كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ينتەرنەت – سەزىمسىز الەم
كىتاپ – رۋحانياتتىڭ كۇرەتامىرى. بىراق قازىر جازۋشىلاردىڭ كىتاپ شىعارۋ ماسەلەسى بۇرىنعىعا قاراعاندا كوپ وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. سىزدەر جاقتا جاعداي قالاي؟ كىتاپ شىعارۋ ماسەلەسى جازۋشىلارعا ءتيىمدى مە؟ قاعاز كىتاپتاردىڭ ورنىن ينتەرنەت باسادى دەگەن كوزقاراستار ايتىلىپ جاتىر...
كنۋت ودەگارد:
– كىتاپ – رۋحانياتتىڭ قان تامىرى دەگەن سوزگە كەلىسەمىن. ال بۇعان مەن مۋزىكا مەن بەينەلەۋ ونەرىن قوسار ەدىم. سونداي-اق مەنىڭ ەلىم نورۆەگيادان دا كىتاپ شىعارۋ بارىسىنداعى ءبىرشاما وزگەرىستى بايقاۋعا بولادى, بىراق بۇل ءداستۇرلى كىتاپ ءوندىرىسى ءۇشىن ازىرگە ناقتى پروبلەما جوق. ءوز باسىم كاسىبي باسپالار شىعاراتىن قاعاز كىتاپتاردىڭ ءالى دە ءومىر سۇرگەنىن قالايمىن. كىتاپتاردىڭ قوعامعا, ورتاعا بەرەتىن اسەرى كوپ, ونى بۇل جەردە ايتىپ تۇسىندىرە المايمىن. ءبىزدىڭ ەلدە قاعاز كىتاپتاردىڭ ورنىن ينتەرنەت الماستىرعان جوق. قاعاز كىتاپتار ءالى دە ءوز رولىندە, بۇدان كەيىن دە سولاي بولا بەرەتىن شىعار. ال سەن كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەگە كەلسەك, مۇمكىن شىعارماشىلىعىن جاڭادان باستاعان جازۋشىلار كىتاپتارىن كاسىبي باسپالاردا باسىپ شىعارۋدا قيىندىقتارعا تاپ بولعاندا ولار كوبىنەسە ينتەرنەت ارقىلى وقىرمان تاپقاندى جاقسى كورەدى, ولاردى دا تۇسىنۋگە بولادى. ال بەلگىلى ءبىر ساپا كورسەتكىشى بولعاندا, ولاردىڭ دا كىتاپتارى قاعاز نۇسقادا باسىلىپ شىعاتىنىنا سەنىمدىمىن. الدا نورۆەگياداعى ەڭ ۇلكەن باسپالاردىڭ جۇمىسى توقتاپ قالمايتىنىن, كىتاپ پەن ينتەرنەت الەمىندەگى كوزقاراستىڭ دا دۇرىستالار كۇنى تۋادى. مەنىڭ ويىمشا, جاس جانە جاڭا ۇرپاق ءۇشىن جاعداي باسقاشا بولۋى مۇمكىن, بىراق ولار كەيدە ينتەرنەتتەگى الەمدى وزدەرى جاسايدى.
قۋانىش جيەنباي:
– كىتاپسىز ءومىر ءسۇرۋ دەگەندى كوز الدىما ەلەستەتە المايمىن. مۇنى ءبىر دانىشپاندىقپەن ايتىپ وتىرعانىم جوق. قالامگەر رەتىندە ءوز باسىمنان ءجيى وتەتىن مىنا جايدى دا ايتا كەتەيىن, بالكىم, بۇل وزگەلەردىڭ تابيعاتىنا دا ءتان بولۋى مۇمكىن. كۇن سايىن توپەپ جازا بەرەتىن جاعداي قايدا؟ مۇنىڭ ءتۇرلى سەبەپ-سالدارى جەتەرلىك. قاعازعا تۇسكەن شاشىراڭقى, ءبىر قايناۋى ىشىندەگى شالا-جانسار دۇنيەنى بەتالدى شيمايلاي بەرگەننەن گورى ۇستەلدەن تۇرىپ كەتكەنىڭ الدەقايدا پايدالى. سوندايدا الەم مويىنداعان جازۋشىنىڭ, مەيلى بۇرىن وقىساڭ دا, تاڭدايعا تۇسكەن قانت قيىعىنداي, سالعاننان ەرىپ جۇرە بەرەتىن ءبىر-ەكى بەت مارجان سوزدەرىن قايتالاپ ءبىر شولىپ شىعىڭىزشى, جان-دۇنيەڭ جادىراپ شىعا كەلمەسە – سالەمىمدى الماي-اق قويىڭىز!
ال مىڭ جەردەن «اۋليە» دەسەڭىز دە, ينتەرنەت مۇنداي سەزىمگە كەنەلتە المايدى. ينتەرنەت – الىپ-ۇشپا كوڭىلگە اۋاداي قاجەت, جىلدام الىناتىن اقپارات كوزى. كەرەك. بالكىم, ءبىز ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءالى دە تولىق پايدالانباي جاتقان شىعارمىز. ال ويىن, يدەياسىن «ميدىڭ مىڭ گرادۋستىق دومناسىنا» سالىپ, شىنىقتىرىپ شىقپايىنشا, بايىز تاپپايتىن پەندە ءۇشىن قاعاز كىتاپتان ارتىق «جەدەل جاردەم» جوقتىڭ قاسى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, قاعاز كىتاپتىڭ قاجەتتىلىگى كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ قالۋى مۇمكىن-اۋ نەمەسە كۇندەردىڭ-كۇنىندە سولاي بولادى-اۋ دەۋدىڭ ءوزى كۇپىرلىك.
