سۇحبات • 15 تامىز، 2022

اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ: ادىلدىك جوق جەردە قۋاتتى قوعام قالىپتاسپايدى

381 رەت كورسەتىلدى

تاعامدى تالعاپ ءىشۋ ءتان مەن جاندى ساۋىقتىراتىن توتە جول. ماڭىزىن بىلسەك تە مانىنە بويلاي بەرمەيتىن بۇل قاعيدا ءسىز بەن بىزگە اۋاداي قاجەت ەكەنىن تامىرى تارىلىپ، تۇلا بويى اۋىرىپ، ءتۇرلى دەرتكە تاڭىلماعان جان قايدان ءبىلسىن. تاماقتانۋ ادەبى تۋرالى تالماي ايتىپ كەلە جاتقان قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، اكادەميك، قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى تورەگەلدى شارمانوۆپەن اڭگىمەلەسە قالساڭىز، مامان ايتقان ماڭىزدى دۇنيەگە ءمان بەرىپ، ءار كۇنىڭىزدى اسەمدەر ەدىڭىز. عاسىر-عۇمىرعا بەت السا دا عىلىمنان قول ۇزبەگەن قايراتكەردى قازاق قوعامىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى، ۇلتتىق تاعامتانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى ۇدايى تولعاندىرادى. عىلىم ابىزىمەن بولعان كەزەكتى اڭگىمەمىز ۇلت ساۋلىعى، ۇرپاق تاربيەسى توڭىرەگىندە ءوربىدى.

– تورەگەلدى شارمان ۇلى، قا­لىڭىز قالاي؟ جاقسى كۇنى جۇمىس كابي­نەتىڭىز­دە جۇزدەسىپ وتىرمىز، قازىرگى تاڭ­دا نە­مەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟ ءبىر كۇندىك جوس­پارىڭىزبەن بولىسسەڭىز.

– تاڭعى جۇپار – ءتاننىڭ ازىعى. مۇم­كىندىگىنشە ەرتە تۇرۋعا تىرىسامىن. جەتىدەن كەيىن جاتا المايمىن. ادەتتەگىدەي جۋىنىپ-شايىنىپ، الاتاۋدان ەسكەن سالقىن سامالمەن تىنىستاپ، تازا اۋادا سەرۋەندەيمىن. كۇندەلىكتى جارتى ساعاتتىق جاتتىعۋلارىم بار. وتىرىپ-تۇرىپ، قولدى ءارلى-بەرلى سەرمەپ جۇرەككە، تىنىس الۋ جولدارىنا پايداسى مول جاتتىعۋ تۇرلەرىن جاسايمىن. ودان سوڭ مىندەتتى تۇردە دۋش قابىلدايمىن. مولشەرىمەن تاڭعى اس ءىشىپ، جۇمىسقا كەلەمىن. بارلىق عىلىمنىڭ اناسى – وقۋ. گازەت-جۋرنال، كىتاپ وقۋ – ءومىر سالتىمىزعا ابدەن سىڭگەن دۇنيە. مەرزىمدى باسىلىمداردى پاراقتاپ، سوڭعى جاڭالىقتارمەن تانىسىپ شىعام، تانىمدىق دۇنيەلەردى كوزىم شالسا، قويىن داپتەرىمە ءتۇرتىپ الاتىنىم بار. ءوزىم باسقارىپ وتىرعان اكادەميانىڭ كۇندەلىكتى جۇمىستارىمەن اينالىسامىن. جان-جاقتان تۇسەتىن ۇسىنىستار، ماڭىزدى كەزدەسۋلەر، ءارتۇرلى عىلىمي كونفەرەنتسيا­لار مەن مادەني ءىس-شارالار الماتىدا تولاستامايدى. توقساننىڭ ەكەۋىنە اياق باسسام دا قوعام ومىرىندەگى ماڭىزدى وقيعالاردان تىس قالا المايمىن. تاماقتانۋ راتسيونىم وتە قاراپايىم. جاسى كەلگەن ادامنىڭ ارتىق تاماقتى قابىلداۋى دا قيىن عوي. تۇسكى اسقا تەك سورپا ياكي كوجە ىشەمىن. ارنايى قۇرت كوجە جاساتىپ قوياتىنىم بار. سەبەبى قۇرت ەنەرگياعا وتە باي تاعام. ونى جەگەننەن كەيىن ەكىنشى تاعام ارتىق. ءشايدى جاقسى كورەم. جاس كەلگەن سايىن ۋاقىت دەگەن دۇنيەنىڭ ەڭ قادىرلى، ەڭ اياۋلى قۇندىلىق ەكەنىن تۇسىنەسىڭ. سوندىقتان ۋاقىتىمدى بولىمسىز ىسكە جۇمساماۋعا تىرىسامىن. شاقىراتىن جەرلەر دە كوپ، ونىڭ بارىنە بارۋ مۇمكىن ەمەس. ءوزىڭ سە­كىل­­دى سۇحباتتاسىپ، اڭگىمە دۇكەن قۇرساق دەيتىن تىلشىلەردىڭ دە قاتارى قالىڭ. ولارعا: «اينالايىندار، مەن قىرىق جىلدان بەرى ۇزدىكسىز سۇحبات بەرىپ كەلەمىن، ماعان قويىلماعان ساۋالدارىڭ بولسا قويىڭدار، ايتپەسە ۋاقىتىمىزدى قۇر ولتىرمەيىك» دەپ بىردەن ايتام. قوعامداعى كەلەڭسىز جاعدايلار دا، ەلەۋلى جەتىستىكتەر دە كوڭىل كۇيىمىزگە اسەر ەتەدى. قازاق بولسا ەكەن، قازاق تولسا ەكەن دەپ بۇيرەگىمىز بۇ­رىپ وتىرادى. وسىلاي ءوتىپ جاتقان ءومىر، شىراق...

