ارحەولوگيا عىلىمى دالا زەرتتەۋلەرىمەن شەكتەلمەيدى

الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى ديرەك­تو­رىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىن­باسارى تالعات مامىروۆ وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيا ورتالى­عىن­دا وت­كەن جيىندا قازبا جۇ­مىس­­تا­رى­نىڭ ماڭىزدىلىعى, عا­لىم­دار­­دىڭ تاباندى ىزدەنىستەرى تۋرالى دەرەكتەرمەن ءبولىستى.

تالعات مامىروۆتىڭ ايتۋىن­شا, جاز مەزگىلى قازبا جۇمىس­تارىنىڭ قىزاتىن شاعى. قازىرگى ۋا­قىتتا ارحەولوگتەردىڭ كوپ­شى­لى­گى جازىقتا, ەكسپەديتسيالاردا, ارحەولوگيالىق ورىنداردا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, جاڭا نىسانداردى ىزدەستىرۋدە. دەسەك تە, بىرقاتار عىلىمي باعىتتى ءبىر زەرتتەۋ اياسىنا توعىستىرۋمەن ەرەكشەلەنەتىن ارحەولوگيا سالاسىندا بىلىكتى ماماندار از. ەلىمىزدە ارحەولوگ مامانداردى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قارا­عان­دى ۋنيۆەرسيتەتى, ح.ياس­ا­­ۋي­ اتىنداعى حالىقارالىق قا­زاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى جانە قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋني­ۆەر­سيتەتى سياقتى وقۋ ورىندارى دايىندايدى. ال ناعىز ارحەولوگ بولۋ ءۇشىن با­زا­لىق بىلىممەن قاتار وسى ىسكە دەگەن ىنتا-جىگەر قاجەت.

«قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە 15 ارحەو­لوگيالىق جاساق جۇمىس ىس­تەۋ­دە. ەكسپەديتسيالار تاس, قولا عاسىردى, ەرتە تەمىر عاسىردى جانە ورتا عاسىر ءداۋىرىن قامتيتىن باعىتتار بويىنشا ىسكە اسىپ كەلەدى. وسى ماۋسىمدا اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىندا قولادان قۇيىلعان مەتاللۋرگيالىق پەشتەر تابىلعان. مەتاللۋرگيالىق ولجالار نەگىزىنەن ورتالىق قازاقستان اۋماعىنان انىقتالسا, ارحەولوگيالىق وتريادتار جۇمى­سى­نىڭ ناتيجەسىندە تاۋ-كەن ءىسىنىڭ باسقا وڭىرلەردە دە دامىعانى بەلگىلى بولدى. وسى ورايدا شى­عىس قازاقستان وبلىسى, سون­داي-اق اقتوبە وبلىسىنىڭ تەمىر اۋدانىنداعى تاسقوپا قورى­مى­نان سارمات جاۋىنگەرىن قايتا رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇمىستارىن ايتۋعا بولادى», دەپ اتاپ ءوتتى ت.مامىروۆ. ال ەل ايماق­تا­رى ىشىندە الماتىنىڭ ارحەو­لو­گيالىق سيپاتى ەرەكشە. وعان وسى ولكەدەن تابىلعان كونە ەسكەرت­كىشتەر ايعاق. اسىرەسە قالا­دا ورتا عاسىر ەسكەرت­كىشى وتە كوپ. تەمىر عاسىرىنىڭ قورعان­دا­رى مەن ەلدى مەكەندەرى ءجيى كەزدەسەدى. الما-اراساندا كونە قالا­شىقتاردىڭ ورىندارىن كەز­دەس­تىرۋ, قالانىڭ جوعارعى بولى­گىنەن ارحەولوگيالىق ولجا­لار­دىڭ كوپتەپ تابىلۋى عاجاپ ەمەس.