كىتاپ شىعارۋ – كۇردەلى ماسەلە. ونىڭ قيىندىعىنان بۇرىن اق ادال ەڭبەگىڭ اقتالا ما, كوڭىلدەگىدەي قالاماقى تولەنە مە؟ اۋىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتۋ – ارتىق. قازىر كىتاپ شىعارۋ شارۋاسىمەن اينالىساتىن ءتيىستى مينيسترلىكتە ەكى ءتۇرلى جوبا-باعدارلاما بار; ءبىرى – مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, ەكىنشىسى – كىتاپ باسىپ شىعارۋ, تاراتۋ. جولىڭ بولىپ بىرىنشىسىنە تىرناق ىلىكتىرسەڭ, شالا-شارپى ءبىر «بايىپ» قالاتىنىڭ انىق. مەملەكەت قابىلداپ العان قولجازبانىڭ ءاربىر باسپا تاباعىنا پالەنباي مىڭ قارجى تولەنەدى. ەكىنشىسىنىڭ دە «قۇر اياققا باتا جۇرمەيتىندەي» قاۋقارى بار. ەڭ باستىسى – بۇگىنگى تالعامپاز وقىرماننىڭ تالابىن قاناعاتتاندىرارلىق تولىمدى تۋىندى تۋدىرا ءبىلىڭىز! تاعى دا قايتالايىن, قاشان بولماسىن, جاقسى جازىلعان شىعارمانىڭ جۇلدىزى جوعارى. بۇگىن بە, ەرتەڭ بە, ءبارىبىر كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىعادى, جەردە قالمايدى. باياعىداي «قاپتاپ» الاتىن قالاماقى بولماسا دا, ادال نيەتپەن اتقارىلعان ەڭبەگىڭ ەلەۋسىز قالمايدى. قاعاز كىتاپتىڭ ناسيحاتى جونگە ءتۇسىپ, ءدۇيىم ەل قۇلاقتانعان سايىن ونىڭ قۇنى دا ارتا تۇسەدى. بۇل پروتسەسس قالاماقىعا دا تىكەلەي بايلانىستى.
تانەر مۋرات:
– بۇعان ەشقاشان ينتەرنەت كىنالى ەمەس, ونىڭ ۇستىنە قاعاز كىتاپتاردىڭ ورنىن ول باسا المايدى. ال ەلەكتروندى جانە اۋديوكىتاپتارعا سۇرانىس ارتقانى شىندىق. كەرىسىنشە, ينتەرنەتتى بارلىق كىتاپتار ءتۇرىن تاراتۋدىڭ جانە جاريالاۋدىڭ وتە ءتيىمدى قۇرالى رەتىندە باعالاۋ قاجەت. قازىر كىتاپتاردى باسىپ شىعارعان سوڭ, ونى ءار جاققا تاراتۋ, ناسيحاتتاۋ, ساتۋ, جارناماسىن جاساۋ, كىتاپحانا قويمالارىنا قويۋ, ءتىپتى كەرى بايلانىس جاساۋ ءۇشىن ينتەرنەتتىڭ ءرولى باسىم, ءتىپتى بۇل شارۋالاردى ينتەرنەتسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. كىتاپ شىعارۋ جازۋشىنىڭ ەمەس, وقىرماننىڭ كوڭىلىنەن شىعۋى كەرەك, ويتكەنى ول – تاپسىرىس بەرۋشى عوي. سوڭعى جىلدارى تەحنولوگيا باسپا وندىرىسىندە بولعان نەگىزگى كەدەرگىلەردى جويدى. تسيفرلى باسىپ شىعارۋ تەحنولوگياسى قاعاز كىتاپتاردى قولايلى باعامەن شاعىن باسىلىممەن, ءتىپتى ءبىر رەت باسىپ شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە بۇل بارىس ەلەكتروندى كىتاپتار مەن اۋديو ءوندىرىس شىعىندارىن ازايتادى. مىسالى, ءبىز بۇگىندە پايدا كورىپ وتىرعان تەحنولوگيالىق قۇرىلعىلارسىز رۋمىنياداعى نەبارى 22 000 تۇرعىنى بار تاتار جۇرتشىلىعىنا شاعىن نارىققا جۇگىنۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سوندىقتان ماسەلە كىتاپتى قالاي جاريالاۋدا ەمەس, قالاي تاراتۋدا بولىپ وتىر. قاعاز كىتاپتاردىڭ وقىرمان قولىنا جەتۋى قيىنداپ بارادى. نەلىكتەن؟ بۇل – ولاردىڭ تالعامى مەن كۇندەلىكتى تۇرمىستىق ادەتتەرى وزگەرگەندىكتىڭ بەلگىسى. جاس وقىرماندار ەلەكتروندى قۇرىلعىلاردا وقۋدى نەمەسە تىڭداۋدى ۇناتسا, قارت ادامداردىڭ سانى كۇن ساناپ ازايىپ بارادى. سوندىقتان قايشىلىق جازۋشى مەن وقىرمان اراسىندا ەمەس دەپ ەسەپتەيمىن. باستى ماسەلە جازۋشىنىڭ نارىق سۇرانىسىنا بەيىمدەلۋدەن باس تارتۋىنان بولىپ وتىر. سول ءۇشىن ءبىز ەڭ الدىمەن, قازىرگى وقىرماننىڭ ءپروفيلىن جاسايىق. ولاردىڭ تالعامىنا ساي جۇمىس ىستەيىك. ءبىز وقىرماندارىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىمدى, تەحنولوگيالىق پروگرەسس پەن ەلەكتروندى قۇرىلعىلارىنا بەيىمدەلگەن, ءتىپتى ولاردىڭ ۇنەمى قاربالاستا جۇرەتىنىن جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان بۇكىل كىتاپ ءوندىرىسىن قازىرگى وقىرمانداردىڭ پروفيلىنە بەيىمدەۋ كەرەك. بىراق كىتاپتاردى جەكە ساتۋشىلار جانە باسقا مۇددەلى تاراپتار جاڭا قاجەتتىلىكتەرگە بەيىمدەلىپ ۇلگەرگەنىمەن, قالامگەرلەر ءالى دە بولسا كونە سۇردەكتەن اسا الماي, جاڭا قاجەتتىلىكتەرگە يكەمسىزدىك تانىتىپ كەلەدى. سول ءۇشىن قازىرگى جازۋشىعا ءبارىن دەرلىك وزگەرتۋ كەرەك: تاقىرىپتار, جازۋ ءستيلى, ونىڭ جاڭا باسىپ شىعارۋ مەن تاراتۋ ادىستەرىنە كوزقاراسى, ءبارى دە وزگەرۋى ءتيىس. ايتپەسە ول ۋاقىتى از, ءبىلىمدى دە جۇمىس باستى وقىرماننىڭ قاجەتىنەن شىعا المايدى.
