كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ءيا, اۋىلدىڭ اتى ايتقانداي جارلىسۋ اۋىز سۋدان تارىعىپ وتىر دەمەسەڭىز, ەلدى مەكەندە باسقا ماسەلە جوق دەۋگە دە بولادى. ۋاقىتىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, «شاۋشەن» شارۋا قوجالىعىن باسقارعان بەلگىلى ازامات سايرامباي دونەنباەۆ حالىققا كوپتەگەن اۋدان ورتالىعىندا كەزدەسە بەرمەيتىن ءزاۋلىم مەشىت, شوپانداردىڭ بالالارىنا ارناپ عاجاپ ينتەرنات, بالاباقشا, «جەڭىس» ساياباعىن سالىپ بەرگەن-ءدى. كىم بىلەدى, ساكەڭ ورتامىزدا بولعاندا اۋىز سۋدىڭ ماسەلەسىن دە ءوزى شەشەر مە ەدى...
بۇگىندە اۋىلداعى 197 اۋلادا 1 073 ادام تۇرادى. اۋىل حالقى 2020 جىلى وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا جۇرگىزىلگەن اۋىز سۋدىڭ ساپاسىنا كوڭىلدەرى تولمايتىنىن ايتادى. حالىققا اۋىز سۋ دەپ بەرگەنى تەحنيكالىق سۋ بولىپ شىققان.
«2020 جىلى «جىگەر 2004» جشس كوكتەم مەزگىلىندە اۋىلعا اۋىز سۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا الدى. سودان كۇز اياقتالىپ, قىس باستالار شاقتا جۇمىستارىن اياقتاۋعا كۇش سالدى. قازدى, قۇبىر جۇرگىزدى. سول كەزدە قار جاۋدى دا تىرلىكتەرى تۇيىندەلمەي قالدى. كەي جەرلەردى جاپقانىمەن, ءبىراز جەر جابىلمادى. ودان كەيىن بۇرىنعى باسشىلار سۋدى پايدالانۋعا بەردىك دەپ ايتقانى تۋرالى حاباردار بولدىق. سودان حالىق بولىپ اۋداندىق پروكۋراتۋراعا ارىز جازدىق. سول كەزدە قۇزىرلى ورگان قىزمەتكەرلەرى تەكسەرسە كەرەك. اۋداندىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى مەن «جىگەر 2004» جشس باسشىسى كەلىپ: «پروكۋراتۋراعا ارىزدانىپسىزدار, سول ارىزدى قايتارىپ الىڭىزدار. ەل ىشىندە بىتىمگەرشىلىك دەگەن بولادى. جۇمىسىمىزدى اياقتايمىز» دەدى. حالىق بولىپ اقىلداستىق تا, ەل ازاماتتارى ۋادەسىن ورىندايتىن شىعار دەگەن ويمەن قاعازىمىزدى كەرى قايتارىپ الدىق. كەيىننەن ولار كەلىپ, جۇمىستى ارى قاراي جالعاستىردى. ۋاقىت وتە كەلە, وبلىستىق تەلەارنادان جۋرناليست شاقىردىق. سول كەزدە ولار سۋدى جىبەردى. ەكى سكۆاجينا بار. بىرىنەن بەرگەن سۋى تۇزدى بولسا, ەكىنشىسىنىكى ءتىپتى اششى بولىپ شىقتى. ىشۋگە جارامايدى. سول سۋدى الدىمەن مالعا بەرىپ كوردىك. جىلقى ىشپەي قويدى. بۇلار سوندا كىمدى الداپ وتىر؟ مەملەكەتتى مە, حالىقتى ما», دەيدى اۋىل تۇرعىنى جۇماعۇل زياباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, سول كەزدە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ەلدى مەكەندەگى اۋىز سۋ ماسەلەسىن وڭىنان شەشۋگە ءسوز بەرگەن كورىنەدى. ال الگى اققان سۋ شەلەكتە بىرنەشە كۇن تۇرعاننان كەيىن ءوڭىن وزگەرتىپ, اعارىپ كەتىپتى. تۇرعىندار بىزگە سول سۋدىڭ سۋرەتىن دە كورسەتتى.
