جىلۋ ورتالىعىن گازعا اۋىستىرۋدىڭ پايداسى كوپ
س.برەكەشەۆ «جاسىل قازاقستان» ۇلتتىق جوباسى قولايلى ءومىر ءسۇرۋ ورتاسى مەن ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى. ۇلتتىق جوبا 4 باعىتتى, 11 مىندەتتى, 19 كورسەتكىشتى جانە 48 ءىس-شارانى قامتيدى.
2021 جىلى ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا 89,3 ملرد تەڭگە, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 27,6 ملرد تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 15 ملرد تەڭگە جانە بيۋدجەتتەن تىس 46,7 ملرد تەڭگە قارجى كوزدەلگەن. بيىل ۇلتتىق جوبانىڭ ءىس-شارالارىن ىسكە اسىرۋعا شامامەن 161 ملرد تەڭگە جوسپارلاندى.
2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بارلىق نەگىزگى كورسەتكىشكە قول جەتكىزىلدى. جەدەل مالىمەتتەرگە سايكەس, وسى جىلدىڭ ءى جارتىسىندا جوسپارلانعان كورسەتكىشتەر دە ورىندالۋدا. «اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىن جاقسارتۋ» شارالارى شەڭبەرىندە 10 ءىرى قالادا 5 جىل ىشىندە 16 ءىرى كاسىپورىندا شىعارىندىنى 20%-عا قىسقارتۋ كوزدەلىپ وتىر. 2021 جىلى 16 كاسىپورىن اتموسفەرالىق اۋاعا 655 مىڭ توننا لاستاۋشى زاتتار شىعاردى, بۇل 803,8 مىڭ توننا ليميت كەزىندە 2020 جىلعى دەڭگەيدەن 3%-عا تومەن. وسى جىلدىڭ 6 ايىندا كاسىپورىنداردىڭ ەميسسيالارى 293,2 مىڭ توننانى قۇرادى, بۇل بىلتىرعى سايكەس كەزەڭىنەن 6,7%-عا تومەن», دەدى س.برەكەشەۆ.
بۇل كورسەتكىشكە تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىمەن قاتار, ونەركاسىپتى مودەرنيزاتسيالاۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزىلدى. ول ءۇشىن كاسىپورىندار ءوز قارجىسىنان 15,4 ملرد تەڭگە ءبولدى. مىسالى, «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» قوعامىنىڭ بولات دەپارتامەنتى اگلومەرات بۋنكەرلەر كورپۋستارى شاڭ تازالاۋ جابدىقتارىن جاڭارتىپ, قازاندىق اگرەگاتتارىنىڭ ەلەكتر سۇزگىلەرىنە جوندەۋ جۇرگىزدى. بۇل شارا شىعارىندىنى 1,1 مىڭ تونناعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. اكتاستى ۇساقتاۋ كورپۋسىنىڭ شاڭ تازالايتىن جابدىقتارىن قايتا قۇرۋ جانە ەلەكتر سۇزگىلەرىن ورناتۋ ارقىلى اگلومەراتتاردى جەنتەكتەۋ ايماعىنىڭ گاز شىعارۋ جولىن قايتا جاڭارتۋ بويىنشا جۇمىستار باستالدى. جۇمىس بيىل اياقتالادى. جالپى, كاسىپورىن بويىنشا 2025 جىلعا 30%-عا تومەندەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
الماتىدا ەكىنشى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن گازعا اۋىستىرۋ جوسپارلانعان. بۇل 2025 جىلعا قاراي لاستاۋشى زاتتار شىعارىندىلارىن 80%-عا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا كاتاليتيكالىق كرەكينگتىڭ ءتۇتىن گازىن تازالاۋ جانە وتىن گازىن امين قىشقىلىمەن تازارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىن 3,6%-عا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, 2030 جىلعا دەيىن 9,1%-عا تومەندەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى وڭىرلەردە قالدىقتاردى ساتىسىنا قاراي باسقارۋدى جۇيەلى جوسپارلاۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىس اتقارىلماي جاتقانىنا نازار اۋداردى. وسىعان بايلانىستى, ۆەدومستۆونىڭ ۇسىنىسى بويىنشا اكىمدىكتەر كوممۋنالدىق قالدىقتاردى باسقارۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋى, وڭىردە قالدىقتاردى باسقارۋدىڭ بارلىق جۇيەسىن ەسكەرۋگە ءتيىس.