ايدا ەگەمبەرديەۆا:
– كەڭەستىك ءومىردىڭ قىر-سىرىن كورگەن ءبىزدىڭ ۇرپاق كاسىبي جازبا ادەبيەتى باستالىپ, قالىپتاسىپ, وزىندىك دامۋ جولىن تاپقان عاسىردا ءومىرىن كىتاپسىز ەلەستەتە الماعان سوڭعى ۇرپاق دەپ ويلايمىن. ستۋدەنتتىك شاعىمىز كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سونىڭ سالدارىنان بىزدەن كەيىنگىلەر بىرتە-بىرتە كىتاپتان الىستاپ كەتتى. ينتەرنەت كەڭ تاراعان. كىتاپقا قاتىستى كەيىنگى بالالار مەن بولاشاق ۇرپاق تۋرالى بىردەڭە ايتۋ قيىن. كىتاپقا قاجەتتىلىك بولماسا, جازۋشىلاردىڭ كىتابىن باسىپ شىعارۋدىڭ ماڭىزى ازاياتىنداي سەزىلەدى. بىراق قازىر قاعاز كىتاپتار شىعىپ جاتىر. ماسەلە قانداي كىتاپتار دەگەن سۇراق تۋىندايدى. كەڭەس وداعىنىڭ 70 جىلىندا قىرعىز ادەبيەتىندە 70-كە جۋىق رومان, ال تاۋەلسىزدىك العان 30 جىل ىشىندە 150-گە جۋىق رومان جارىق كوردى. سول اۆتورلاردىڭ ىشىندە ادەبيەتتە بۇرىننان قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ۇلى جازۋشىلار دا, سونىمەن قاتار جاڭا عانا قولىنا قالام العان قالامگەرلەر دە بار. ءتىپتى ولار بىردەن رومان جازۋدى «باستاپ» كەتتى. ساندىق جانە مازمۇندىق تالداۋعا كەلگەندە, ولاردىڭ ىشىندە فيلوسوفيالىق, پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك, شىتىرماندىق, دەتەكتيۆتىك روماندار بار ەكەنى بايقالدى. دەڭگەيى ءارتۇرلى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل, ارينە, ادەبيەتكە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعىن بىلدىرەدى. ءتىپتى ەسىمى الەمگە تانىلعان ايتماتوۆتىڭ ءوزى اۋەلى پوۆەست سياقتى شاعىن جانرمەن اينالىسىپ, كوركەم اۋدارمامەن اينالىسىپ, ودان ءارى روماندار تۋدىردى. بۇل ءوز ۋاقىتىندا ويلاناتىن ماسەلە. راس, دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەدە ومىرىندە ەكى-اق شىعارما جازىپ, بۇكىل الەم تانىعان ليۋيس كەررولل سياقتى قالامگەرلەر بار. ال بىزدىكى باسقا دۇنيە, وزگە الەم.
ءيا, قىرعىزستاندا قاعاز كىتاپتار قاز-قالپىندا شىعىپ جاتىر. ساپانى باقىلاۋ ورگانى جوق. جىلدىق جوسپار بەكىتىلىپ, جوسپارعا ەنگەن جۇمىستار 5-6 رەتسەنزەنت پەن رەداكتوردىڭ قولىنان ءوتىپ, كەيىن باسپاعا ۇسىنىلاتىن بۇيرىق بولماعان سوڭ, ساپا تۋرالى ءسوز قوزعاۋعا بولمايدى. قولىندا بارلار قالاعانىن جازىپ, كەز كەلگەن دانادا باسىپ شىعارادى. بىراق ناعىز اقىن-جازۋشىلار قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. ىسكەر باسپالار كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, كلاسسيكالىق شىعارمالاردى قايتا باسىپ شىعارىپ, حالىققا تاراتىپ جاتقان جاعدايلار از ەمەس. بۇل ەندى وڭاي جاعداي ەمەس. بىزدە درامالىق شىعارمالار سيرەك جازىلادى. جۋىردا عانا قىزمەتىنەن كەتكەن مادەنيەت, اقپارات جانە سپورت ءمينيسترىمىز قايرات يماناليەۆ – دراما جانرىندا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ادەبيەتتىڭ بىردەن-ءبىر وكىلى. ەڭ يكەمدى جانر بولعاندىقتان, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ قيىن جىلدارىندا پوەزيالىق شىعارمالار ءجيى جازىلدى, كىتاپتارى دا جالعاسىن تاپتى, ءالى دە سولاي. اعا ۇرپاق ينتەرنەتكە اسا ءمان بەرمەيتىن سياقتى. بەرگەندەرىن كىتاپ ەتىپ بەرەدى.
