كونستيتۋتسيا – بۇل ەلىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇقىقتىق قۇجاتى بولىپ تابىلادى, وندا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرى, مەملەكەتتىك قۇرىلىم مەحانيزمى بەكىتىلگەن, بيلىك پەن باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى انىقتالعان, ادام مەن ازاماتتىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بەكىتىلگەن. بۇل قۇجاتتا ادىلەتتىلىك پەن ءتارتىپ نورمالارىنا نەگىزدەلگەن بارلىق مەملەكەتتىك جانە الەۋمەتتىك ءومىر جازىلعان. ەلدىڭ نەگىزگى قۇجاتىنا ۋاقىت وتە كەلە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ وتىرادى جانە قازىر ەلىمىز كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ تىكەلەي قولدانىلۋىنىڭ ءسوزسىز پرينتسيپىنە سۇيەنە وتىرىپ, ونىڭ سوڭعى نۇسقاسى بويىنشا ءومىر سۇرە باستاۋدا.
2022 جىلعى 5 ماۋسىمداعى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق نورمالار مەن ەرەجەلەردىڭ وزگەرىستەرىمەن سالىستىرعاندا بىرەگەي ەرەكشەلىگى بار. قوعامدىق قاتىناستاردى قۇراتىن جانە مودەلدەيتىن كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەردىڭ مازمۇنى وتە ماڭىزدى جانە قاجەت. سوندىقتان جاڭا, ءادىل قازاقستان مەن ەكىنشى رەسپۋبليكا يدەيالارىن حالىقتىڭ ەرىك ءبىلدىرۋى ارقىلى زاڭدى رەسىمدەۋ تۋرالى ايتۋعا بولادى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ءمانى قازىرگى قوعامدىق قاتىناستارداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردى اشۋ جانە بەكىتۋ, جاڭا نورمالاردىڭ ساياسي جاڭعىرتۋ ۇردىستەرىن انىق جانە ناقتى كورسەتۋ, ولاردىڭ اعىمداعى زاڭناما اكتىلەرىندە ەگجەي-تەگجەيلىگى مەن ناقتىلىعىنىڭ نەگىزگى مازمۇنىن ايقىنداۋ جانە باعىت بەرۋ بولىپ تابىلادى.
كونستيتۋتسيالىق نورمالار قۇقىقتىق سيپاتىنا وراي بارىنشا انىق جانە تۇسىنىكتى بولۋعا ءتيىس, بىراق سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيا ماتىنىندە جالپىلاۋ جانە ابستراكتسيالاۋ دا قاجەتتى شارا بولىپ تابىلادى. بۇل قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرلەرىنە جاتاتىن ومىرلىك جاعدايلار مەن سۋبەكتىلەردىڭ اناعۇرلىم كوپ سانىن قۇقىقتىق رەتتەۋمەن قامتاماسىز ەتۋمەن بايلانىستى.
كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەردە ابستراكتسيانىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيىنىڭ قاجەتتىلىگىن نەگىزدەي وتىرىپ, ءبىز كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ ءمىنسىز تۇرىندە بەيتانىس ادامدارعا باعىتتالعانىن جانە كوبىنەسە ءمان-جايلاردان, ۋاقىت پەن ورىنداردىڭ ناقتىلىعىنان ابستراكتسيالانىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە جانە كەز كەلگەن ۋاقىتتا ورىن الۋى مۇمكىن جاعدايلارعا عانا سىلتەمە جاسايتىنىن اتاپ كورسەتەمىز. وسى ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ نەگىزدەمەلىك مودەلى ءىس جۇزىندە بارلىق ەلدەردىڭ كونستيتۋتسيالارىنىڭ نەگىزىنە قالانادى. وسىعان بايلانىستى ەل كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار دا بۇل تىزىمنەن تىس قالمادى.
مۇنداي ەرەجە كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ءمانىن اشۋ جانە 2022 جىلعى 8 ماۋسىمداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن رەسىمدەلگەن جاڭا كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتارعا, نورمالار مەن ەرەجەلەرگە تۇسىنىكتەمە بەرۋ قاجەتتىلىگىن نەگىزدەيدى.
وسىعان وراي, كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى – زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلاردىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن 2022 جىلعى 5 ماۋسىمدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا تۇسىندىرمە كىتاپ جارىق كوردى. باسىلىمنىڭ شىعۋى كونستيتۋتسيا كۇنىنە ورايلاستىرىلدى.
كىتاپ اۆتورلارىنىڭ مىندەتى – رەۆوليۋتسيالىق كونستيتۋتسيالىق قايتا قۇرۋلاردىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ەگجەي-تەگجەي ءتۇسىندىرۋ ەدى.
اۆتورلار تۇسىندىرمە بەرۋ كەزىندە قاجەت بولعان جاعدايدا حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا, كونستيتۋتسيانىڭ ەرەجەلەرىن دامىتۋ ءۇشىن قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرىنە, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنىڭ شەشىمدەرىنە, سالىستىرمالى تالداۋ جاساۋ ماقساتىندا كونستيتۋتسيانىڭ بۇرىنعى رەداكتسياسىنىڭ نورمالارىنا سىلتەمە جاسادى.
تۇسىندىرمەدە ناقتى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنا بىرتىندەپ كوشۋگە جانە مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعاسىنىڭ قولىندا بيلىكتى تىم كوپ شوعىرلاندىرۋعا باعىتتالعان سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن كەتۋگە باعىتتالعان كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ ءمانى تالدانىپ اشىلعان. دەمەك قازىرگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ شامادان تىس پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتەردەن الىستاپ بارا جاتقان مارتەبەسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق راسىمدەلۋىن كورسەتەدى.