«كەيىن اۋدان باسشىسى كەلىپ, مەكتەپتە كەزدەسۋ وتكىزدى. ءوزىنىڭ ورىنباسارىن ەرتىپ كەلدى. «ەرتەڭنەن باستاپ ورىنباسارىم وسى اۋىلدا بولادى. سۋ ەكى ايدا پايدالانۋعا بەرىلەدى» دەدى. سۋدى ادام تۇگىلى مال ىشپەي جاتقانىن ايتتىق. ەستۋىمىزشە, ءبىزدىڭ اۋىلدان اۋىز سۋ شىعۋى ءۇشىن 300 مەترگە دەيىن قازۋ كەرەك ەكەن. مۇندا ونداي تەرەڭدىكتە قازىلماعان. سۋ سورعىسى كۇيدى, قازىر سۋ جوق. تازارسىن دەپ ءبىراز كۇن اعىزدى. كەيىن بۇل سۋدىڭ قۇرامىن تەكسەرتىپ, كادمي دەگەن حيميالىق ەلەمەنت بار ەكەنىن بىلدىك», دەيدى ول.
بۇگىندە اۋىل تۇرعىندارى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قازىلعان قۇدىقتان اققان تازا سۋدى ءىشىپ وتىر. ولاردىڭ ايتۋىنشا, اربامەن سۋ تاسۋ ءالى دە بار.
«تاۋدىڭ بويىمەن وزەن سۋى كەلەدى. سونى ىشەمىز. بولماسا كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قازىلعان قۇدىقتان الامىز. ول سۋ بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا عانا بەرىلەتىندىكتەن جەتپەيدى. ونداي جاعدايدا اقشاسى بارلار سۋدى ساتىپ الادى», دەيدى اۋىل تۇرعىندارى. حالىقتىڭ ايتۋىنشا, تاۋ سۋى كەيبىرىنىڭ ۇيىنە جەتپەيدى. ويتكەنى ارادا ۇلكەن ساي بار ەكەن. سوندىقتان دا ولار سۋدىڭ قادىرىن بىلەدى.
«نەگىزى ءبىز 3-4 توننالىق باسسەين جاساپ العانبىز. ساتىپ العان سۋىمىزدى سوعان ساقتايمىز. قازىر جاز بولعان سوڭ ءبىر توننا عانا الامىز. ايتپەسە, بورسىپ كەتەدى. ال ارىقتىڭ سۋىمەن جۋىنامىز», دەيدى جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق.
تۇرعىنداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, الگى جارامسىز سۋدىڭ اقپاعانىنا 2 ايعا جۋىقتاعان. جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق: «ىشۋگە جاراماعان سوڭ ونىڭ اققانىنان نە پايدا؟ الگى سۋمەن ايەلدەر كىر جۋسا, كىر تۇتىپ قالادى. ال باس جۋساڭ شاشىڭدى تۇتادى», دەيدى كۇيىنىپ.
جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ايتۋىنشا, قۇرامىندا كادمي ەلەمەنتى بار سۋدى ءىشۋ قاۋىپتى كورىنەدى.
«نەگىزى بۇل جەرگە ىلگەرىدە بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ەرەجە بويىنشا سولاي بولۋى كەرەك. بەلگىلى ءبىر كومپانيا سۋدىڭ قۇرامىن تەكسەرۋگە ءتيىس. سونىڭ ناتيجەسىندە قورىتىندى جاسالۋى كەرەك. سول قورىتىندىدا كادمي بار ەكەنى كورسەتىلگەن. كادمي – ۋلى زات. سول جەردە ارنايى تازالايتىن قۇرىلعى بولۋى كەرەگى ايتىلعان. بەلگىسىز ءبىر سەبەپتەرمەن جوبا جاسالعان كەزدە سول قوندىرعىنى قاراستىرماعان. جوبا جاساۋشىلار العاش تەكسەرگەن كومپانيانىڭ لابوراتوريالىق اناليزىنە ەمەس, كەيىن باسقالار جاساعان تەكسەرۋ ناتيجەسىنە ساي جاساعان دەگەن ءسوز بار. وندا كادمي جوق دەپ ايقىندالعان», دەيدى اۋىل تۇرعىنى ماقسات بايجىگىتوۆ.
