تامىز ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسى جاز بويى بولماعان جاۋىن-شاشىندى اكەلىپ, ەرتىس-بايان وڭىرىندە بيىل كۇن ەرەكشە سالقىن. ەندى ءبىر اپتادان سوڭ قىركۇيەك كەلسە, سۋ دا سۋىپ, جەرگىلىكتى تابيعات جازعى تونىن وزگەرتە باستايدى. سوڭعى ون كۇندە تۇرىپ العان وكپەك جەل جەر ۇيلەردىڭ تۇرعىندارىن پەش جاقتىرىپ, بوي جىلىتۋعا ءماجبۇر ەتتى. كۇزدىڭ ىزعارى بىلىنگەلى كەرەكۋلىك اتقامىنەرلەردەن دە مازا كەتۋدە. قازىر ءار اۋدان-قالا باسشىسىنىڭ الدىندا جەرگىلىكتى حالىقتى تۇرمىستىق كومىرمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇر.
وسى رەتتە باياناۋىل اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى ەرەكشە الاڭداۋلى. ايتۋلارىنشا, ءوڭىر باسشىلىعى كومىرمەن قامتاماسىز ەتۋدە ارەكەتسىزدىك تانىتىپ وتىر. اۋدان اۋماعىندا ورنالاسقان «مايكوبە», «سارىكول» كەنىشتەرىنەن جەرگىلىكتى حالىققا تۇك پايدا جوق.
الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى بىلاي قويعاندا, ءوڭىر جۇرتشىلىعىنا قاتتى وتىننىڭ باعاسىن ءتۇسىرىپ بەرۋ, جەڭىلدىكتەر جاساۋ «مايكۋبەن-ۆەست» جانە «گامما-سارىكول» كاسىپورىندارى باسشىلارىنىڭ ويىنا دا كىرىپ شىقپايتىنداي. ەل مەن جەردىڭ يەسى – حالىق, ەندەشە, قازىرگىدەي اۋىرتپالىق كەزەڭدە كەنىشتەر تۇرعىندارعا قارايلاسۋى كەرەك.
– الاش قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحان ۇلى: «تۋعان جەردىڭ ءاربىر ءتۇيىر تاسى قازاقتىڭ وڭىرىنە تۇيمە بولىپ قادالۋى كەرەك», دەگەن. ولاي بولسا ءوزىمىزدىڭ تابانىمىزدىڭ استىنان شىعىپ جاتقان قازىنا نە سەبەپتى جەرگىلىكتى حالىققا قىمبات باعاعا ساتىلىپ وتىر؟ كاسىپورىن تۇرعىندارعا قارايلاسىپ, قايىرىمىن تانىتۋعا ءتيىس دەپ سانايمىز. بيىل باياناۋىلدىقتار اۋدان اكىمدىگىنە ءوز تالاپ-ۇسىنىستارىن ايتىپ, اسىرەسە كومىردىڭ تىم قىمبات ەكەنىن, ونىڭ باعاسىن ءتۇسىرۋدى تالاپ ەتكەن بولاتىن. الايدا ازىرگە ەش وزگەرىس جوق. كەرىسىنشە كومىردىڭ بوساتىلۋ باعاسى كوتەرىلەتىنى تۋرالى اقپارات شىقتى. بىلۋىمىزشە, «مايكوبە» كەنىشىنەن شىعارىلىپ, رەسەيگە ساتىلاتىن كومىردىڭ ءار تونناسى بىلتىرلارى 3 مىڭ تەڭگەدەن, ال جەرگىلىكتى حالىق تۇتىناتىن كومىردىڭ باعاسى 7,5 مىڭ تەڭگەدەن ساتىلىپ كەلدى. نەگە كەنىشتىڭ ءدال جانىندا تۇرىپ, كومىردى ەكسپورتقا باعىتتالاتىن باعادان 2,5 ەسەگە قىمباتقا ساتىپ الىپ وتىرمىز؟ بۇل ماسەلە قازىر باياناۋىلدىقتاردى ايرىقشا الاڭداتۋدا, – دەيدى باياناۋىلدىق قوعام بەلسەندىسى ايبات ىدىرىسوۆ.
تۇرعىنداردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا اۋدان اكىمى سەرىك باتىرعوجينوۆقا حابارلاسىپ كورىپ ەدىك. بىرنەشە مارتە قوڭىراۋ شالىپ تىرىسقانىمىزبەن, ءوڭىر جەتەكشىسى تەلەفونعا جاۋاپ بەرمەدى, جازباشا ساۋالىمىزعا دا ءاۋ دەپ ءۇن قاتپادى. سوعان قاراعاندا اكىممەن بايلانىسقا شىعۋ جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن قيامەت-قايىمنىڭ ءوزى مە دەگەن وي تۇيدىك. الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى بايلانىسىپ كورەمىز بە دەگەن سەنىمىمىز دە اقتالمادى.
بايان ەلىمەن كورشى جاتقان ماي اۋدانىنىڭ اكىمى اعىباي ءامىريننىڭ حالىق ءوتىنىشىن ورىنداۋداعى ابجىلدىگى بايقالادى. ماي – قىسى ۇزاق ءارى سۋىق وڭىرلەردىڭ ءبىرى. وبلىس باسشىسى جۋىقتا اۋدان-قالا اكىمدەرىنە كومىر وندىرەتىن كاسىپورىندار باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, تۇرعىندارعا وتىندى قولايلى باعامەن ساتۋ بويىنشا كەلىسىم جاساۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ماي اۋدانىنىڭ اكىمى بيىل بۇل تۇرعىدا ەرلەپتى. جىلۋ ماۋسىمى جاقىنداپ قالعانىن ەسكەرىپ, اۋدان تۇرعىندارىن كومىرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «قايناما كومىر» جشس-مەن مەموراندۋمعا قول قويعان. 2023 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دەيىنگى كەلىسىم نەگىزىندە كومىر باعاسى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن 7 500 تەڭگەدەن 6 500 تەڭگەگە ءتۇسىرىلدى. دەمەك الداعى قىستا كومىر باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا جول بەرىلمەيدى.
«باياناۋىل اۋدانىندا ءۇش بىردەي كەنىش بولا تۇرا, مۇنداي جەڭىلدىكتى ارىپتەسىڭىز سەرىك بارلىباي ۇلى, ءتىپتى وندا بۇعان دەيىن دە اكىم بولعان ازاماتتار جاساي الماي كەتكەن. ءسىز «قايناما» كەنىشىنىڭ قۇرىلتايشىسىن قانداي سيقىردىڭ كۇشىمەن كوندىردىڭىز؟», دەپ سۇرادىق.
– كومىردىڭ باعاسىن ارزانداتۋ تۋرالى ماسەلەنى بۇرىننان ويلاپ جۇرگەم. كەنىشتىڭ ءوزى وڭىرىمىزدەگى مايتۇبەك اۋىلدىق وكرۋگىندە, ال كاسىپورىن باسشىلارى الماتى جاقتا ورنالاسقان. ماۋسىم ايىندا ءبىزدىڭ ەلگە كەلگەندە ارنايى بارىپ سويلەستىم, حالىقتىڭ جاعدايى وسىنداي, باعانى ءتۇسىرىڭىز دەگەن تالاپ قويدىم. قۇرىلتايشى ويلاناتىنىن ايتقان ەدى. وبلىس اكىمىنىڭ جۋىقتاعى تاپسىرماسىنان سوڭ تاعى حابارلاستىق. مىنە, ناتيجەسى جامان بولعان جوق. تونناسىن مىڭ تەڭگەگە ارزانداتىپ ءارى ونى ءساۋىر ايىنا دەيىن ۇزارتىپ قويدى. كومىرى وتە قىزۋلى, باياناۋىلدىق «مايكوبە» كومىرىنەن دە اسىپ تۇسەدى دەيدى اۋىل ادامدارى. تەز تۇتانادى ءارى ك ۇلى از قالادى. بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ جەتكىزۋشىلەر قاتتى وتىندى 250-300 شاقىرىم جەردەن تاسيتىن. ەندى كومىر جەتكىزۋ قۇنى دا ارزانداپ, ونى تاسۋ راديۋسى 100-150 شاقىرىمدى عانا قۇراپ وتىر. ناتيجەسىندە, اۋىلدارعا دەيىن جەتكىزۋ تونناسى ءۇشىن 12-13 مىڭ تەڭگە بولادى دەپ كۇتىلۋدە. تۇرعىندار كەمىندە 8-9 مىڭ تەڭگەسىن ۇنەمدەپ قالادى, – دەيدى اعىباي ءامىرين.