ارالدى ساقتاۋ ءۇشىن قازىرگى ۋاقىتتا «ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن دامىتۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ» جوباسىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى ازىرلەنۋدە. سونىمەن قاتار اقتوبە وبلىسىنداعى شالقار كولىن تازارتۋ جۇمىسى جالعاسىپ جاتىر.
بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا ۇلتتىق جوباعا 3 مىندەت ەنگىزىلىپ, ونىڭ ىشىندە 3 كورسەتكىش جانە 8 ءىس-شارا قابىلداندى. ۇلىتاۋ تاۋ-دالا ءماسسيۆىنىڭ ەكوجۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ساقتاۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن اۋدانى 58,9 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق پاركى قۇرىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2 ملرد اعاش وتىرعىزۋ جونىندەگى تاپسىرماسى اياسىندا وبلىس اكىمدىكتەرى ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپارلاردى بەكىتتى, ينتەراكتيۆتى كارتا دايىندالىپ, كەرەكتى تەحنيكا مەن جابدىق قۇرالدارى ساتىپ الىندى. 2021 جىلى جوسپارلانعان 44,3 مىڭ گەكتاردىڭ ورنىنا 66 مىڭ گەكتار القاپتا 138 ملن-عا جۋىق اعاش وتىرعىزىلدى. بيىل كوكتەمگە جوسپارلانعان 66,9 مىڭ گەكتاردىڭ 39 مىڭ گەكتارىنا 106,4 ملن اعاش وتىرعىزىلدى. ورمان داقىلدارىنىڭ نەگىزگى جۇمىس كولەمىن اياقتاۋ كۇز مەزگىلىنە بەلگىلەنگەن. «سونىمەن بىرگە ارال ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا بىلتىر 100 مىڭ گەكتارعا سەكسەۋىل وتىرعىزدىق. بيىل 250 مىڭ گەكتار وتىرعىزۋ جوسپارلانعان. وسى جىلدىڭ كوكتەمىندە 12 مىڭ گەكتار سەكسەۋىل وتىرعىزىلدى, قالعان 238 مىڭ گەكتارعا كۇزدە وتىرعىزىلادى. كورسەتكىشتەر تولىعىمەن ورىندالاتىن بولادى», دەدى س.برەكەشەۆ.
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى بيىل اقتوبە جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا بەكىتىلگەن جوسپارلى جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە قارجى بولىنبەگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋعا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن.
«ەكولوگيا بولاشاعى» باعىتى بويىنشا 2021 جىلى جالپى ورتا مەكتەپتىڭ 6-سىنىپ باعدارلاماسىنا «ەكولوگيا» كۋرسى ەنگىزىلدى. ەڭ ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, ەكولوگيالىق-بيولوگيالىق فاكۋلتاتيۆتىك ادىستەمە ازىرلەندى. بيىل «ەكو-ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇزدىك ۇيىمى» جىل سايىنعى ۇلتتىق كونكۋرسىن وتكىزۋ جوسپارلانۋدا.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ PAGE باعدارلاماسىنىڭ قولداۋىمەن ەكولوگيالىق اقپارات كوزىمەن قامتىلعاندار سانىن ارتتىرىپ, ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جونىندە ۇلتتىق مەديا-جوسپارىنىڭ تۇجىرىمداماسى دايىندالدى. تۇجىرىمداما قوعامدىق ەكو-پىكىردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ كامپانياسىن ۇيىمداستىرۋ ءادىسىن ۇسىنادى.
ءار وڭىردە ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ جوسپارى ازىرلەنبەك
جالپى, جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستا ناتيجە جوق ەمەس. 2021 جىلى 16 كاسىپورىن اتموسفەرالىق اۋاعا شىعارعان لاستاۋشى زاتتار مولشەرى 3%-عا ازايعان, ال 2022 جىلدىڭ 6 ايىندا بىلتىرعى سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 6,7%-عا تومەندەدى. بۇل كورسەتكىشكە تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىمەن قاتار, ونەركاسىپتى مودەرنيزاتسيالاۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزىلدى. سونىمەن قاتار 3 005 پوليگوننىڭ 639-ى ەكولوگيالىق نورمالارعا سايكەس كەلتىرىلدى. بولەك جيناۋ ءۇشىن 3 876 كونتەينەر ورناتىلدى. نۇر-سۇلتان قالاسىندا قۇرىلىس قالدىقتارىن جيناۋعا جانە وڭدەۋگە ارنالعان الاڭ سالىندى. پاۆلودار وبلىسىندا «بىلقىلداق» كولى اۋماعىنىڭ لاستانۋىن وقشاۋلاۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار وتكىزىلىپ جاتىر.
