تاريح • 18 تامىز، 2022

كەبەنەك

346 رەت كورسەتىلدى

كوبىمىز بىلەمىز قازاقتا «كەبەنەك كيگەن كەلەدى، كەبىن كيگەن كەلمەيدى» دەيتىن ءتامسىل بار. سول سياقتى اۋىزەكى تىلدە «ەردى كەبەنەك ىشىندە تانى» دەپ تە جاتادى. سويتە تۇرا كەبەنەكتىڭ نە ەكەنىن كوبىمىز بىلە بەرمەيمىز.

سونىمەن كەبەنەك دە­گەنىمىز نە؟ سوعان توقتالار بول­ساق، 1998 جىلى جارىق كور­گەن «قازاقستان» ۇلتتىق ەن­تسيكلو­پەديانىڭ (باس رەداكتور ءا.نىسانباەۆ) IV تومىندا: «كەبەنەك – سىرت كيىم. ەرتەرەكتە جاۋىنگەرلەر، مالشىلار جاۋىن-شاشىن، بوراننان قورعانۋ ءۇشىن كيگەن. جۇقا كيىزدەن تىگىلەدى، شاپان ءتارىزدى بولىپ كەلەدى. كەبەنەككە ارنالعان كيىزدى ءبىر بەت ەتىپ جۇقالاپ باسادى. ونى اسقان ۇقىپتىلىقپەن شارشىلاپ، قىلشىعىن سىرتىنا شىعارا باسقان جۇقا كيىزدەن اق، قارا نەمەسە قوڭىر ءتۇستى ەتىپ، اتقا وتىرۋعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن ارتىنا جارما قالدىرىپ، شالبارىمەن قوسا پىشەدى. كەبەنەك كەڭ جانە ۇزىن بولادى. شاپانعا ۇقساس بولعانىمەن، تىك نەمەسە كۇلاپارا ىسپەتتى جاعاسى بار كەبەنەكتى جىلقىشىلار ۇسكىرىك اياز بەن جەلدەن، جاڭبىر مەن قار­دان ساقتانۋ ءۇشىن كيگەن» دەلىنگەن.

ءبىر قىزىعى موڭعول تىلىندە بۇل بۇيىمدى «حەۆنەگ» دەيدى ەكەن. موڭعول ءتىلى تۇسىندىرمە سوز­دىگىندە: «حەۆنەگ – جاۋىن-شا­­شىندى كۇندەرى كيەتىن سۋ وت­پەيتىن كيىم، ونى نىعىز جۇن­نەن جاسايدى» دەسە، تاعى ءبىر انىق­تامالىقتا: «حەۆنەگ (كەبەنەك) – اۋا رايى قولايسىز كۇندەرى دالادا كيەتىن كيىم. ونى قوزىنىڭ ءتىرى جۇنىنەن جاسايدى. الدى اشىق قاۋسىرمالى، جاعالى، جەڭى ۇزىن، جاپسىرما بەلبەۋلى بولادى. بۇل كيىمدى جورىقتا جاۋىن­گەرلەر جامىلىپ جاتا بەرەتىن بولعان»، دەپتى («موڭعول حالىق ەت­نوگرافياسى». ۇلانباتىر، 1987 ج.151-152-بب).

سونداي-اق بۇل كيىم تەك قا­زاققا عانا ەمەس، تۇركى-موڭعول تۇقىمداس كوشپەندىلەردىڭ بار­لىعىنا ورتاق مۇرا ءتارىزدى. وت­كەن جىلدارى موڭعوليا ۇلت­تىق مۋزەيى گەرمانيالىق ارىپ­تەستەرىمەن بىرلەسىپ، «دالا جا­ۋىن­­گەرلەرىنىڭ مۇراسى» اتتى كورمە ۇيىمداستىرىپتى. وسىن­داعى ەكسپوزيتسياعا قويىلعان 160-تان استام جادىگەر اراسىندا ح عاسىردا ءومىر سۇرگەن دالالىق مەملەكەت كيدان پاتشالىعى زامانىنا ءتان كەبەنەك كيىم تۇر­عانىن كوردىك (سۋرەتتە).

بۇل جادىگەر ونشاقتى جىل بۇرىن موڭعوليانىڭ بايان-قو­نعىر ايماعى بايان-شاعان سۇ­مىنىنىڭ جەرى اتاقتى التاي تاۋىنىڭ عوبى شولىنە سۇعىنا كىرگەن اۋماعىندا ورنا­لاس­قان دۇعىي شاقار جوتاسىنا قو­يىل­عان كونە جەرلەۋ قورى­مى­نان تا­بىلعان ەكەن.

سوڭعى جاڭالىقتار

جاپونيادا جەر سىلكىندى

الەم • بۇگىن، 10:22

ۇقساس جاڭالىقتار