«قايناما كومىر» كەنىشى وسىدان 2-3 جىل بۇرىن عانا اشىلعان. اياعىنا ەندى تۇرا باستاعان كاسىپورىننىڭ كومىرىنە رەسەي ەلى دە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا ەكەن. وتىننىڭ ساپالى ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءبىر شەتى سوناۋ كۋرچاتوۆ, باياناۋىل, ەكىباستۇزدان تاسۋدى بيىلدان دوعارا باستايتىندارىن ايتادى. ماي بويىنشا كومىر جەتكىزەتىن 10 كاسىپكەردىڭ جۇك كولىكتەرىنىڭ نومىرلەرى كەنىشكە بەرىلىپ قويعان. ءار تونناسى 6 500 تەڭگەدەن ساتىلاتىن ارزان كومىر تەك سولارعا عانا تيەلەتىن بولادى. ال سىرتتان كەلەتىندەرگە باعا بۇرىنعىشا قالا بەرمەك. بۇگىندە اۋداندا 9 700-دەي ادام تۇراتىنىن ايتىپ وتكەن ابزال.
اعىباي قويشىباي ۇلى جەرگىلىكتى الەۋمەتتىك جانە اكىمشىلىك نىساندار دا كەلەسى جىلدان «قاينامانىڭ» كومىرىن پايدالانا باستاۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ايتىپ قالدى. دەي تۇرعانمەن بۇل جەردە ءبىر كەدەرگى بار. عيماراتتارداعى قازاندىق پەشتەرىنىڭ كوبى تەرەڭكولدەگى پەسچان زاۋىتىندا شىعارىلعان. ال بۇل پەشتەر ەكىباستۇزدىق كومىرگە بەيىمدەلىپ جاسالىپتى. بيىل قازاندىقتارعا جەرگىلىكتى كومىر از-ازداپ جاعىلىپ, سىناقتان وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ايتپاقشى, بىلتىر جەرگىلىكتى كەنىش اكىمدىكتىڭ وتىنىشىمەن 200 توننا كومىردى تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا, وڭتۇستىكتەن قونىس اۋدارىپ كەلگەندەرگە تاراتىپ بەرگەن. بيىل دا سونداي كومەك بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
بۇعان دەيىن وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرجان سالحانوۆتان وڭىردەگى نەگىزگى ءۇش كەنىشتەن بوساتىلاتىن تۇرمىستىق كومىر باعاسىن سۇراعان ەدىك. مەكەمەدەن جولدانعان جاۋاپ حاتتا بىلاي دەلىنگەن: «بوگاتىر-كومىر» جشس-ندا وزدىگىنەن تاسىمالداۋ باعاسى (تەمىر جول ارقىلى ەمەس) قوسىمشا قۇن سالىعىمەن قوسا ەسەپتەگەندە 2 756,32 تەڭگەنى قۇرايدى. ال «مايكۋبەن-ۆەست» جشس-ندا تەمىر جولمەن جەتكىزۋ باعاسى 6 741 تەڭگەنى, اۆتوكولىك ارقىلى جەتكىزۋ
7 500 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. بۇعان قوسا «گامما-سارىكول» جشس-ندا تەمىر جول ارقىلى – 5 400 تەڭگە, اۆتوكولىكپەن جەتكىزۋ – 5 500 تەڭگە».
«مايكۋبەن-ۆەست» سەرىكتەستىگىندەگى كوممەرتسيالىق ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى نۇرلان ساربوپەەۆ تۇرمىستىق نەگىزدەگى كومىردىڭ باعاسى سوڭعى 3 جىلدا وزگەرمەگەنىن ايتادى. الايدا كومىردى ۆاگوندارمەن جەتكىزۋدەگى تاسىمالداۋ شىعىندارى بيىل 13 پايىزعا قىمباتتاپتى. كەنىشتەگى تيەۋ جۇمىستارىنىڭ باعاسى 6 پايىزعا, «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسىنا تيەسىلى جۇك ۆاگوندارىندا تاسىمالداۋ قىزمەتىنىڭ قۇنى 7 پايىزعا وسكەن. اۆتوكولىكپەن كەلىپ الىپ جاتقاندار ءۇشىن باعا بۇرىنعىشا قالا بەرەدى. بىلتىر كەنىش جالپى كولەمى 3 ملن 800 مىڭ توننا كومىر ءوندىرىپتى. بيىلعى كورسەتكىش تە سول شامادا بولادى دەپ بولجانىپ وتىر.
نۇرلان ساربوپەەۆتەن جەرگىلىكتى حالىققا جەڭىلدىك جاسالا ما دەپ سۇرادىق. ول بۇل ماسەلەنى قۇرىلتايشىلار شەشەتىنىن, ازىرشە باياناۋىل باسشىلىعى تاراپىنان ونداي ءوتىنىش ايتىلماعانىن جەتكىزدى. كەنىش جىل سايىن وڭىردەگى مەشىتتەردى كومىرمەن تەگىن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقانىن, بيىل بۇل يگى ءۇردىس جالعاسادى دەپ جاۋاپ بەردى.
باياناۋىل جۇرتىن الاڭداتىپ وتىرعان جالعىز بۇل ماسەلە ەمەس. بيىل قۇرىلعانىنا 90 جىل تولعان التىندى مايقايىڭ كەنتى جۋىق ارادا قيىندىققا ۇرىنۋى عاجاپ ەمەس. كەنتتەگى كوپقاباتتى 64 تۇرعىن ءۇي مەن 384 جەكە باسپانا, الەۋمەتتىك جانە اكىمشىلىك مەكەمەلەر, وندىرىستىك كاسىپورىندار جانە كاسىپكەرلىك نىساندارى بيىل قىستا جىلۋسىز قالۋى مۇمكىن. ەلدى مەكەندى جىلۋمەن قامتىپ وتىرعان «مايقايىڭ التىن» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باس ديرەكتورى قۋانىش بوتين جىلىتۋ بويىنشا كەلىسىمشارتتىڭ كۇشى بيىلعى قاراشا ايىنىڭ 27-سىندە جويىلاتىنىن, سول ۋاقىتتا كاسىپورىن بۇل قىزمەتتى كورسەتۋدەن ءبىرجولا باس تارتاتىنىن جازىپ, ءتيىستى مەكەمەلەرگە حات جولداعان. ورتالىق قازاندىقتىڭ شىعىنى كوپ, جەلىلەرگە قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءوزى تىم قىمباتتاپ كەتتى دەگەن ءۋاج ايتىپتى.
مايقايىڭنىڭ اكىمى ەرباتىر مولداتاەۆپەن سويلەسكەنىمىزدە بۇل ماسەلەنى اۋدان باسشىلىعى جاقسى بىلەتىنىن, جۋىق ۋاقىتتا وبلىستان كومەك سۇرالاتىنىن جەتكىزدى.
كەنتكە جىلۋ بەرۋدەن باس تارتۋعا قاتىستى ماسەلە بۇل ءبىرىنشى رەت ەمەس. كاسىپورىن بۇعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە قىزمەت كورسەتۋدى دوعارامىز دەپ دوق كورسەتكەنى ەسىمىزدە. ەلدىڭ كوڭىلىن الاڭداتىپ وتىرعان بۇل جايتتارعا جەرگىلىكتى بيلىك جەدەل نازار اۋدارماسا بولمايدى. قىس – قىر استىندا. ەندى ءبىر ايدان سوڭ ورتالىق قازاندىقتار ىسكە كىرىسىپ, ۇيلەرگە جىلۋ بەرىلە باستايتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك.
پاۆلودار وبلىسى