سونداي-اق كانالداردى, سونىڭ ىشىندە بالقاش كولىنىڭ باسسەينىندە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سىرداريا وزەنىنىڭ 50 شاقىرىمى تازارتىلدى. 22 ارنانىڭ سۋ ەسەبى تسيفرلاندى. وسى شارالار بالقاش كولىنە شامامەن 12 تەكشە كيلومەتر سۋ اعىمىن قامتاماسىز ەتتى, سولتۇستىك ارال تەڭىزىنىڭ كولەمى 20,6 تەكشە كيلومەتر دەڭگەيىندە ساقتالىپ, سۋارۋ كەزىندە سۋ شىعىنى 200 ملن تەكشە مەترگە قىسقارتىلدى, كولەمى 230 ملن تەكشە مەترگە سۋ قوسىمشا جيناقتالدى.
وسى جايتتارعا توقتالىپ ءوتىپ, ماسەلەنى قورىتىندىلاعان پرەمەر-مينيستر قورشاعان ورتانى جاقسارتۋ ءۇشىن 2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ءىرى كاسىپورىنداردا ەميسسيالار مونيتورينگىنىڭ اۆتوماتتى جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى نورما كۇشىنە ەنەتىنىن ەسكە سالىپ ءوتتى. «اتالعان شارا ءاربىر كاسىپورىننىڭ زياندى قالدىقتارى تۋرالى جەدەل ءارى شىنايى اقپارات الۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق بۇل نورما كاسىپورىندارعا مونيتورينگ جۇرگىزىپ, اتموسفەراعا شىعاتىن زياندى قالدىقتار دەڭگەيى اسىپ كەتكەن جاعدايدا جەدەل شارالار قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكولوگيا مينيسترلىگىنە جۇيەنى ەنگىزۋدى ەرەكشە باقىلاۋعا الۋدى تاپسىرامىن», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, 5 جىل ىشىندە 2 ملرد ءتۇپ اعاش وتىرعىزۋ تۋرالى اۋقىمدى جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. 2021 جىلى 66 مىڭ گەكتار الاڭعا شامامەن 138 ملن اعاش وتىرعىزىلدى. الايدا بيىل اقتوبە جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا قارجىلاندىرۋ از بولعاندىقتان, جوسپارلى كورسەتكىش ورىندالماي قالۋى مۇمكىن. «وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرى قارجى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, وسى ماسەلەنى پىسىقتاسىن», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ۇكىمەت باسشىسى وتكەن جىلدان بەرى ەكولوگيالىق تولەمدەر ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ شارالارىنا باعىتتالۋى ءتيىس دەگەن نورما قولدانىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «ول ءۇشىن ەكولوگيا مينيسترلىگى اكىمدىكتەرمەن بىرگە ءاربىر ءوڭىر بويىنشا ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەۋى كەرەك», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
پرەمەر-مينيستر يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ, قارجى, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىكتەرىنە ءىرى ەلدى مەكەندەردە تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار پوليگوندارىن سالۋ ءۇشىن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋگە قاراجات ءبولۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىردى.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ەگىن ەسەبىنەن استىقپەن تولىق قامتاماسىز ەتىلەدى
ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالعان ەكىنشى ماسەلە – جەم-شوپپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەگىن وراعى ناۋقانىنا دايىندىق تۋرالى تاپسىرمالار بولدى.
بايانداما جاساعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن ازىقپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى اياسىندا جەم-ءشوپ داقىلدارىنىڭ ەگىس الاڭدارى 448,1 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلعانىن حابارلادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جەمشوپ ساتىپ الۋدى سۋبسيديالاۋعا قاراجات ءبولىندى, جەم-ءشوپ استىعىن ساتىپ الۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنىڭ جارعىلىق كاپيتالى ۇلعايتىلدى, 1 قازانعا دەيىن ەل اۋماعىنان بيداي شىعارۋعا كۆوتالاردىڭ قولدانىسى ۇزارتىلدى.
بۇدان باسقا, ءاربىر ءوڭىر بويىنشا جۇيەلى شارالاردى قامتيتىن ازىق ءوندىرىسى سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى 2022-2025 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى.