بۇل باعىتتاعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى پارتيالاردىڭ مەملەكەت قىزمەتىنە ارالاسپاۋ قاعيداتىن, پرەزيدەنتتىڭ ساياسي بەيتاراپتىلىعىن بەلگىلەۋ بولىپ تابىلادى. جانە بۇل كونستيتۋتسيانىڭ جالپى پرينتسيپتەرىنە جانە ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ, سونداي-اق كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن پرەزيدەنتتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە سايكەس كەلەدى.
وسىعان وراي, پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنا مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتكەرلەر جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا باسشىلاردىڭ لاۋازىمدارىن اتقارۋعا تىيىم سالىناتىن جاڭا كونستيتۋتسيالىق ۇيعارىم تۋرالى دا ايتپاسقا بولماس. بۇل اسپەكت مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدارلامالىق سوزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, تۇسىندىرمەدە ايقىن كورىنىس تاپتى. پرەزيدەنت ساياسي جانە ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ مونوپوليالانۋى قاڭتار وقيعالارىنىڭ تۋىنداۋىنا باستى سەبەپ بولعانى بۇگىندە بۇكىل قوعامعا ءمالىم ەكەنىن ناقتى اتاپ ءوتتى.
كىتاپ اۆتورلارى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەلدەگى ساياسي جاڭعىرۋدىڭ مىزعىماستىعىن قامتاماسىز ەتەتىن قوعامدىق پروتسەستەردىڭ ماڭىزدى لەگيتيماتسياسى بولعانىن, «ويىن ەرەجەسىن» تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ ءۇشىن بەرىك نەگىز قالىپتاستىراتىنىن اتاپ ءوتتى.
جۇمىستا تىكەلەي جانە جاناما تۇردە كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى تالداۋ ارقىلى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ پارلامەنتتىڭ ءرولىن نىعايتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ۇندەۋىنىڭ ايرىقشا ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى. بۇل جاڭا قازاقستان – مىقتى ازاماتتىق قوعامى بار ءتيىمدى مەملەكەت بولىپ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» جانە ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ نەگىزى – «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىن تابىستى ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلادى.
سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ جاڭا مودەلىن, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ جاڭا قۇرىلىمىن, پارلامەنتتىك باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋدى, ءماجىلىستىڭ زاڭ شىعارۋ پروتسەسىندەگى جاڭا وكىلەتتىكتەرىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىن تاعايىنداۋ كەزىندە سەناتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن وزگەرىستەرگە تۇسىنىك بەرەتىن تۇسىندىرمەنىڭ مازمۇنى وسى يدەيانىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قامتيدى.
كىتاپ اۆتورلارى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ ەرەجەلەرىنە تۇسىنىك بەرۋ بارىسىندا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ, سونداي-اق ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ ءتيىمدى جانە تولىققاندى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن كونستيتۋتسيانىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنىن اشادى. بۇل ورگاندار ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە قورعاۋعا ارنالعان. وسى ورايدا, تۇسىندىرمەدە ءولىم جازاسىن قولدانۋعا كونستيتۋتسيالىق تىيىم سالۋدىڭ سەبەپتەرىنىڭ اشىلۋى تۋرالى دا ايتۋ ورىندى. كىتاپتا سونداي-اق, جەردىڭ جانە ونىڭ قويناۋىنىڭ, سۋدىڭ, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ, باسقا دا تابيعي رەسۋرستاردىڭ قازاقستان حالقىنا تيەسىلى ەكەنى تۋرالى جاڭا نورمانىڭ مازمۇنىنا قاتىستى تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلدى.
جۇمىستا سىبايلاس جەمقورلىق پەن نەپوتيزمگە, قوسارلانعان ستاندارتتارعا جانە باسقا دا كەلەڭسىز قۇبىلىستارعا توسقاۋىل قويا بىلەتىن جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ ءرولىن كۇشەيتەتىن كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر جۇمىسىنا كوپ كوڭىل ءبولىندى.
كونستيتۋتسيادان ءبىرىنشى پرەزيدەنت جانە ونىڭ ستاتۋسى ۇعىمىمەن بايلانىستى نورمالاردى الىپ تاستاۋ ماقساتىندا 46-باپتىڭ 4-تارماعىن جويۋعا قويعان جانە 91-باپتىڭ 2-تارماعىنا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزگەن زاڭنامالىق ەرەجەلەردى تۇسىندىرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارعانىن اتاپ وتكەن ءجون. كەز كەلگەن دەموكراتيالىق, وركەنيەتتى ەلدەگىدەي بارلىق ەكس-پرەزيدەنتتەرگە كەپىلدىكتەر تەڭ بولۋعا ءتيىس جانە ەشقانداي ارنايى يممۋنيتەت بەرىلمەۋى كەرەك.
اۆتورلار باسىلىمنىڭ العى سوزىندە كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر قازاقستاننىڭ پروگرەسسيۆتى, دەموكراتيالىق دامۋى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشقانىن دۇرىس اتاپ ءوتتى. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتەدى جانە ءبىزدى «ادىلەتتى قوعام مەن ءتيىمدى مەملەكەت» قۇرۋ جاعىنا, شىنايى جاڭا قازاقستانعا, ەكىنشى رەسپۋبليكاعا قاراي ودان ءارى جاقىنداتاتىن بولادى.
جۇمىستا كىتاپتىڭ قۇقىقتىق باعىتتاعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارىنا, ستۋدەنتتەرىنە, ماگيسترانتتارى مەن دوكتورانتتارىنا, مەكتەپ جانە كوللەدج وقۋشىلارىنا, سالا بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن زاڭگەرلەرگە, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە, سونداي-اق قالىڭ وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنىلعانى ايتىلعان.
ەرمەك ءابدراسۋلوۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