– تاپ وسى كەزەڭ مەملەكەت باعدارىن جاڭا ارناعا بۇرعان بەتبۇرىس كەزەڭى رەتىندە قوعام كوڭىلىنە ءۇمىت ۇيالاتىپ وتىر. بولعان جايدان ساباق الىپ، بولا­شاققا بايىپتى قادام جاساماققا «جاڭا قازاقستان» يدەياسىن العا ۇستا­دىق. ءسىزدىڭ ۇعىمىڭىزداعى جاڭا قازاق­ستاننىڭ كەلبەتى قانداي؟

– جاڭا قازاقستان ءبارىن قايتادان قۇرۋ ەمەس، بۇرىنعى قاتەلىكتەردى تۇزەتىپ، ءارى سول كەمشىلىكتەردەن ساباق الۋ. جەتىستىكتەرىمىز بولسا جەتىلدىرىپ، تابىس­تارىمىزدى جەمىستى جالعاستىرۋ. بالكىم، جاڭا ەمەس، جاڭارعان قازاقستان دەگەنىمىز دۇرىس شىعار. ەڭ اۋەلى ءبىزدىڭ سانامىزعا سىلكىنىس كەرەك. قوعام رۋحاني تۇرعىدان جاڭعىرىپ، بىلىمدىلەر العا شىعۋعا ءتيىس. ادامي قۇندىلىقتاردى ساقتاپ تۇراتىن ەڭ قۋاتتى كۇش – ادىلەت. ءبارى سودان باستالادى. ال ادىلدىك جوق جەردە، مىڭ جەردەن تالپىنساڭ دا ساۋاتتى، كوزى اشىق قوعام قالىپتاستىرا المايسىڭ. ەڭ اۋەلى ءاربىر قازاق پاتريوت بولسا، ۇلتىن، مەملەكەتىن سۇيسە، قولىندا بيلىگى بارلار موينىنا جۇكتەلگەن اماناتقا ادالدىق تانىتسا، ساپالى مامانداردىڭ سانى ارتسا، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارسا، رۋحاني مادەنيەتىمىز بيىكتەسە، ونەركاسىبىمىز ورگە باسسا مەملەكەتىمىزدىڭ كەلەشەگى كەلىستى بولماق. وسى ايتىلعانداردىڭ ءبارىن كەمەلىنە جەتكىزۋ ءۇشىن حالىقتىڭ جان-دۇنيەسى، دۇنيەگە كوزقاراسى، تانىم-تۇسىنىگى تەرەڭ بولعانى ءجون. اينالىپ كەلگەندە مۇنىڭ ءبىر ۇشى ۇرپاق تاربيەسى دەيتىن ۇلى ىسپەن ساباقتاسىپ جاتىر. قىم-قۋىت تىرلىكتىڭ سوڭىنا ىلەسىپ وسى نارسەدەن اجىراپ قالماۋىمىز كەرەك. بالانى باعۋمەن، تاماقتاندىرۋمەن شەكتەلمەي، ونىڭ تاربيەسىنە ءمان بەرگەنىمىز ابزال.