مينيستر رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرىندە جاپپاي ەگىن جيناۋ باستالعانىن ايتتى. بۇگىندە بارلىعى 2,2 ملن گەكتار ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار (13,9%) جينالدى, ورتاشا ونىمدىلىك ءار گەكتارعا 14,6 تسەنتنەردەن اينالىپ, 3,3 ملن توننا استىق باستىرىلدى. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ەگىلگەن الاڭ 23,4 ملن گەكتاردى قۇرادى, بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 387,1 مىڭ گەكتارعا ارتىق.
اۋىسپالى قالدىقتاردى ەسكەرە وتىرىپ, جالپى استىق جيناۋدان كۇتىلەتىن كولەم رەسپۋبليكانىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق استىقتىڭ بەلگىلى ءبىر كولەمىن ەكسپورتقا وتكىزۋ جانە ءداستۇرلى نارىقتارداعى ساۋدا پوزيتسيالارىن ساقتاۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆتىڭ مالىمەتىنشە, بيىل كۇزگى دالا جۇمىستارىنا 423,5 مىڭ توننا ديزەل وتىنى ءبولىندى. شىلدەدە 106,6 مىڭ توننا تيەلدى, تامىزدا 148,2 مىڭ تونناعا تولەنىپ, 87,4 مىڭ توننا تيەلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنان ديزەل وتىنىن جەتكىزۋ باسىم نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى. ولاردىڭ باعالارى وڭىرگە بايلانىستى بولشەك ساۋدا باعاسىنان 15-25% تومەن.
پرەمەر-مينيستر جالپى بيىل مال ازىعىن دايىنداۋ جۇمىستارى ءۇشىن اۋا رايىنىڭ قولايلى بولىپ تۇرعانىن ايتتى. دەگەنمەن ماڭعىستاۋ جانە اتىراۋ وبلىستارى گرافيكتەن كەشىگىپ كەلەدى. «بۇل وڭىرلەر جۇمىس قارقىنىن كۇشەيتۋى كەرەك», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
پرەمەر-مينيستر ۇكىمەتتىڭ ەگىن وراعىن قارجىلاي جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا بارلىق قاجەتتى شارانى قابىلداعانىن ايتىپ ءوتتى. «بيىلعى بولجام بويىنشا, استىقتىڭ ءتۇسىمى ورتاشا جىلدىق كورسەتكىشتەن جوعارى بولۋى كەرەك. وسىعان بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەردىڭ باستى مىندەتى – ەگىن وراعىن ۋاقىتىندا جانە ساپالى وتكىزۋ», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى ەلەۆاتورلاردىڭ استىقتى قابىلداۋعا جانە ساقتاۋعا دايىن بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەگىن ايتتى. سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىكتەرى مەن «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنا ءوڭىر اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, ۆاگوندارمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە لوگيستيكا ماسەلەسىن شەشۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى تاپسىردى.
ۇكىمەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسىمەن بىرلەسىپ, قىس مەزگىلىنە جەمشوپ قورىن ۋاقتىلى جاساقتاۋ شارالارىن قابىلداۋدى ءارى ونىڭ باعاسىنىڭ تۇراقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدى مىندەتتەدى.
ءا.سمايىلوۆ ديزەل وتىنىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. وسى جۇمىس اياسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا جانار-جاعارمايدىڭ باعالارىن باقىلاۋ جانە تاپشىلىعىنا جول بەرمەۋ جونىندەگى تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن كوميسسيا قۇرۋ تاپسىرىلدى. «ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, باعا نەگىزسىز كوتەرىلگەن جاعدايدا ءتيىستى دەن قويۋ شارالارىن قابىلداۋى كەرەك. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى, «قازمۇنايگاز» جانە قتج كومپانيالارى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنان مۇناي ونىمدەرىن ۋاقتىلى جىبەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋى قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
سونىمەن قاتار تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى جانە ەنەرگەتيكا مينيسترلىكتەرىنە ديزەل وتىنىن ساتۋدىڭ تاۋلىكتىك ليميتتەرىن باقىلاۋ جونىندەگى اقپاراتتىق جۇيەنى ەنگىزۋدى جەدەلدەتۋدى, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە ءوڭىر اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, ەگىن وراعى كەزىندە شارۋالاردى جانار-جاعارمايمەن ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى.