نەگىزگى ماسەلە – ادەبي شىعارمانىڭ ساپاسى
– ءسىزدىڭ ەلدە جازۋشىلار قالاي كۇن كورەدى, ۇكىمەت ولارعا كومەكتەسە مە, الدە ولار ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرە مە؟
قۋانىش جيەنباي:
– ۇكىمەتتىڭ كومەگىن الگىدە شىم-شىمداپ ايتتىم, بىلەم. ودان ارتىق اۋىز اشا بەرۋ – ەكى جاققا دا ءتيىمسىز. ءتيىمدىسى – ادەبي كونكۋرس, بايقاۋ, تۇلعالار ەسىمدەرىنە باعىشتالعان جانرلىق جۇلدەلەردىڭ سانىن كوبەيتۋ. كورشى رەسەيدە جىل سايىن جۇزدەگەن ادەبي بايقاۋلار ءوتىپ جاتادى: «ياسنايا پوليانا», «بولشايا كنيگا», «نوس», «چيستايا كنيگا»... ت.ت. بۇل جەردەگى باستى كىلتيپان –بايگەگە تۇسكەن شىعارما الدىمەن زەيىن قويىلىپ وقىلسا, جان-جاقتى تالدانسا, ادىلدىكپەن شەشىمى شىعارىلسا دەڭىز! باسەكە سوندا تۋىندايدى, شىعارمانىڭ ناسيحاتى جولعا قويىلادى. وقىرماندار ونداي تۋىندىنى ىزدەيدى, تۇس-تۇسقا سۇراۋ سالادى. بۇل – قالامگەرلەردى دە قاناتتاندىراتىن قۇبىلىس.
بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپتىرماي كەلە جاتقان قيىن ءتۇيىن – ادەبي اگەنت شارۋاسى. جازۋشىلار وداعى جانىنان ادەبي اگەنتتەر بريگاداسى قۇرىلسا دەيمىن-داعى. جانرلىق سەكتسيالار وسى باعىتقا بەيىمدەلسە... ونىڭ مەحانيزمدەرىن, كىلتىن تابۋدى, مەنەدجەرلىك قابىلەت-قارىمى بار ماماندار دايارلاۋدى الاقتاپ اسپاننان ىزدەۋدىڭ قاجەتى شامالى. بۇعان بەيىمدى جاستاردى تارتۋ دا اسا قيىندىق تۋدىرا قويمايدى. الدىمەن جارامدى شىعارمالاردى سولار باعالاپ, باسپالارمەن بايلانىستى دا سولار ۇيىمداستىرسا... باسپالارمەن ورتاق شەشىمگە كەلىپ, قالاماقى ماسەلەسىن دە بىرىگىپ شەشسە, قالامگەردىڭ قولى ءبىراز ۇزارار ەدى, الاڭسىز شىعارماشىلىقپەن اينالىسار ەدى. ەكى جاققا دا ءتيىمدى ءتاسىل وسى...
كنۋت ودەگارد:
– نورۆەگيا جازۋشىلارىنا ۇكىمەتىمىز جاقسى كومەكتەسەدى, ولار ءار جىلى جاڭا ءارى ساپالى كوركەم شىعارمانىڭ 700 داناسىن (پروزا مەن پوەزيا, كەيدە ەسسە جانە كوركەم ادەبيەت) ساتىپ الىپ, بۇل كىتاپتاردى بۇكىل ەلدەگى كوپشىلىك كىتاپحانالارعا تاراتادى. بۇل ۇلكەن قالالاردان الىستا تۇراتىن اۋىلداعى وقىرماندارعا جاڭا دا ساپالى كىتاپتاردى ۇلكەن قالالارداعى وقىرمانمەن ءبىر ۋاقىتتا وقۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەمەك بۇل ەلىمىزدەگى قالامگەرلەرگە دە, باسپاگەرلەرگە دە, وقىرمانعا دا ءتيىمدى. بىراق بۇل جەردەگى نەگىزگى ماسەلە – ادەبي شىعارمانىڭ ساپاسى. سونداي-اق بىزدە ۇكىمەتتىك ادەبي ستيپەنديالار مەن ماراپاتتار بار. سول ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلدە قالامگەر ءوز شىعارماشىلىعىمەن اينالىسىپ, جاقسى ءومىر سۇرە الادى.