ەگەمەندىك – ەڭ قاستەرلى قۇندىلىق. سارىلا كۇتكەن ارماننىڭ، ۇلى كۇرەستەردىڭ جەمىسى. ونىڭ اۋقىمىن ءبىر اۋىز سوزگە سىيدىرۋ مۇمكىن ەمەس. تاريحقا كوز تاستاساق، تاعدىردىڭ قيلى سوقپاعىنان حالقىمىز از قاسىرەت شەككەن جوق. اشارشىلىق الاپاتىن، سوعىس زوبالاڭىن، وتارشىلدىق ەزگىسىن باستان وتكەردى. ەڭ باستىسى، ەڭسەمىز ەزىلمەدى. تاۋەلسىزدىك ەكونوميكا مەن سايا­ساتتا عانا ەمەس، جەكە ادامداردىڭ دا ومىرىنە وزگەرىس، جاقسىلىق، تابىس، جەتىستىك اكەلدى. بولاشاققا دەگەن سەنىم مەن ءۇمىت ساۋلەسى جارقىرادى. قارالى قاڭتاردا وسى ءبىر باعا جەتپەس يگىلىكتەن ايىرىلىپ قالا جازدادىق. ءتاڭىر العاپ، شاڭىراعىمىز شايقالعان جوق، العا قادام باستىق. ەندى­گى جەردە حالقىمىز وتكەننەن قالعان تاريحي ونەگەنى، وتانسۇيگىشتىكتى، ۇلتىنا دەگەن ماحابباتتى جوعالتپاي، ءارى قاراي جاستاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىنە ەنگىزۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى كەرەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن ساقتاپ قالۋ – ۇلكەن امانات، ۇلى بورىش. وعان ۇلتىن سۇيگەن ءاربىر ادام ۇلەس قوسا الادى. اركىم ءوز ىسىنە، ماماندىعىنا ادال بولسا، ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىنان اتتاماي ءتۇزۋ جۇرسە، تاباندى ەڭبەك ەتسە ەگە­مەندىكتىڭ ەڭسەلەنۋىنە قوسقان ۇلەسى سول. وسى ءبىر قاستەرلى قۇندىلىقتىڭ قادىر-قا­سيەتىن جاس ۇرپاق جان-تانىمەن سەزىنسە، جۇ­رە­گىمەن تۇيسىنسە قادامىمىز نىق، قازاق­ستانىمىزدىڭ بولاشاعى جارقىن بولماق.

– وتكەن ءومىر جولىڭىزعا ويشا ساپار شەككەندە كىمدەردى كورەسىز؟ وكىنەتىن تۇستارىڭىز بار ما؟

– قيالعا قانات بىتىرسەم، ءوزىڭ ايتقان وتكەن ءومىرىمنىڭ جولدارى الدىمنان شى­عادى. سول جولداردىڭ ەڭ اياۋلى كەيىپكەرى بولىپ ابزال اعالار جۇرەدى. ولار قانىش ساتباەۆ، دىنمۇحاممەد قوناەۆ سەكىلدى كەسەك تۇلعالار. سول ءبىر الىپتاردىڭ كوزىن كوردىم، تاعىلىمىن الدىم. ولاردىڭ پارا­ساتى، قايراتكەرلىك جولى مەنىڭ دە قا­لىپتاسۋىما كوپ اسەرىن تيگىزدى. سىر­تى­نان قاراساڭ سۇيسىنەتىن، ءار ءىسى ادىلەتپەن، ازاماتتىقپەن ۇشتاسقان ايبىندى تۇلعالار ەدى. حالىق كوڭىلىندەگى ماڭگىلىك عۇمىرى باستالعان ابزال جاندار ۇلتىمىزعا باعدارشام بولىپ قالا بەرەدى. ءومىر ارناسى العا تارتىپ، ءبىز دە اقساقال بولىپ وتىرمىز. ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندە بولعاسىن وكىنىش پەن قۋانىش، ءسۇيىنىش پەن كۇيىنىش قاپتالداسىپ قاتار جۇرەدى ەكەن. ونىڭ قايبىرىن ايتامىز. ءبىر بىلەتىنىم – مەن شىن مانىندە باقىتتى اداممىن. مەنى وسى ۋاقىتقا دەيىن العا جەتەلەپ كەلە جاتقان حالقىمنىڭ ىقى­لاسى. ءالى دە ەڭبەكتەن قول ۇزگەنىم جوق. باعىندىرعان بەلەسىمنىڭ ءبارىن حالقىمنان العان باتا-العىستىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن، سونداي-اق اكە-شەشەمنىڭ بەرگەن ەركىن، قازاقي تاربيەسىنىڭ جەمىسى دەپ ەسەپتەيمىن. حالقىمنىڭ مەنى ءاردايىم قولپاشتاپ، ايالاپ قورعاشتاۋى، ىزگى ءىلتيپاتتارىن ءبىل­دىرۋى، اقىل-كەڭەس سۇراپ، اقساقالدىق ءتالىم-تاربيەنى قاجەتسىنۋى – باسىما قون­عان ۇلكەن باق. مەنى شارمانوۆ ەتىپ مارتەبەمدى بيىكتەتىپ، مەرەيىمدى ءوسىرىپ وتىرعان حالىق، سوندىقتان دا مەن ءار­بىر قيىن كەزەڭدى حالقىممەن بىرگە وتكە­رۋدى ازاماتتىق بورىشىم دەپ سانايمىن. سوندىقتان جەكە باسىمىزدان گورى حالىقتىق ماسەلەلەر ءبىزدى كوبىرەك تولعان­­دىرادى. ارمانعا قۇرىق سالعان جان جوق شىعار. دەگەنمەن مەن ءوزىمدى باقىتتى اداممىن دەپ ەسەپتەيمىن. جاستىق جالىنىم­دى، بۇكىل قاجىر-قايراتىمدى، ءبىلىمىم­دى ەلىمنىڭ يگىلىگىنە ارنادىم. سوعان ساي حالقىمنىڭ الاقانىندامىن. بۇل مەن ءۇشىن زور باقىت.

