ەرلان ايتاحانوۆ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى: “4 ميلليارد سالىق بازاسى وسىنشا تەڭگەگە ۇلعايتىلادى”

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ قىزمەتىنە كىرىسكەن كۇنىنەن باستاپ اكىمشىلىك رەسۋرستاردى بارىنشا پايدالانۋ ارقىلى قالا, اۋدان, اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك كارتاسىن جاساۋ ءۇشىن توپتار اتتاندىرعان. اۋىل اكىمىنىڭ ءوزىن جىعا تاني بەرمەيتىن اۋىلدارعا دا ءوزى بارعان اكىم ءاۋ باستا دىتتەگەن ماقساتىنا جەتتى. ەلدى مەكەندەرگە دەيىن الەۋمەتتىك كارتا جاسالىپ, شەشىلمەگەن بارلىق پروبلەمالار كومپيۋتەردىڭ ميشىعىنا سالىنىپ قويىلدى. قازىر ءار اۋىل, ەلدى مەكەن نە ايتادى دەپ اۋزىنا قاراپ وتىرمايدى, قارجى جاعدايىنا قاراي ماسەلەلەرى شەشىلىپ جاتىر. اۋىل, اۋدانداردىڭ سان جىلداعان پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن قارجى قاجەت.  مۇندايدا ەڭ جەڭىلى مەملەكەتتىڭ موينىنا ءمىنىپ الۋ. ال, ىسكەر اكىمدەر باسقا جولدى تاڭدايدى. قوسىمشا قارجى رەسۋرستارىن قاراستىرادى. وبلىس باسشىسى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسىنا ۇسىنىلعان نىساندارعا مونيتورينگ جاساۋ بارىسىندا جەكە بىرەۋلەردىڭ باس پايداسى ءۇشىن ارتىق جازىلعان قارجىلاردى انىقتاعان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى مۇناي اتقىلاعان قازبا بايلىقتىڭ ۇستىندە وتىرعان جوق. مەملەكەتتىڭ موينىنا ماسىل بولا بەرمەۋ ءۇشىن ءوز ىشىنەن قارجى كوزدەرىن ىزدەستىرمەسە بولمايدى.    ونىڭ  جولى – سالىق بازاسىن نىعايتۋ. وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن ونىڭ ورىنباسارى ەرلان ايتاحانوۆ وبلىستىق ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ باسقارماسى جانە سالىق دەپارتامەنتىمەن بىرلەسە تىڭعىلىقتى جۇمىس جاساعان. سونىڭ ناتيجەسىندە قوسىمشا 4 ملرد. تەڭگە كىرىس كوزى انىقتالدى. بۇرىن بيۋدجەتتە بايقالماعان وسى مول قارجى قولعا قالاي ءتيدى, كىرىس كوزدەرى قالاي انىقتالدى؟ وسى ساۋالداردى ەرلان ايتاحانوۆقا قويعان ەدىك. – ەرلان قۋانىش ۇلى, جەرگىلىكتى بيۋدجەت­تەر­دىڭ سالىق بازاسىن ۇلعايتۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەندىگى بەلگىلى. بۇرناعى ءبىر اكىمدەردىڭ وسى ءما­سەلەنى شەشۋ جولىندا بازارداعى ساۋدا نىسان­دارىن جىپكە ءتىزىپ ساناپ, بازار باسشىلارىنا سالىقتى كوبەيتكەنىن بىلەمىز. ءتۇسىم كولەمىن ارت­تىرۋ ماقساتىندا جۇمىستى نەدەن باستا­دى­ڭىزدار؟ – وبلىس حالقىنىڭ پايداسى ءۇشىن كۇن كوزىنە تۇسپەي قاعا بەرىستە جاتقان ماسەلەلەردىڭ بارىنە با­رۋ­عا بولادى. مىسال ءۇشىن ايتايىق, وبلىستىق سا­لىق دەپارتامەنتى سالىق سالىپ وتىرعان جەر كولەمى 1 ملن. 947 مىڭ 884 گەكتار. ال, وبلىستا 4 ملن. 391 مىڭ 291 گەكتار جەر بار. اراسىندا ايىرماشىلىق بار ما؟ – قىزىق ەكەن. ايىرماسا 2 ملن. گەكتاردان مول اسا­دى. ەندى وسىنى جىلىك-جىلىككە ءبولىپ, ءتۇسىندىرىڭىزشى. سون­دا وسىنشا جەر كولىمىنەن سالىق الىنباي كەلگەن بە؟ – جەر سالىعى بويىنشا وبلىستاعى بارلىق جەر كولەمىن سايكەستەندىرۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلىپ, سالىق سالۋ بازاسى رەتىندە قامتىلماعان جەر كولەمى انىقتالعان بولاتىن. وبلىستىق سالىق دەپارتامەنتى مەن جەر قاتى­ناس­تارى باسقارماسىنا اۋىلشارۋاشىلىق جانە ونەر­كاسىپ ماقساتىنداعى جەرلەردىڭ كو­لەمىن تۇگەن­دەۋ, سونىمەن قاتار ولاردان تۇسەتىن جەر سالىعى مەن جەردى جالعا بەرۋ تولەماقىسىن سايكەستەندىرۋ ناتيجەسىندە مىناعان كوز جەت­كىزدىك. 2009 جىلعى جەر بالانسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردىڭ كولەمى 4 ملن. 391 مىڭ 291 گەكتاردى قۇراسا, وبلىستىق سالىق دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا سالىق سالىنىپ وتىرعان جەر كولەمى 1 ملن. 947 مىڭ 884 گەكتار بولىپ وتىر. جوعارىدا ايتىلعان ەكى باسقارمانىڭ ءمالى­مەتتەرى اراسىنداعى ايىرماشىلىق 2 ملن. 443 مىڭ 407 گەكتار جەر كولەمىن قۇراپ, زەرتتەۋ بارىسىندا تومەندەگىدەي سەبەپتەر انىقتالدى. بىرىنشىدەن, بىرىڭعاي جەر سالىعىن تولەيتىن تۇلعالاردىڭ ياعني, شارۋا قوجالىقتارى جەرلەرى ەسەبىنەن 2 ملن. 024 مىڭ 743,5 گەكتار, ەكىنشى­دەن, جەر سالىعىن تولەۋدەن بوساتىلعان بيۋد­جەت­تىك مەكەمەلەردىڭ 5 683 گەكتار جەرلەرى ەسكە­رىل­مەگەن. سونىمەن قاتار, 2 477 اگروقۇرى­لىم­داردىڭ پايدالانۋىنداعى 432 753,5 گەكتار جەر كولەمى سالىق ورگاندارىنا تىركەلمەگەندىگى انىقتالىپ, ولاردان ەسەپتەلەتىن قوسىمشا سالىق سوماسى 1 416,7 مىڭ تەڭگەنى قۇردى. 2009 جىل­عى جەر بالانسى بويىنشا ونەركاسىپ ماق­ساتىنداعى جەردىڭ كولەمى 61 784 گەكتاردى قۇ­راسا, وبلىستىق سالىق دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا سالىق سالىنىپ وتىرعان ونەركاسىپ ماقساتىنداعى جەردىڭ كولەمى 28 464 گەكتار. ەكى اراداعى ايىرماشىلىق 33 320 گەكتار بولىپ وتىرعانىن بايقاپ وتىرسىز. سايكەستەندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ونەركاسىپ ماقساتىنداعى جەردىڭ ىشىندە 15 039 گەكتار جەرى سالىق سالىنبايتىن ياعني, اۆتوكولىك جولدارى, ال پايدالانۋداعى 1 131 گەكتار جەر كو­لەمى جەرگىلىكتى سالىق ورگاندارىنا تىركەل­مە­گە­نى انىقتالىپ, ولاردان ەسەپتەلگەن سالىق سو­ما­سى ەسەبىنەن تۇسەتىن قوسىمشا قاراجات كولەمى 626,9 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. جەر ۋچاسكەلەرىن جالعا بەرۋ بويىنشا 2008 جىل­دان بەرى وسى ماقساتتا جاسالىنعان كەلىسىم-شارت­تار­دىڭ كورسەتىلگەن جەر ساتۋ ستاۆكالارىن قايتا قا­راپ, قولدانىستاعى ستاۆكاعا سايكەس­تەن­دىرۋ ماق­سا­تىندا 96 978,1 مىڭ تەڭگەگە كىرىس كوزى انىقتالىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا سالىق بازاسىن تولىعىمەن قامتۋ ءارى قوسىمشا كىرىس كوزىن انىقتاۋ ماق­ساتىندا اۋدان, قالا اكىمدىكتەرى جەر ۋچاسكەسىن جالعا بەرۋ تۋرالى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­گان­دار مەن جەر پايدالانۋشىلار اراسىندا 2008 جىل­عا دەيىنگى جاسالعان كەلىسىم-شارتتاردى زەرت­تەپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدا­نىس­تاعى سالىق كودەكسىندەگى جالپى جەر سالى­عى­نىڭ ستاۆكاسىنا سايكەستەندىرۋ ءتيىس. – انا ءبىر جىلدارى ۇيىرمەلىك جەردىڭ قۇنى اسپانداپ تۇرعان شاقتا قالا, اۋدانداردىڭ بار­لى­عى دەر­لىك اۋكتسيوندار ۇيىمداستىردى. مول قار­جى ءتۇسىر­دى. ارتىنان, ارينە, سيىرقۇيىم­شاق­تانىپ كەتتى. جەر ۋچاسكەلەرىن ساتۋ بويىنشا تۇسىمدەر كوڭىلدەگىدەي مە؟ – جەر ۋچاسكەلەرىن ساتۋدان تۇسەتىن ءتۇسىم بوي­ىنشا وبلىستىق سالىق دەپارتامەنتى تارا­پى­نان جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ جۇمىستارى بارى­سىن­دا 2008 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 2009 جىل­دىڭ 1 قازانىنا دەيىن كەلىسىم-شارتتاردى ءتۇزۋ كەزىندە ءتيىستى اۋداندىق, قالالىق جەر قا­تى­ناستارى بولىمدەرى تاراپىنان جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر نەگىزىندە بيۋدجەتكە بارلىعى 894,6 ملن. تەڭگە تولەنبەي كەلگەن. ەڭ كوپ سوماداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى تولەبي, تۇلكىباس اۋدان­دارى مەن تۇركىستان, شىمكەنت قالالارىنىڭ جەر قاتىناستار بولىمدەرى جىبەرگەندىگى انىقتالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, ۇكىمەتتىڭ كەلىسىم-شارتتاردى ءتۇزۋ بويىنشا كەلىسىم-شارت ۇلگىسى تۋرالى 2003 جىلعى 13 قاراشاداعى №1440 قاۋلىسىنا, وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى 2006 جىلدىڭ 6 ماۋسىمداعى №511 جانە 2008 جىلدىڭ 18 ناۋرىزداعى №262 قاۋلىلارىن ەسكەرمەگەن. ياعني, جەردى ساتىپ الۋ كەلىسىم-شارت­تارىندا جەر قۇنىن تولەۋ مەرزىمدەرى كور­سەتىلمەگەن. وسىعان سايكەس, شىمكەنت قالا­سىن­دا تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەزىندە قۇنى 134,1 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن 113 كەلىسىم-شارت­تار­دىڭ جەر قۇنى تولەنبەگەن. سول سياقتى كەم­شى­لىكتەر باسقا دا اۋدانداردا ورىن الۋ ەسەبىنەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 303,4 ملن. تەڭگە تولەن­بە­گەندىگى انىقتالدى. وسى اتالعان زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىلەر مەن كەمشىلىكتەردى جويۋ ماقساتىندا وبلىستىق سالىق دەپارتامەنتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قۇجاتتاردى تاپسىرۋى ءتيىس. – سالىقتى تاعى ءبىر وندىرەتىن تۇس جەكە تۇلعا­لاردىڭ مۇلكىنە قاتىستى بولسا كەرەك. شىمكەنتتىڭ ازداعان جىلداردا كولەمى الدەنەشە ەسە ۇلعايدى. قالا ىشىندە بوس جەرلەر جوق, ترو­تۋارلاردىڭ ءۇستى دە پىشاق ۇستىنەن بولىسكە ءتۇسىپ, قۇرىلىس سالىنىپ كەتتى... – زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ مۇلكىنە سا­لىناتىن سالىق ءتۇرى بويىنشا وڭتۇستىك ءوڭى­رى­نەن وتەتىن “قازاقستان-قىتاي” باعىتىنداعى