ايدا ەگەمبەرديەۆا:
– قازىر قىرعىزستاندا بيلىك پەن قالامگەرلەردىڭ اراسىندا ۇلكەن تۇسىنىسپەۋشىلىك بار. جازۋشىلار ءوز باقىتتارىن وزدەرى ىزدەۋدە. مۇنىڭ جاقسى جاعى دا بار شىعار, ويتكەنى ولار ەركىن, بيلىككە دە, ۇكىمەتكە دە بايلانبايدى. ۇكىمەت «مىنانى جاز» نەمەسە «مىنانى جازبا» دەپ نۇسقاۋ بەرە المايدى. ءبىر كەزدەرى ادەبيەت قوعامداعى ساياسي قۇرال بولعانىن تاريحتان بىلەمىز. بارلىق جاسالعان شىعارمالاردان سوتسياليستىك رەاليزم تالابىنا ساي ەلەمەنتتەردى ىزدەۋ ۇردىسكە اينالعان. ءومىر ولاي ەمەس. ءومىر شىندىعى بولەك. بۇل ومىردە ەشقايسىمىز وڭ نەمەسە تەرىس كەيىپكەر بولا المايمىز. ءبىر ادامنىڭ بويىندا جاقسى دا, جامان دا قاسيەتتەر بولادى. سول قيىن كەزەڭدەردە وسىنى جاقسى سەزىنىپ, شىعارماشىلىقتىڭ تىڭ باستامالارىن بايقاعان قالامگەرلەرىمىز بولدى. ايتماتوۆتىڭ «قوش بول, گۇلسارى», «عاسىردان دا ۇزاق ءبىر كۇن» روماندارى سول تۇستاعى بيلىككە جاسىرىن نارازىلىق بىلدىرسە, قۇباتبەك جۇسۋباليەۆ, قازات اقماتوۆ, اسانبەك ستاموۆ, مۋرزا عاپاروۆ, ت.ب. جازۋشىلار ءوز شىعارمالارىن باسقا دا ادەبي ادىستەرمەن جازىپ, كەڭەستىك قوعام شەڭبەرىنە سىيمايتىن وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىردى, سول سەبەپتى دە ولاردىڭ ءبىراز شىعارمالارى ۇزاق جىلدار بويى جاريالانباي قالدى.
ءبىر جاعىنان ەركىندىك بولسا, ەكىنشى جاعىنان, ەڭ جاقسى تۋىندىلاردىڭ تۋىنا سەبەپكەر دە قوعامنىڭ ءوزى. شىعارماشىلىق ەڭ قيىن ساتتەردە پايدا بولاتىنداي كورىنەدى ماعان. سابىرلى ادام ەشتەڭە جازا المايدى. قىرعىز حالقى ءوز تاريحىندا تالاي سۇراپىل سوعىستى باستان وتكەردى «ماناستا» ايتىلعانداي «بۇزىلا بەرەتىن, شاشىلعاندى جينايتىن» تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان حالىق. «ماناس» – سول ۇزاق تا قيىن جولدا دۇنيەگە كەلگەن تۋىندى. وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىن الاتىن بولساق, ۇلتتىق ادەبيەت پەن عىلىمدى ورنىقتىرۋعا دەگەن قۇشتارلىق باسىم بولدى, باسىن قىلىش كەسسە دە, جولىنان تايماعان قاسىم تىنىستانوۆ, سىدىق قاراچەۆ سىندى اقىن-جازۋشىلار انە سول ءداۋىردىڭ ايقىن مىسالى. ولار وسى ارەكەتى ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى, قاندى سوعىس كەزىندە, سوعىستان كەيىن ءستالينيزمنىڭ قاتال جاعدايىندا جۇرسە دە, نەبىر شىعارمالار جازىپ كەتتى. بۇگىندە تىرلىك ميمىرت كۇننىڭ اياسىندا ءوتىپ جاتىر, ەشكىم باسا نازار اۋدارماعان سوڭ, قۋاتتى شىعارمالار جازىلماي جاتىر. بوستاندىق ارقاشان شىعارماشىلىقتى جاقسارتا بەرمەيتىن سياقتى دەگەن ويدا قالدىم.
دەگەنمەن بيلىك پەن قالامگەرلەردىڭ اۋىزبىرشىلىگىن قالايمىن. قوعامدى تاربيەلەۋدىڭ جالپى باعدارلاماسى مەن ورتاق ساياساتى بولسا, جازۋشىلار بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى كوپىر بولار ەدى. بۇل جازۋشىلاردىڭ قۇرمەتىن ارتتىرىپ, بەدەلىن كوتەرەر ەدى. مۇمكىن, ءبىز بۇعان قول جەتكىزە المايمىز.
بۇگىندە نەگە ەكەنى بەلگىسىز, جازۋشى بولعىسى كەلەتىندەر كوپ. ءتىپتى ادەبي ءبىلىمى جوقتاردىڭ ءوزى كىتاپ شىعارىپ, جازۋشىلار وداعىنا مۇشەلىككە ءوتۋ ءۇشىن جانىن سالىپ جۇمىس جاساپ ءجۇر. مەن بۇعان ارقاشان قارسىمىن: ولار بۇرىن باسقا ماماندىقتا جۇمىس ىستەپ, بالالارىن ءوسىرىپ, جاعدايلارىن جاسايدى, ال ەندى ادەبيەتپەن اينالىسقىسى كەلەدى دەگەن قورقىنىش بار. قازىر مەن ۇلتتىق جازۋشىلار وداعى جانىنداعى پوەزيا سەكتسياسىن باسقارامىن. وداققا كىرگىسى كەلەتىندەردىڭ ەڭ تالانتتىلارى «ادەبيەت تاريحى», «ادەبيەت تەورياسى» پاندەرىنەن ارنايى ەمتيحان تاپسىرىپ, سودان كەيىن عانا وداققا كىرۋگە رۇقسات ەتىلسىن دەگەن ماسەلەنى كوتەرىپ كەلەمىن. وداققا مۇشە بولۋ قالامگەرگە نە بەرەدى؟ قادىر-قاسيەت پە؟ قالامگەر ءۇشىن جۇلدىزى جارقىراعان بەلگىلى ءبىر ورتادا ءجۇرۋ ماڭىزدى ما؟ كوركەم شىعارمانى دۇرىستاپ جازا المايتىن قالامگەرگە جازۋشى كۋالىگى مەن توسبەلگىنىڭ قۇنى جوق دەپ ويلايمىن.