– جاڭا ءبىر سوزىڭىزدە، جەكە باسىمنىڭ تولعاۋىنان گورى حالىقتىق ماسەلەلەر مەنى كوبىرەك تولعاندىرادى دەدىڭىز. ءسىز بەن ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعام­داعى ءسىزدى ەڭ كوپ ويلانتاتىن ءھام الاڭداتاتىن دۇنيە نە؟

– ۇرپاق ۇلتتىق تاربيەدەن الىستاماسا دەيمىن. وركەنيەتكە ىلەس، مۇمكىندىگىڭدى تانىت، كۇشىڭدى دالەلدە، بىراق ءوزىڭنىڭ تەگىڭدى ۇمىتپا. قاي قيىرعا بارساڭ دا، قاي بيىككە شىقساڭ دا جۇرەگىڭ قازاق دەپ سوقسىن. قوعامدا ءوز ءتىلىن قور، وزگەنىكىن زور ساناعان ادامدار پايدا بولدى. قازاق وندايلاردى «جورگەگىنەن جەرىگەن» دەيدى. دۇنيەدە بۇدان اۋىر ءسوز بار ما؟ انا تىلىنە مەنسىنبەي قاراپ، وزگە تىلدە شۇلدىرلەيتىن الگىلەرىڭ وزدەرىنە «جاڭا قازاقتارمىز» دەپ ايدار تاعاتىن كورىنەدى. اينالايىندار-اۋ، ءوزىنىڭ قاسيەتىن ءبىلىپ قادىرىنە جەتپەگەن ادام قايدا سىيادى.

قازاق ءتىلى – الەمدەگى ەڭ باي تىلدەردىڭ ءبىرى. ونىڭ قۇنارى، كوركەمدىگى ەشبىر تىلدەن ارتىق بولماسا كەم ەمەس. قالاي بولعاندا دا ول سەنىڭ انا ءتىلىڭ، ءتۇپ قازىعىڭ، ايبارىڭ، ايبىنىڭ. ودان جىراقتاپ ەش جەردەن بەرەكە تاپپايسىڭ. ءاربىر ازامات ءوز ءتىلىن، سالت-ساناسىن قۇرمەتتەۋى كەرەك. قازاقى قاسيەت-قالىبىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن ءتىلدى ساقتاۋعا ءتيىسپىز. ءتىلىمىز، سانامىز، مادەنيەتىمىز بوداندىق قۇرساۋىنان بوساپ، تاۋەلسىز دامۋعا بەت الدى، ءتول انا ءتىلىمىز مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولدى. ەندى جوعالعان تاريحىمىزدى تۇگەندەپ، بارىمىزعا يە بولاتىن كەزەڭدەمىز.