ال اۋداننىڭ جاڭا اكىمى ەرنار ەسىركەپوۆ اۋىل حالقىمەن كەزدەسكەندە ماسەلەمەن تانىسىپتى. ءتيىستى مەكەمەلەر ارقىلى ماسەلەنى شەشۋگە كۇش سالاتىنىن ايتقانىن اۋىل تۇرعىندارى جەتكىزدى. ايتسە دە, ولار «اياقتالدى» دەلىنگەن جۇمىستىڭ جاقىن ارادا قايتا جاندانىپ, حالىققا تازا سۋ بەرىلەتىنىنە كۇمانمەن قارايدى. ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعى قۇلان اۋىلىنا بارىپ, جاۋاپتى تۇلعالارمەن كەزدەسىپ, ماسەلەنىڭ مانىسىنە قانىقتىق.
«جارلىسۋ اۋىلىنىڭ حالقى اۋىز سۋدىڭ ساپاسىنا قاتىستى ماسەلە كوتەرىپ وتىر. جۇمىس 2020 جىلى باستالىپ, سول جىلى اياقتالعان. كەيبىر جۇمىس كۇن سۋىق كەزدە جاسالعاندىقتان, كەيىن قالپىنا كەلتىرىلدى. ۋاقىتىندا جوبا ازىرلەنگەن كەزدە قۇزىرلى مەكەمەلەر تالاپقا سايكەس دەپ كورسەتكەن. جوبا سوعان سايكەس جاسالعان ەكەن. ساراپشىلاردىڭ سۇزگىسىنەن وتكەن. مۇمكىن تەرەڭدىكتى تاعى تومەن تۇسىرسەك, تۇششى سۋ شىعاتىن شىعار دەگەن ويمەن مەردىگەر تاراپىنان تاعى جيىرما مەترگە جۋىق تەرەڭگە ءتۇسىرىلدى. الايدا سۋدىڭ دامىندە وزگەرىس جوق.
قازىرگى تاڭدا اۋدان اكىمى تاراپىنان ءتيىستى كوميسسيا قۇرىلدى. كەزىندە «يۋج كاز نەدرو» دەگەن مەكەمە تاراپىنان سۋ قورىن انىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. بۇل 2015 جىل بولاتىن. ول كەزدە تاپسىرىس بەرۋشى – قۇرىلىس باسقارماسى. سول ۋاقىتتا كادمي ەلەمەنتىنىڭ كورسەتكىشتەرى انىقتالعان. ءتيىستى قۇرىلعى ورنالاستىرۋ قاجەتتىگى ناقتىلانعان. ال جوبا 2018 جىلى ازىرلەنگەن كەزدە جوبالاۋشىلار اناليز العان. وسىلايشا, سۋدىڭ ساپاسىن انىقتاعاندا كادمي كورسەتكىشى نورمادان اسپايتىنى بەلگىلى بولعان. جوبا سونىڭ نەگىزىندە جاسالعان.
ءبىز سۋدى تىكەلەي سكۆاجينادان الدىرىپ, سانيتارلىق-ەپيدەميالىق ستانساعا بەردىك. قازىر سۋدىڭ دەڭگەيى تومەن تۇسۋىنە بايلانىستى حالىقپەن سويلەستىك. ءبىر سۋ سورعى ىستەن شىقتى. جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ول جۇمىس مەردىگەردىڭ كەپىلدىك مەرزىمىنە سايكەس اتقارىلىپ جاتىر. بۇگىندە وبلىستىق ەنەرگەتيكا باسقارماسىمەن كەلىستىك. اۋىل تۇرعىندارى تاراپىنان بەلسەندى ازاماتتاردى كوميسسيا قۇرامىنا قوستىق. سۋدى قوسقان كۇنى «جامبىل سۋ» مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن شاقىرامىز. سولار كەلىپ سۋدىڭ قۇرامىن تاعى تەكسەرەدى. اتالعان مەكەمەنىڭ ءوز لابوراتورياسى بار. جەرگىلىكتى حالىق سانيتارلىق-ەپيدەميالىق ستانسانىڭ ناتيجەسىنە سەنبەي وتىرعاندىقتان وسىنداي قادامعا بارۋعا بەل بۋدىق», دەيدى اۋداندىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جاسۇلان ومىرقۇلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىز سۋ جۇيەسىن جۇرگىزۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن جاۋاپتىلار جۇمىستى قابىلداپ العان. ماماندار جۇمىستى قابىلداپ العان كەزدە سەس-ءتىڭ قورىتىندىسىن نەگىزگە العان ەكەن.