تانەر مۋرات:
– شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋدى باستاعاندا, تەك وسى سالامەن اينالىساتىن جازۋشى جازۋ ارقىلى ءومىر سۇرە المايتىنىن, ءتىپتى ونەر سالاسىنداعىلار دا ءوز ونەرىمەن ويداعىداي ءومىر سۇرە المايتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. ال ۇكىمەت سولاي ىستەۋ مۇمكىن دەۋدەن تانباي كەلە جاتىر.
شىعارماشىلىق حوببي ەمەس, كاسىپ
– نەگىزىندە شىعارماشىلىق – ادامنىڭ جەكە ءحوببيى. مىسالى, ەتىكشى ءوز كاسىبىن جاقسى كورەدى, باعبان دا. بۇل تۋرالى نە ويلايسىز؟
ايدا ەگەمبەرديەۆا:
– جازۋ جەكە حوببي ەكەنى ءسوزسىز. ونى جازۋعا دا, جازباۋعا دا ەشكىم ماجبۇرلەي المايدى. بىراق جازۋشىلاردى جايىنا قالدىرۋ دۇرىس ەمەس ەكەنى انىق. قوعامدى, بولاشاق ۇرپاقتى تاربيەلەۋ ءۇشىن جازۋشىلار ماقساتتى تۇردە ءۇن قاتۋى, داۋىسىن شىعارۋى كەرەك, سوسىن ولاردىڭ ايتقانىن جۇرتقا تاراتۋ قاجەت. بۇل جاعدايدا ارنايى قۇرىلعى جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ادەبي سىن بولۋى تىپتەن ماڭىزدى. سىنسىز ادەبيەت ەشقاشان دامىمايدى. ايتسە دە, سول وداق تۋرالى ايتاتىن بولسام, مۇنىڭ ءبارى قوزعالىسقا تۇسكەن. ءبىز سول كۇندەردى قايتارۋىمىز كەرەك. قىرعىز ادەبيەتىنىڭ كوپتەگەن كلاسسيكالىق شىعارمالارى بيلىك پەن ءومىر تالابىمەن تۋدى. وسىنداي جاعدايدا 2019 جىلدىڭ قازان ايىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق جازۋشىلار وداعىنىڭ 85 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا جازۋشىلار مەن عالىمدار, مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلار, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى, وقۋلىق اۆتورلارى باس قوسىپ, قوعام وكىلدەرىن شاقىردى. ۇكىمەت, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, «قازىرگى قىرعىز ادەبيەتى وقۋ ۇردىسىندە» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىپ, ديالوگ جۇرگىزدىك. مەكتەپ وقۋشىلارى قانداي شىعارمالاردى وقىعىسى كەلەتىنىن ايتىپ, جازۋشىلارعا تالاپ قويىپ, قازىرگى وقۋلىقتاردىڭ جاي-كۇيىنە توقتالىپ, ونى قۇراستىرعاندارعا نازىن ايتتى. سودان بەرى وسىنداي جاعدايدا وقۋلىق جاساعان مينيسترلىك, جازۋشىلار وداعى, ءبىلىم اكادەمياسى بىرلەسە جۇمىس ىستەي باستادى. وقۋلىقتاردى قارت قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىمەن تولتىرا بەرمەي, جاس, تالانتتى قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىن قوسۋ ماسەلەسى ومىرگە كەلدى.
كنۋت ودەگارد:
– مەن مۇنى حوببي دەپ ايتا الماس ەدىم. بۇل – كاسىپ. ونى ءارى قاراي جۇرگىزۋ وڭاي ەمەس. اسىرەسە پوەزيالىق كىتاپتار مەن رومانداردى ومىرگە اكەلۋدىڭ جۇگى اۋىر, ول ءۇشىن ۇزاق جىلدار جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. انە سونى تۇسىنەتىن قوعام قايدا بار؟
تانەر مۋرات:
– حوببي – شىعارماشىلىقتى ىنتالاندىرۋى مۇمكىن, بىراق ول شەكتەۋلى دارەجەدە عانا. شىعارماشىلىق كۇشتى وياتاتىن نارسە – قۇشتارلىق پەن ەرەكشەلىك. قۇشتارلىق حوببيدەن الدەقايدا كوپ. بۇل ءسوزسىز سۇيىسپەنشىلىك, سەنىم جانە قۇرباندىقتان تۇرادى. ءوز كەزەگىندە, شىنايىلىق, توپ ىشىندە قالۋدان باس تارتۋ, دارا بولۋ جانە بۇرىن ەشكىم جۇرمەگەن جولمەن ءجۇرۋ – جازۋشى ءۇشىن تاپتىرماس مۇمكىندىك.
قۋانىش جيەنباي:
– ءيا, جاقسى شىعارمانى تۋدىراتىن ادام قاشاننان – جالعىز. «جەكە ادامنىڭ ءحوببيى»... ءدال تابىلعان تەڭەۋ ەمەس. جازۋ – كەيىپكەرىمەن بىرگە وتقا ءتۇسۋ, كۇيىپ-جانۋ, اقىر سوڭىندا بويىڭداعى بار قۋات-كۇشىنەن ايىرىلىپ ءولىپ-ءتىرىلۋ. بالىقتار دۇنيەسىن ءبىراز زەرتتەدىم, تەڭىز تاقىرىبى جانىما جاقىن. كوكتەم ايىندا بالىقتار جاعالاۋداعى قاتتى قايرانعا باۋىرىن توسەپ, ۋىلدىرىق شاشادى. ءبىرازىنىڭ السىرەپ, قايتادان تەرەڭگە سۇڭگىپ, بالدىرلار اراسىنا بارىپ, ءال شاقىرۋعا شاماسى جەتپەيدى. ءبىرازى سالاقتاپ قارا قارعانىڭ جەمساۋىندا كەتىپ بارا جاتادى. تالاي ءتۇن تولعاتىپ, تۋىندىسىنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويعان قالامگەردى دە ۋىلدىرىق شاشقان بالىققا كوبىرەك ۇقساتامىن. قولىنا ەندى قاشان قالام الارى بەلگىسىز. حوببي – حالتۋرششيكتەردىڭ كاسىبى. شىن تالانت – كوكتەگى قۇدايمەن ءجيى «بايلانىس جاساپ» تۇراتىن قۇدىرەت كۇشتىڭ يەسى.
ەتىكشى ءوز كاسىبىن جاقسى كورىپ, تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ كوڭىلىنەن شىعا الماسا, دۇڭگىرشەگىنىڭ جابىلىپ قالارىن جاقسى بىلەدى. ول دا جالعىز, وزىمەن-ءوزى. باتەڭكەڭدى جاماپ بەرگەنى ءۇشىن اقىنى كوبىرەك سۇراسا, وعان تاڭعالۋدىڭ قاجەتى جوق, ءوز ەڭبەگىن تىم ارزانعا باعالاسا, قورقىنىشتىڭ ءبىر ۇشى سوندا.
شەبەرلىكتىڭ شەگى جوق. قالامگەر شىعارماسىنىڭ جاقسى تۇسىن دا, ناشار تۇسىن دا سۇڭعىلا سىنشىڭىزدان گورى ءوزى جاقسى بىلەدى. كەيدە سونى جۇرت بايقار ما ەكەن دەپ, ادەيى جىبەرەدى. ءوزىن سىناعانداعى ءتۇرى. بۇل دا وڭتايلى ءتاسىل ەمەس. ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبارىبىر «ۇستالادى». ەتىكشى دە ەرتەڭ ماعان تاعى كەلىپ, ءوتىنىش ايتسا ەكەن دەپ, ەتىكتىڭ ءنالىن ولپى-سولپى قاعا سالمايدى. بارىن سالادى. كوزدىڭ الدىندا وتىرىك ايتۋ – ءولىم. قالامگەر دە سولاي, ناشار شىعارما ۇسىنسا «وقىرمان سوتى» ايامايدى. بىراق ەتىكشىنىڭ جاعدايى جازۋشىعا قاراعاندا ءبىر ءپاس جوعارى. اقىسى تاباندا قولعا تيەدى. قالامگەردىكى – تۇيە تولعاق.
نورۆەگتەر ءالى دە كىتاپتى قىزىعا وقيدى
– قازىر كوركەم ادەبيەتتى ىزدەپ وقيتىن وقىرمان بار ما؟ قانداي جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارى ماڭگىلىك وقىلادى؟
ايدا ەگەمبەرديەۆا:
– اعا ۇرپاق كىتاپتان الشاقتاي المادى, كەتە المايدى. شىققان كىتاپتاردى ىزدەپ وقيدى. ەندى االى توكومباەۆ, تۇگولباي سىدىقبەكوۆ, مۇقاي ەلەباەۆ, قۇسەيىن ەسەنكوجوەۆ, قاسىمالى جانتوشەۆ, قاسىمالى بايالينوۆ, ۇزاقباي ابدۋقايىموۆ, تولىعان قاسىمبەكوۆ, ءاشىم جاقىپبەكوۆ, كوچكەن ساقتانوۆ, شۇقىربەك بەيشەناليەۆ, شابدانباي ءابدىرامانوۆ, اسانبەك ستاموۆ, امان ساسپاەۆ, وسكەن دانىكەەۆ, مەليس اباكىروۆ, سەيىت جەتىمىشەۆ, بەكسۇلتان جاقيەۆ, مار بايجيەۆ سىندى كلاسسيك جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى قايتادان كىتاپ بولىپ باسىلىپ, وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىلىپ ءجۇر. كەڭەس وداعى كەزىندە تالانتتى جازۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ كولەڭكەسىندە قالدى. سامساق ستاناليەۆ, ايداربەك سارمانبەتوۆ, بەيشەباي ۋسۋباليەۆ, تويچۋباي سۋبانبەكوۆ, ميرزوحاليم كارىموۆ, سۇلتان راەۆ, ارسلان كويچيەۆ سىندى قىرعىز ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرى بۇگىندە پروزا جانرىندا ەڭ ءونىمدى ەڭبەك ەتۋدە. ەكى قىرعىز جازۋشىنىڭ شىعارمالارى ورىس, اعىلشىن, نەمىس, ت.ب. تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, الەمدىك ارەنادا باسەكەگە تۇسە باستادى. سۇلتان راەۆتىڭ ء«تاج» پەساسىن ۇلىبريتانيا پاتشايىمى ەليزاۆەتا ءىى ماقۇلداپ, شاقىرىپ, 2014 جىلى بۋكينگەم سارايىندا قابىلداعان بولاتىن, سودان بەرى قارىم-قاتىناس تەرەڭدەي تۇسكەنىن بىلەمىز. مەن ايتماتوۆ روماندارىنداعى يدەيالاردىڭ جالعاسىن نەگىزىنەن سۇلتان راەۆ شىعارمالارىنان كورەمىن.