گاز قۇبىرىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا بايلانىستى 2 031,7 ملن. تەڭگە كولەمىندە قوسىمشا كىرىس كوزى انىقتالعان بولاتىن. وسى اتالعان جۇمىستاردى وبلىستىق سالىق دەپارتامەنتىمەن جالعاستىرا وتىرىپ, اۋدان, قالا كەسىندىسىندە ءاربىر زاڭدى تۇل­عالاردىڭ مۇلكىن قايتا ەسەپتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە 247,5 ملن. تەڭگە انىق­تال­سا, وسى اتالعان سالىق تۇرىنەن قوسىمشا كىرىس­تەردىڭ بارلىعى 2 279,2 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. جەكە تۇلعالاردىڭ مۇلكىنە سالىناتىن سا­لىق بويىنشا, شىمكەنت قالالىق سالىق باس­قار­ماسىنا “وقو بويىنشا جىلجىمايتىن ءمۇ­لىك ورتالىعى” رمقك 2010 جىلعا كاسىپكەرلىك ماقساتتا پايدالانىلمايتىن 142 752 نىساندار (تۇرعىن ءۇي, پاتەرلەر, ساياجايلار مەن گاراجدار) سانىن ۇسىنسا, وسى اتالعان مەكەمە 2009 جىلعا سا­لىق سالىنۋعا جاتاتىن 151 571 نىساندار (تۇر­عىن ءۇي, پاتەرلەر, ساياجايلار مەن گاراجدار) ۇسىنعان بولاتىن. ياعني, وتكەن جىلمەن سا­لىستىرعاندا نىساندار سانى 8 819-عا ازايعان. سونىمەن قاتار, شىمكەنت قالالىق سالىق باس­قارماسى تاراپىنان 2005-2009 جىلدار ارالىعىندا “نۇرسات” شاعىن اۋدانى بويىنشا كا­سىپكەرلىك ماقساتتا پايدالانىلمايتىن جەكە تۇرعىن ۇيلەردىڭ, پاتەرلەر يەلەرىنىڭ رەكۆي­زيت­تەرى بويىنشا قالالىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشى­لار­دى تاسىمالداۋ جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبو­لىمىنەن سۇراتىلعان مالىمەتىندە پاتەرلەردىڭ سانى 2534 بىرلىكتى قۇراسا, “وقو بويىنشا جىلجى­ماي­تىن م ۇلىك ورتالىعى” رمقك جۇرگىزگەن قابىلداۋ جانە تاپ­سىرۋ اكتىسى نەگىزىندە 1653 پاتەردى ۇسىنعان. ايىرماشىلىعى 881 پاتەردى قۇراپ وتىر. ياعني, جىلجىمايتىن م ۇلىك ورتالىعىنىڭ جۇرگىزگەن ەسە­بىنىڭ ساپاسىزدىعىنا سايكەس سالىق تولىق كو­لەمدە قامتىلماعان. وسىعان سايكەس, ادىلەت مينيسترلىگى تىركەۋ قىزمەتى جانە قۇقىقتىق كو­مەك كورسەتۋ كوميتەتىنىڭ “وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا جىلجىمايتىن م ۇلىك ور­تالىعى” رمقك مەن وقو ادىلەت دەپارتامەنتى تاراپىنا ناقتى شارالار قابىلدانۋى قاجەت. – قارجى داعدارىسى قۇرساۋداي قىسىپ جاتىر دەسەك تە قازىر جەكە كولىگى جوق ءۇي كەمدە-كەم. وبلىس­تىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىندە ەسەپتە تۇرعان اۆتو­كو­لىكتەر مەن سالىق دەپارتامەنتىندە تىركەلگەن كولىك­تەر­دىڭ اراسىندا الشاقتىقتار بار ما؟ جول پولي­تسەي­لەرى كوبەيدى, ايىپپۇلدار دا كىرىس كىرگىزىپ جاتقان شىعار؟ – كولىك قۇرالدارىنا سالىناتىن سالىق تۇرىنەن, 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وبلىستىق سالىق دەپارتامەنتى مەن جول پولي­تسياسى باسقارماسى تاراپىنان اۋدان, قالا كە­سىن­دىسىندە اۆتوكولىكتەردىڭ سانىنا ساراپتاما جۇرگىزۋ بارىسىندا, سالىق دەپارتامەنتىندە جەكە تۇلعالاردىڭ تىركەلگەن اۆتوكولىكتەر سانى 263 420 بولسا, ال جول پوليتسيا باسقارماسىندا تىركەلگەندەر سانى 363 259 اۆتوكولىكتى قۇراپ, 99 839 اۆتوكولىك وبلىستىق سالىق دەپارتا­مەنتىندە تىركەلمەگەندىگى انىقتالىپ وتىر. جەكە تۇلعالاردىڭ كولىك سالىعىنىڭ بازا­سىن تۇگەندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 2010 جىلدىڭ 31 ناۋرىزى مەن 23 ءساۋىرى ارالىعىندا اۋدان­دىق, قالا­لىق سالىق باس­قار­مالارى مەن جول پولي­تسي­ياسى باسقارما­سى­نىڭ اۋدان­دىق (قالالىق) ءبولىم­شە­لەرىنىڭ اراسىنداعى سا­لىستىرۋ اكتىسىنە وقو بوي­ىنشا ىشكى ىستەر دەپار­تا­مەنتى جول پوليتسياسى باس­قار­ما­سىمەن كەلىسۋ كەستەسى بەكىتىپ بەرىلدى. ونىڭ قو­رى­تىندىسى نەگىزىندە انىق­تالعان كىرىس كوزدەرىن الداعى ۋاقىتتا جوسپارلاۋ بولجانۋدا. الايدا, بۇل جۇمىستار­دىڭ اياقتالۋى مەرزىمىنە قاراماستان بۇگىنگى تاڭدا سالىق دەپارتامەنتىندە تىركەلگەن 263 420 اۆتوكولىك بولسا, ونىڭ ىشىندە 40 639 اۆتوكولىك سالىق سالۋعا جاتپايتىنى انىق­تال­عان. جەكە تۇل­عالاردىڭ كولىك قۇرالدارىنىڭ سا­نىن ءتۇ­گەن­دەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا, قا­زىر­گى تاڭ­دا, 24 743 كولىك قۇرالدارىنا سالىق سالىن­با­­عاندىعى انىقتالسا, وسى اۆتوكولىكتى اكىم­شى­لىك­تەندىرۋ ەسەبىنەن بيۋدجەتكە 79,6 ملن. تەڭگە قوسىم­شا كىرىس كوزىن ءتۇسىرۋ جوسپارلانسا, سون­داي اق سالىق كودەكسىندە كورسەتكەندەي, كولىك قۇرالدارى اي­لىق ەسەپتىك كورسەتكىشپەن ەسەپ­تەلۋىنە بايلا­نىس­تى 106,5 ملن. تەڭگە نەمەسە بارلىعى 186, 0 ملن. تەڭ­گە بيۋدجەتكە قوسىمشا كىرىس ءتۇسىرۋ جوسپارلانۋدا. اعىمداعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كەيبىر زاڭ­نامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگى­زىلگەن بولاتىن, اتاپ ايتقاندا, جول پوليتسياسى ورگاندارىندا كولىك قۇرالدا­رىن رەسىمدەۋ, قايتا راسىمدەۋ نەمەسە تەحنيكا­لىق بايقاۋدان وتكىزۋ ءۇشىن سالىق ورگاندارى تاراپىنان سول كولىك قۇرالىنا سالىق ءتو­لەن­گەندىگى جونىندەگى انىقتاما نەگىزىندە عانا جۇ­مىس جۇرگىزە الادى. وسىعان وراي, شىمكەنت قا­لاسى بويىنشا سالىق باسقارماسى تاراپىنان وقو ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى جول پوليتسياسى باسقار­ما­سى­نان 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارى مەن 1 ناۋرىزى ارا­لىعىندا قايتا رەسىمدەۋدەن, تەح­نيكالىق بايقاۋدان جانە سەنىمحاتتى راستايتىن كولىك يەلەرىنىڭ ءتىزىمى تۋرالى مالىمەت سۇراعان. وسىعان سايكەس, جول پوليتسياسى باسقارماسى 1 قاڭتار مەن 1 اقپان ارالىعىندا شىمكەنت قالاسىنداعى اۆتو­كولىكتەردى رەسىم­دەۋ, قايتا رەسىمدەۋدەن نەمەسە تەح­ني­كالىق باي­قاۋدان وتكەن 4 650 اۆتوكولىكتىڭ ءتىزىمىن ۇسىن­عان, ۇسىنىلعان مالىمەت نەگىزىندە, ونىڭ ىشىنەن كۇش قۋاتى 2000 تەكشە مەتردەن اساتىن 100 اۆتوكو­لىك­كە ساراپتاما جۇرگىزۋ بارىسىندا جول پوليتسياسى باس­قارماسى