قازىرگى كەزدە اتالعان ينستي­تۋت بازاسىندا «ەتنومادەني زەرت­­تەۋلەر كونتەكستىندەگى « ۇلى دا­لا» جانە «قازاق دالاسىنداعى مادەني گەنەزيس: ارحەولوگيالىق دەرەككوز دەرەكتەرى بويىنشا ما­تەريالدىق جانە رۋحاني مۇ­را­لاردىڭ ساباقتاستىعىن زەرتتەۋ­گە بايلانىستى» جوبالار ىسكە اسۋدا. بيىل عالىمدار باتىس قازاقستان, ورتالىق قازاق­ستان­نىڭ تاۋ-كەن ءىسى جانە مەتاللۋر­گيا­سى, سىرداريانىڭ تو­مەن­گى اعىسىنداعى ەرتە تەمىر ءداۋى­رى­نىڭ اۋىلدىق قونىستارى: شار­ۋا­­شىلىق جانە تۇرمىسى, ور­تا­عاسىرلىق تورتكۇلدەر جانە تالاس القابىنىڭ مادەني لاند­شافتى, التىن وردانىڭ كەش ورتاعاسىرلىق قالالىق مادە­نيەتى. شارۋا (كينچات) جانە اسپارا (XIII–XVI عع.) قالاشىق­تا­رىنىڭ مىسالىنداعى ىزدە­نىس­تەر مەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ­لەر جانە «بۋرابايداعى قولا ءداۋىرىنىڭ مەگاليتيكالىق ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنە» قاتىستى 6 عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىنا قاتىستى. ت.مامىروۆ اتاپ وتكەندەي, ماماندار كوپجىلدىق دا­لالىق زەرتتەۋلەر كەزىندە الىن­­عان ارحەولوگيالىق توپتا­ما­لار­دى تالداۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزۋدە. كوپتەگەن توپتاما بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى وڭدەلمەي كەلدى. ەندىگى كەزەكتە ينستيتۋت قىز­مەتكەرلەرى تابىلعان بۇيىم­دار­دى تولىعىمەن تۇگەن­دەپ, سيپاتتاۋ جانە عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ جاعىنا ءمان بەرەتىن بولادى.

قازاقستان ارحەولوگتەرى ءۇشىن ءداستۇرلى مارعۇلان جانە اقىن­جانوۆ وقۋلارىنىڭ ماڭىزى ەرەك­شە. مارعۇلان وقۋلارى – قازاقستاننىڭ جانە شەتەلدەردىڭ جەتەكشى ارحەولوگتەرى ءۇشىن ەسەپ بەرۋمەن عانا شەكتەلمەي, دا­لا­لىق جانە تەوريالىق زەرت­تەۋ­لەردىڭ ناتيجەلەرىمەن تانىسىپ, ارحەولوگيا سالاسىنداعى نەگىزگى ماسەلەلەردى تالقىلايدى. ال اقىنجانوۆ وقۋلارى – جاس عا­لىمدار مەن ستۋدەنتتەرگە ارحەو­­لوگياعا العاشقى باس­پال­داق ىس­پەتتى. العاشقى «اقىن­جا­نوۆ وقۋلارىنا» قاتىس­قان جاس عا­لىم­دار بۇگىندە ءوز ءومى­رىن ارحەولوگيا عىلىمىمەن بايلا­نىس­تىرعان. بيىل «اقىنجانوۆ وقۋلارىن» ءال-فارابي جانە «ەسىك» مەم­لە­كەتتىك مۇراجاي-قو­رىعى قازاق­ستاندىق عىلىم اپتا­­لىعى اياسىندا ارحەو­لوگيا ينستيتۋتى ءال-فارابي اتىن­داعى قازۇۋ-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىمەن بىرلەسىپ وتكىزدى. وسى جىلدان باستاپ قا­تىسۋشىلاردىڭ گەوگرافياسى كە­ڭەيىپ, الىس-جاقىن شە­تەل­دەر­دىڭ وقۋ ورىندارى, عى­لى­مي ورتا­لىقتارىنىڭ زەرت­تەۋ­شىلەرى اراسىندا تىعىز بايلانىس نى­عايىپ كەلەدى. ينستيتۋت سونىمەن بىرگە رەسەي ارحەولوگيا ينستيتۋتى, كورەيانىڭ مادەني مۇراسى ينستيتۋتى, نيۋ-يورك جانە دە باسقا ينستيتۋتتارمەن بىرلەسىپ, حالىقارالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا.

الماتى