پوەزياعا كەلسەك, االى توكومباەۆ پەن قاسىم تىنىستانوۆ, ءجۇسىپ تۇرىسبەكوۆ پەن جوومارت بوكومباەۆ, كۋبانىچبەك مالىكوۆ پەن الىقۇل وسمونوۆ باستاعان ونداعان داستاندار, اقىندار شىعارمالارى, كاسىبي ادەبيەتتەر تەمىرقۇل ۇموتاليەۆ, رايقان شۇكىربەكوۆ, ميدين الىدراباەۆ, بايدىراۋقۇلاق ۇلى توقاۋىل ۇلى, بايدىراۋقۇلاق ۇلى توقمۇشەۆ جالعاستىرعان. 60-70-جىلداردىڭ ورتا شەنىندە جولون مامىتوۆ, تۇرار قوجومبەرديەۆ, تابىلدى مۇقانوۆ, تۇرعىنباي ەرگەشباەۆ, ومور سۇلتانوۆ, ەرگەشباي ۇزاقباەۆ, امان توكتوگۋلوۆ, مايرامقان ابىلقاسىموۆا, ءسۇيىنباي ەراليەۆ, تويىنباي ەراليەۆ, راميسباي ۇلى, توعاي ۇلى, ر.مامەەۆ, سۇيەرقۇل تۇرعىنباەۆ, ت.ب.ودان بەرى بەگاناس سارتوۆ, اسان جاچالىقوۆ, ەرنيس تۇرسىنوۆ, اكبار رىسقۇلوۆ, ساعىن اقماتبەكوۆا, روزا قاراعۇلوۆا, اناتاي ومىرقانوۆ, شايلوبەك دۇيشەەۆ, قوجوگەلدى كۇلتەگىن, ت.ب. حالىق ونەرىنىڭ ءداستۇرىن الەمدىك پوەزيا ەلەمەنتتەرىمەن ۇشتاستىرۋدىڭ جولى ۇزاق. ءبىرىن ايتساڭ, بىرەۋى قالادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ادەبيەتشىلەر مەن سىنشىلاردى سىنسىز قالدىردى. «ادەبيەتتىڭ دامۋى تەجەلدى» دەگەن جالپى مىنەزدەمەمەن «ماناس», ايتماتوۆى بار قىرعىز ادەبيەتىنىڭ وزەگى, ماتريتساسى, تىرەگى بەرىك دەپ ەسەپتەيمىن. قازىر ءبىرىمىز قولىمىزعا قالام ۇستاماساق تا, ارتتا قالعان ادەبيەتتىڭ نۇرى سان عاسىرعا جالعاسادى.
كنۋت ودەگارد:
– نورۆەگ حالقى ءالى دە كىتاپ ساتىپ الىپ وقيدى. ءالى دە ادەبي مەرەكەلەردە اقىنداردىڭ وقىعان جىرلارىن ۇيىپ تىڭدايدى. بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن جاڭا كىتاپتار تۋرالى جازاتىن گازەتتەر مەن جۋرنالدار كۇن سايىن شىعىپ جاتىر. بىراق كەيبىر گازەتتەردە قىلمىس پەن وتباسىلىق وقيعالار سياقتى بەستسەللەر كىتاپتارعا باسا نازار اۋدارۋ بەلەڭ الىپ بارادى. دەگەنمەن بىزدە پوەزياعا شولۋلار جاسايتىن, باسقا دا ساپالى كىتاپتاردى باسىپ شىعاراتىن ءتورت-بەس جاقسى گازەت بار. «قانداي كىتاپتار ماڭگىلىك وقىلادى؟» دەگەن سۇراعىڭ مەنى ويلاندىردى. مەن پايعامبار ەمەسپىن, سوندىقتان بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرە المايمىن.
تانەر مۋرتا:
– ءيا, ونداي وقىرماندار ارامىزدا ءالى بار. قوعام وزگەرگەن جاعدايدا ماڭگىلىك كىتاپ وقۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن وي دا بار. جازۋشى ءوزىنىڭ شىعارمالارىن, ۋاقىتىن زامانداس وقىرماندارىنا ارناۋى كەرەك. ءتىپتى وقىرماننىڭ كىتاپ وقۋ داعدىسى مەن ۇستانىمى دا جازۋشىنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ قاجەت.
قۋانىش جيەنباي:
– كوركەم ادەبيەتتى وقيتىن وقىرمانى بولماسا, قالامگەر بايعۇستىڭ كورگەن كۇنى – «قان مەن تەر». بۇگىندە ويلى وقىرمان شەكتەن تىس كوپ بولماۋى مۇمكىن. بىراق جوق ەمەس. جاقىندا جاقسى كورەتىن ءبىر قارىنداسىم كىتاپ دۇكەنىنەن شىعىپ كەلە جاتقانىمدى كورىپ: «اعا, ءسىز ءالى كىتاپ دۇكەندەرىن ارالايسىز با؟», دەدى. كۇلدىم. ءوزى «شيرپوترەب» ساتاتىن ورتاقول بازارعا قاراي اسىعىپ بارا جاتتى. كىتاپ بەتىن اشپايتىن سولار. جوق, ولاردى دا كىنالاعىم كەلمەيدى. ەرتەڭ بۇل «ورتا تاپ» تا جىلتىراپ كيىنىپ, قىمبات ماشينا ءمىنىپ, مەيماناسى تاسيدى. بىراق ءبارىبىر كوڭىلى قوڭىلتاقسىپ, ءبىر نارسە جەتپەي تۇرعاندىعىن ءىشى قۇرعىرى انىق سەزەدى. ءسويتىپ, ماعان سۇراق بەرگەن قارىنداسىم كىتاپ دۇكەنىنە قالاي كىرىپ بارعانىن بايقاماي دا قالادى.
ماڭگىلىك ەشنارسە جوق, بولمايدى, بولعان دا ەمەس! ماڭگىلىك وقىلاتىن كىتاپ تا ۋاقىتقا تاۋەلدى. ماڭگىلىك وقىلاتىن كىتاپتى تاڭدايتىن ءادىل تورەشى – تاعى دا ۋاقىت.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»
