ينستيتۋت ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور دۇكەن ءماسىمحانۇى كۇردەلى جاعدايلارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان الەم جانە ورتالىق ازيا ايماعىنداعى اۋقىمدى بەتبۇرىستارعا توقتالدى.
ورتالىق ازيا ايماعىنداعى جاعدايدىڭ وزگەرىستەرگە ۇشىراۋى استە كەزدەيسوق ەمەس. اتاپ ايتقاندا, بۇل حالىقارالىق جانە ايماقتىق ءارتۇرلى تەندەنتسيالار مەن فاكتورلاردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ تىكەلەي جەمىسى. ونىڭ ورتالىق ازيانىڭ بولاشاعى مەن جالپى جاعدايعا شەشۋشى اسەرىن جوققا شىعارۋعا كەلمەيدى. ال جالپى العاندا, ايماقتاعى جاعداي تۇراقتى. د.ءماسىمحان ۇلى بۇل ماسەلەنى بىرنەشە باعىتتا سارالاي كەلىپ, بىرىنشىدەن, «ايماقتاعى بارلىق ەلدەر مەملەكەتتىك جاعدايىنا ساي كەلەتىن دامۋ جولىن بەلسەندى تۇردە ىزدەستىرۋدە ءارى ساياسي رەفورمالارىن العا جىلجىتا وتىرىپ, تۇراقتىلىققا ۇمتىلۋ, ورنىقتىلىقتى بەكەمدەۋدى ايماقتاعى ءار ەل ۇلتتىق مۇراتىنا اينالدىرىپ وتىر», دەدى.
«بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالار, قازىرگى ورتالىق ازيانىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتەرى ءۇشىن ماڭىزدىسى اۋماقتىق تۇتاستىق پەن ساياسي تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ قاعيداتى بولىپ قالا بەرەدى», دەدى «ورتالىق ازيا ءوڭىرى ءۇشىن ينتەگراتسيالىق باستامالار» بايانداماسىندا رەسەي عالىمى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دينا مالىشەۆا. ونىڭ ايتۋىنشا, ءوڭىر ەلدەرى وزدەرىن الەمدىك ساياساتتىڭ وبەكتىسى ەمەس, ۇلتتىق مەملەكەت جانە سۋبەكت رەتىندە كورسەتۋگە ۇمتىلادى. وڭىرلەندىرۋ وسى ەلدەردىڭ ءوز مۇددەسىن قورعاۋى مەن ىلگەرىلەتۋىنىڭ ءتيىمدى نىسانى رەتىندە كوپ دەڭگەيلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول رەسپۋبليكالاردىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە ۇلتتىق مۇددەلەرىن, ءارتۇرلى ينتەگراتسيالىق ۇردىستەر شەڭبەرىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋعا, وڭىرلىك نەمەسە وڭىرلىك ەمەس قاتىسۋشىلاردىڭ كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق-ساياسي باستامالارعا, مەملەكەتارالىق جوبالارعا قوسىلۋ مۇمكىندىگىمەن بايلانىستى.
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مۇرات لاۋمۋلين «پوستكەڭەستىك ورتالىق ازيانى ايماقتاندىرۋ ماسەلەلەرىن» قوزعادى. م.ءلاۋمۋليننىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا ءداستۇرلى تۇردە ءبىرتۇتاس ايماق رەتىندە قاراستىرىلادى. سىرتقى ويىنشىلار ايماقتىڭ بىرتۇتاستىعىن قابىلداعانىمەن, رەسەي, اقش, قىتاي ءىستى ەكىجاقتى دەڭگەيدە جۇرگىزۋدى قالادى. ال ەۋروپالىق وداق ۇزاق ۋاقىت بويى ايماقتىڭ بىرتۇتاستىعى تۇجىرىمداماسىنا سالماقتى قاراپ, ينتەگراتسيا تەورياسىن ناسيحاتتاي وتىرىپ, ءوز مودەلىن جۇزەگە اسىرعىسى كەلدى. الايدا 30 جىلدا وزدىگىنشە دامىپ كەلگەن ورتالىق ازيا ايماعى سۋبەكتيۆتى ءارى وبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءبىرتۇتاس ينتەگراتسيا مودەلىنە قاراي جىلجي قويمادى. تاريحقا جۇگىنەتىن بولساق, ول تەك ءىرى مودەل قۇرامىندا عانا ينتەگراتسيالانا الدى. بۇل سوڭعى رەت كسرو ۇلگىسىندە بولعانى بەلگىلى.
بۇگىندە ورتالىق ازيا جاھاندىق ساۋدا مارشرۋتتارى, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار شوعىرلانعان, الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ مۇددەلەرى توعىسقان الەمدەگى ماڭىزدى نۇكتەلەردىڭ بىرىنە اينلدى. بۇل ايماقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن دە ماڭىزدى ءارى مۇنداي مۇمكىندىكتى جەرگىلىكتى دەرجاۆالار ساياسي ەركىندىگىندە, حالىقارالىق كونيۋنكتۋرادا ىسكە اسىرا الادى. وسى ورايدا ساراپشى «تاياۋ بولاشاقتا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ساياسات, ەكونوميكا جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى باستى ارىپتەستەرى بەيجىڭ مەن ماسكەۋ بولادى», دەيدى. وڭىردە رەسەي مەن قىتاي باتىسقا قاراعاندا باسىمدىققا يە بولۋعا تىرىساتىنى انىق. ال ورتالىق ازيا ەلدەرى ەكى ەلمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناس ۇستانۋعا تىرىسادى.
جيىن بارىسىندا ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا شىعىس پەن باتىس مادەنيەتتەرىنىڭ ارتۇرلىلىك جاعدايىنداعى ءوزارا تۇسىنىكتىك ماسەلەسىن قوزعادى. وسى ورايدا ىرگەلى عىلىمدى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىنە قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى. ال وزگەرمەلى الەمدە شىعىس پەن باتىس مادەنيەتتەرىنىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىنداعى ىرگەلى جوبالارعا ءمان بەرۋ قاجەت. وسى ورايدا عالىم « ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, شەتەل ارحيۆىنەن الىنعان ماتەريالدار تاريح, ارحەولوگيا, شىعىستانۋ, گەوارحەولوگيا, انتروپولوگيا, مولەكۋليارلى گەنەتيكا, مادەنيەتتانۋ سەكىلدى جالپىگۋمانيتارلىق جانە ناقتى عىلىم ماماندارىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنا اينالعانىن ءارى ناتيجەلى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
الماتى