«حالىققا بارعاندا ولار بۇل سۋدى ىشپەيتىنىن ايتادى. ال «پلومبا» سالۋعا بارعان كەزدە: «نەگە ءويتىپ جاتىرسىڭدار؟» دەيدى. كەيبىر ازاماتتار سۋدى مال دا ىشپەيدى دەپ ايتقانىمەن, ۇيلەرىنە تارتىپ العانىن بىلدىك. تۇرعىندار ايتىپ جۇرگەندەي قۇبىرلار تالاپقا ساي سالىنباعان دەگەن جاڭساق پىكىر. ماماندار تەكسەردى. ال جويىلۋعا ءتيىس كەمشىلىكتەر جويىلعان. حالىق تازا سۋدى قاشان ىشەدى دەگەن ساۋال ورىندى. ءبىز ءتيىستى سىنامالاردى الىپ جاتىرمىز. وتكەندە تەرەڭدىكتى تاعى 12 مەترگە تۇسىردىك. سۋدىڭ قانشا مەتردەن شىعاتىنىن كىم انىقتايتىنىن جوعارىدا ايتتىم. حالىق «جامبىل سۋ» مەكەمەسى شىعارعان قورىتىندىعا سەنەتىنىن جەتكىزدى. ولارعا تەحنيكالىق سۋ ەمەس, تۇششى سۋ قاجەت. مەردىگەرمەن كەلىستىك. ءبارى بىتكەن سوڭ مامانداردى شاقىرامىز. جەرگىلىكتى حالىق اراسىنان شىققان كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن سىناما الىنادى. قورىتىندىسىن كۇتەتىن بولامىز.
«جىگەر 2004» جشس باسشىلارى جۇمىستى جوباعا ساي جاساعاندارىن ايتىپ وتىر. ال جوبالاۋشى مەكەمە ءوز قۇجاتتارىن العا تارتادى. سىناما ناتيجەسى تەرىس بولعان جاعدايدا ءبىز جوعارىدا ايتقان ءتيىستى قۇرىلعىنى الۋىمىز كەرەگى تۇسىنىكتى. ول ءۇشىن بارلىق قورىتىندىلار كەرەك. كادمي ەلەمەنتىنەن تازارتامىز با, الدە سۋدىڭ قۇرامىن تازالايمىز با؟ سول قورىتىندىعا سايكەس جۇمىس اتقاراتىن بولامىز. ءبارى قورىتىندىعا بايلانىستى. ساراپتاما قورىتىندىسى وڭ بولسا, قۇرىلعى الۋ قاجەت بولمايدى», دەيدى ءبولىم باسشىسى.
ءيا, جارلىسۋداعى اۋىز سۋ ماسەلەسىنە قاتىستى داۋعا نۇكتە قوياتىن كەز كەلىپ جەتتى. جاسۇلان ومىرقۇلوۆ ايتقانداي, كەزەكتى سىنامادان كەيىن جاعداي وڭالار دەپ سەنەمىز. ولاي بولماعان جاعدايدا ءبولىم باسشىسى ايتقانداي كەلەسى قادامدار جاسالۋى كەرەك. ويتكەنى حالىق تازۋ سۋدى اسىعا كۇتىپ وتىر.
جامبىل وبلىسى,
تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانى
