سمارتفوننىڭ زيانى جايلى العاش رەت 2000 جىلدارى ايتىلا باستادى. وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا ۇلىبريتانيانىڭ راديولوگيالىق قاۋىپتەن قورعانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۋيليام ستيۋارت توسىن مالىمدەمە جاساپ, سابيلەردى سمارتفونعا ءۇيىر ەتۋدىڭ قاۋىپتىلىگى جايلى ايتقان ەدى. بۇل پىكىر ءوز تۇسىندا قوعامعا ونشا اسەر ەتە قويعان جوق. ويتكەنى كەيبىر الەۋمەتتانۋشى وقىمىستىلار جوعارىداعى ماماننىڭ پايىمىن جوققا شىعاراتىن دايەكتەر ۇسىندى. بىراق كەشىكپەي امەريكالىقتار ءسابيدىڭ ميى مەن سەزىمى ەرەسەكتەرگە قاراعاندا سمارتفون ساۋلەسىنىڭ 50-70 پايىزىن بويىنا ءسىڭىرىپ الاتىنى جايلى اقپار تاراتتى. بۇل پىكىردى جوققا شىعارۋشىلار بار بولعانىمەن, قولداۋشىلاردىڭ قاتارى كۇن سايىن كوبەيىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى شۆەد عالىمى – لەننارت حاردەلل.
بۇل وقىمىستىنىڭ پايىمداۋىنشا, سمارتفون, ەڭ اۋەلى, ادامنىڭ ەستۋ مۇشەسىن زاقىمدايدى جانە ميعا قاتەرلى ىسىك شاپتىرۋ قاۋپى باسىم. اسىرەسە سابيلەر يممۋنيتەتى ەرەسەكتەرگە قاراعاندا وسال بولعاندىقتان ەڭ كوپ زيان شەگەتىن وسىلار دەپتى.
سونداي-اق دارىگەر ماماندار سوڭعى جىلدارى الەم بويىنشا مي-جۇيكەگە قاتىستى ىسىك اۋرۋلارى كوبەيۋ ۇستىندە ەكەنىنە دالەل كەلتىرىپ, بۇعان سمارتفوننىڭ اسەرى كوپ دەيدى. انگليانىڭ وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى 2013 جىلى ۇزدىكسىز تەلەفون پايدالاناتىن 50 جاستاعى ايەلدەر اراسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە, بۇلاردىڭ ەستۋ قابىلەتى باسقا قاتارلاستارىنان 2,5 ەسە كەمشىن ەكەنى انىقتالسا, اقش-تىڭ لوس-اندجەلەس ۋنيۆەرسيتەتى كۇنىنە 2-3 رەت سمارتفون پايدالاناتىن اياعى اۋىر انالاردىڭ ىشتەگى بالاسى ايتارلىقتاي زيان شەگەتىنىن انىقتاعان.
ونىڭ بەر جاعىندا سمارتفون سالدارىنان جاس بالالاردىڭ ۇيقىسى دۇرىس قانبايدى. ۇيقىسى قانباعان بالانىڭ ويلاۋ قابىلەتى ناشارلايدى. ءسويتىپ وزىنە قاجەت ماتەريالدىق ءھام فيزيولوگيالىق اقپاراتتى تولىق الا الماعاندىقتان, بۇل جەتكىنشەك ۋاقىت وتە كەلە رۋحاني مۇگەدەك كۇيگە ۇشىرايدى ەكەن. سونداي-اق بارلىق اقپاردى قينالماي ينتەرنەتتەن الىپ ۇيرەنگەن بالا بىلايعى كۇندەلىكتى ورتامەن تابيعي بايلانىسى شەكتەلىپ, ءومىر ءسۇرۋدىڭ وزەگى مەن ادەبىنەن اجىرايتىن ۇلكەن قاۋىپ بار.
سوڭعى كەزدە ادامدار ۇيالى تەلەفوننىڭ جاس بالاعا زيانى جايلى ويلانا باستاعان سىڭايلى. ويتكەنى جاس بالالاردىڭ سمارتفون مەن كومپيۋتەرگە دەگەن قۇمارلىعى شەكتەن شىعىپ بارادى. ءتىپتى ادام فيزيولوگياسىن زەرتتەيتىن عالىمدار تەلەفوننان بولىنەتىن ۋلتراكۇلگىن ساۋلە سمارتفونعا قۇمار بالالاردىڭ مەحانيكالىق, فيزيكالىق جانە بيوحيميالىق فۋنكتسيالارىن تەجەۋمەن قاتار, ويلاۋ قابىلەتىنىڭ تابيعي دامۋىن شەكتەيدى دەسە, اعىلشىن جازۋشىسى سيۋزەن گرينفيلد: «قازىرگى الەۋمەتتىك جەلى ادامداردىڭ ويلاۋ, سەزىنۋ, ءتۇيسىنۋ قابىلەتىن شەكتەپ, ساناسىن ءسابي كۇيىندە دامىتپاي تاستايتىن قاۋپى بار. بۇدان الىستاۋدىڭ جولى تۋما تابيعاتى بۇزىلماعان ءارى «الەمجەلى» ۇستامايتىن ولكەلەرگە ساياحاتتاۋ نەمەسە وتباسىلىق دوستارمەن بىرگە قىزىق اڭگىمەلەر ءوربىتىپ, باسقا پايدالى ىستەرمەن اينالىسۋ», دەيدى.
– بۇدان قۇتىلاتىن جول, – دەپتى امەريكالىق «Wired» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى جانە اقپاراتتىق درون 3D Robotics قۇرىلعى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى كريس اندەرسون, – ارقيلى اقپاراتتىق دۇنيەلەردى پايدالانۋدى شەكتەۋ جانە جاتىن بولمەگە سمارتفون جولاتپاۋدى قاتاڭ ۇستانعان دۇرىس.
سونداي-اق Blogger بولون Twitter جەلىسىن نەگىزدەۋشىلەر وزدەرىنىڭ بالالارىنا ينتەرنەت جەلىسىن كۇنىنە ءبىر ساعاتتان ارتىق پايدالانباۋدى ۇيرەتسە, OutCast Agency جۇيەسىنىڭ ديرەكتورى ءوز وتباسىنا ينتەرنەت جەلىسىن كۇنىنە 30 مينۋتتان ارتىق تۇتىنباۋدى قاتاڭ تالاپ ەتىپ ەنگىزگەن. ال ستيۆ دجوبس مارقۇم بولسا, ءوز بالالارىنا قانداي جاعدايدا بولسىن ايپاد (ipad) قولدانباۋدى ەسكەرتىپ, باسقا سمارتفون تۇرلەرىن تەك جەكسەنبى كۇنى عانا پايدالانۋعا رۇقسات بەرگەن. دەمەك وتباسىلىق نەمەسە اۋلەتتىڭ ىشكى ءومىر ءسۇرۋ ءتارتىبىن جۇيەلەۋ ارقىلى سمارتفوننىڭ زيانىن شەكتەۋگە مۇمكىندىك بار.