تاراپىنان زاڭ تالاپ­تا­رى­نىڭ تولىق ورىن­دالماعاندىعى انىقتالدى. اتاپ ايتقاندا, 100 اۆتو­كو­لىكتەن تۇسەتىن سالىق كولەمى 1 882 910 تەڭگە ءتۇسۋ كەرەك بولسا, بەت ەسەپ­تى اشىپ كورۋ بارىسىندا بار-جوعى 9 891 تەڭگە تولەگەن نەمەسە 1 873 019 تەڭگە بيۋدجەتكە تولەنبەگەن. سونىمەن قاتار, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ور­گاندار سالاتىن اكىمشىلىك ايىپپۇلدار بوي­ىن­شا 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى جانە جول پوليتسياسى باسقارما­سى تاراپىنان سالىنعان ايىپپۇلدار سوماسى 411 618,2 مىڭ تەڭگە بولسا, وندىرىلگەنى 335 849,5 مىڭ تەڭگە نەمەسە 82 پايىزدى قۇ­را­عان. ال 2009 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا سالىنعان ايىپپۇلدار كولەمى 42 775,1 مىڭ تەڭگە بولسا, وندىرىلگەن ايىپپۇل كولەمى 32 830,5 مىڭ تەڭگە نەمەسە 76,8 پايىزدى قۇراعان. ال ءوز كەزەگىندە 2010 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا سالىنعان ايىپپۇل كولەمىن وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 3,5 ەسەگە وسكەن, الايدا سالىنعان ايىپپۇلداردىڭ ءوندىرىلۋ دەڭگەيى وتە تومەن بو­لىپ, اتالعان كەزەڭگە سالىنعان ايىپپۇل سوماسى 149 715,2 مىڭ تەڭگە بولسا, وندىرىلگەنى 87 119,5 مىڭ تەڭگەنى نەمەسە نەبارى 42 پايىزدى قۇراپ وتىر. وسىنداي جۇمىستار جەكەلەگەن قىزمەت ءتۇر­لەرى­مەن اينالىسۋ قۇقىعى ءۇشىن الىناتىن لي­تسەنزيالىق الىم بويىنشا جانە جەرگىلىكتى ما­ڭىزى بار, ەلدى مەكەندەردەگى جالپى پايدالانۋ­داعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ءبولۋ جولاعىندا سىرتقى جارنامالاردى ورنالاستىرعانى ءۇشىن الىناتىن تولەمدەرمەن دە جۇرگىزىلدى. سونىڭ ارقاسىندا بيۋدجەتكە ۇلكەن كىرىس كوزىن تاپتىق. قورىتا ايتقاندا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىن­دا بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن مولايتۋعا ءالى دە ءمۇم­كىندىكتەر مول. سوندىقتان قولدا­نىس­تاعى زاڭ­داردىڭ تالاپتارىنا سايكەس سالىقتىڭ تولىق تولە­نۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وبلىستىق اكىمدىك ءوزى قولعا العان شارالاردى الداعى كەزدە ودان ءارى جال­عاستىرا بەرەدى. ءبىزدىڭ باستى ءمىن­دەتىمىز سالىق ءتو­لەۋ­شىلەرگە سالىقتى ۋاقىتىلى تولەۋ ارقىلى ەكو­نوميكا مەن حالىقتىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىن كوتە­رۋ­گە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن ءتۇسىندىرىپ, ولاردىڭ جاۋاپ­كەر­شىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا وڭ­تۇس­تىك­تىڭ دە كوسەگەسى كوگەرىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­تىڭ جۇگىن جەڭىلدەتەدى. كوپتەگەن كۇرمەۋلى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن وبلىستىڭ وزىندە تارقاتۋعا مۇمكىندىكتەر تۋادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن باقتيار تايجان.