭدەرى بار. ماسەلەن, «جازۋشىنىڭ قاناعاتى», «ات», «عىلىم», «باق», «دانىشپان اليكتىڭ اجالى», «قوجاناسرەددين اقىلى», «وقۋعا شاقىرۋ», «نابىك اتى» جانە باسقا جالپى سانى 17 ولەڭ باسىلعان.
– بيىل جازدا ارنايى اكتسيا جاريالاپ, ءوڭىر تۇرعىندارىنان 40-قا جۋىق جادىگەر جينالدى. ونىڭ تەڭ جارتىسى – ەسكى قولجازبالار, التاۋى – كونە كىتاپتار. «ماسا» سونىڭ ىشىندە العاش وقىلىپ, جۇرتقا جاريالاعالى وتىرعان قۇندى دۇنيەمىز. ءبىزدىڭ مۋزەي قىزمەتكەرلەرى توتە جانە قادىم جازۋدى تاني المايتىنى بەلگىلى بولدى. نەگىزگى قور ءبولىمى, ادەبيەت ءبولىمى, ونەر بولىمىندەگى بارلىق 15 قىزمەتكەردى الداعى كۇزدەن باستاپ وسى جازۋعا ۇيرەتكەلى جاتىرمىز. بۇدان باسقا بىرنەشە قۇندى كىتاپتار تابىلدى. ولاردى ازىرشە قۇپيا ۇستاپ وتىرمىز. قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ 1924 جىلى ماسكەۋدە شىعارىلعان «قازاق تاريحىنان» كىتاپشاسىنىڭ تۇپنۇسقاسىن, التىنسارين مەن قوشكەگە قاتىستى قولجازبالاردى تاپتىق. بىلتىر الىس اۋدان-اۋىلداردى ارالاپ, ەل ىشىندەگى فولكلوردى جيناعان ۋاقىتتا كولەمى 15 داپتەر بولاتىن قولجازبا الىپ كەلىپ ەدىم. ولاردىڭ بارلىعى وقىلعان جوق. بۇيىرتسا, ءبىز جيناعان قۇندى جادىگەرلەردىڭ بارلىعى ماماندارمەن وقىلىپ, تۇسىنىكتەمە بەرىلىپ, قۇپيالارى جاريا ەتىلەتىن بولادى. كەزىندە مەكەمەمىزگە تاپسىرىلىپ, تاسادا قالىپ قويعان دۇنيەلەر كوپ ەكەن. سولاردى ىزدەپ تاۋىپ, كەلۋشىلەردىڭ نازارىنا ۇسىنىپ جاتىرمىز. تۇڭعىش كاسىبي رەجيسسەر جۇمات شانيننىڭ جۇبايى جانبيكە شانينانىڭ پورترەتى, يسا بايزاقوۆتىڭ داۋىسى جازىلعان تاسپا, ساز اسپابىن جاساۋدىڭ ايگىلى شەبەرى قامار قاسىموۆتىڭ حاتتارى وسى جۇمىستار اياسىندا انىقتالدى, – دەيدى ەربول ءماتى ۇلى.
بۇگىنگى تاڭدا مۋزەي قورىندا 60 مىڭداي جادىگەر بار بولسا, ونىڭ 15 مىڭنان استامى نەگىزگى قورعا ەنىپ وتىر. ەكسپوناتتاردىڭ باسىم بولىگى اتاقتى اقىن-جازۋشىلار مەن ونەر يەلەرى كەزىندە ۇستاعان زاتتار مەن قولجازبا-كىتاپتارىنان تۇراتىنىن ايتىپ ءوتۋ كەرەك. مۇندا جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ 1926 جىلى جارىق كورگەن «قارتقوجا» رومانىنىڭ تۇپنۇسقاسى, اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ 1933 جىلى شىققان تولىق شىعارمالار جيناعى, سابىر ءشارىپوۆتىڭ وتكەن عاسىردىڭ 20-سىنشى جىلدارى باسىلعان 2 بىردەي كىتابى, ءابۋشاحمان نۇرسەيىت ۇلى (شاحمان مولدا) ءوز قولىمەن مۋزەي قورىنا وتكىزىپ كەتكەن تاتار تاريحىنا, يسلام شاريعاتىنا قاتىستى جازىلعان كونە باسىلىمدار ساقتالعان.
پاۆلودار وبلىسى