مەنى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر جاي، بۇگىنگى قوعامنىڭ ەڭ ۇلكەن ىندەتىنە اينالعان – سىبايلاس جەمقورلىق. بۇل كەلەڭسىزدىكتى ءتۇپ-تامىرىمەن جويماي جاقسىلىق جوق. كەزىندە لاۋازىمدى قىزمەتتە جۇرگەن تۇستا قاندايدا ءبىر تاراپتان گۇل نەمەسە اققاينار سىيعا تارتىلسا ءبىز مۇنىڭ ءوزىن «ورىنسىز جاعىنۋ» دەپ تانىدىق. كىسى قولىنان سونىڭ ءوزىن المادىق. ونداي ارەكەتتەردى جاساۋدان جيىركەندىك. ال قازىر سول گۇلدىڭ دە، اق قايناردىڭ دا كوك تيىندىق قۇنى بولماي قالدى. قازىرگى جەمقورلىقتىڭ قۇلقىنى وتە كەڭ. نەگىزىندە، بۇل جامان قاسيەت قازاققا ءتان ەمەس ەدى. مىنا مەن ءوز باسىم ءبىراز كەزەڭدى باسىمنان وتكەردىم. كەڭەستىك كەزەڭدە بىرەۋدىڭ ءبىر ارتىق نارسەسىن كورسە ول تالقىعا سالىناتىن، تەكسەرىلەتىن، جاۋاپقا تارتىلاتىن. ول كەزدە قازاق بالاسى پارا بەرۋدە دە، پارا الۋدا دا ەپسىز بولاتىن. قازىر ءولىم مەن ءومىردىڭ اراسىندا ارپالىسىپ جاتقان ادامنان پارا سۇرايتىن حالگە جەتتىك. بۇعان قاتىستى بىرەۋلەر جالاقىسىنىڭ ازدىعىن، وتباسىن اسىراۋدىڭ ماشاقاتىن ايتىپ اقتالادى. بىراق جالاقىسى قوماقتى، وتباسىن اسىراۋعا تولىق قابىلەتتى، قولىنان ءىس كەلەتىن جوعارىدا وتىرعانداردىڭ دا وسى دەرتكە ۇشىراعانى تىپتەن قىنجىلتادى. سايىپ كەلگەندە، ءبارىنىڭ تونايتىنى – قارا حالىق. سول قارا حالىقتىڭ پاراقورعا جەم بولىپ جاتقانىن كورگەندە «قانداي زامانعا تاپ بولدىق» دەپ باز كەشەتىنىم دە راس. ەگەر ءبىز بولاشاقتا ۇلت بولىپ ۇيىسقىمىز كەلسە، الدىمەن وسى ىندەتتەن ارىلۋدى ويلاستىرعانىمىز ءجون. جەمقورلىقپەن قوعام بولىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك.

– ەگەمەندىك العان ەلەڭ-الاڭ تۇستا ءتاي-ءتاي باسقان ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى قۇ­رى­­لىمىندا ەڭبەك ەتىپ، ەل اعالارى­مەن بىرگە مەملەكەت ىرگەتاسىن قالاسقان جان­نىڭ ءبىرىسىز. سونداعى بەتپە-بەت كەل­گەن قيىندىقتار تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟

– ول كەزەڭدە قاي سالادا بولسىن اۋىرتپالىق از بولعان جوق. توقسا­نىنشى جىلدارداعى توقىراۋ، ءوز الدىنا وتاۋ تىككەن جاس مەملەكەت ءۇشىن اۋىر سىناعىمەن كەلدى. كيىم-كەشەك جەتىسپەۋشىلىگى، تاماق تاپشىلىعى القىم­نان العان اعايىن جۇمىسسىز قالىپ جاتتى. ءوندىرىس وشاقتارى ءورىسىن تارىلتىپ، اۋىل مەن قالانىڭ اراسىندا سابىلعان جۇرت كۇنكورىستىڭ قامى ءۇشىن بازار جاعالادى. وسى كەزدە تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن العا ۇستاعان مەملەكەت كوشىن باستاعان ازاماتتار كوپ ەڭبەك ەتتى. جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ، ەكونوميكامىزدىڭ تامىرىنا قان جۇگىرە باستادى. مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار بوي تۇزەپ، وقۋ-اعارتۋ ىسىنە، عىلىم-بىلىمگە كوڭىل ءبولىندى. ءبىز سەكىلدى عالىمدار دا ايانىپ قالماي، ءوز سالامىزدى العا سۇيرەۋگە قال-قادەرىمىزشە ۇلەس قوستىق. وسى كەزدە بيداي ۇنىن تەمىرمەن، اس تۇزىن يودپەن بايىتۋعا ارنالعان جوبا ويلاپ تابۋعا تۋرا كەلدى. سول جوبانى قولعا الۋ ارقىلى حالىق دەنساۋلىعىن قالىپتا ۇستاۋ، تاعام قۇنارىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇلكەن قادامدار جاسادىق. يود تاپشىلىعى تۋىنداسا وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ويلاۋ قابىلەتى قالىس قالىپ، اعا بۋىن انەميادان ايىقپاس ەدى. ءبىز بۇعان جول بەرگەنىمىز جوق. مەملەكەت بيلىگى اتالعان جوبالاردى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋىم ءۇشىن ماعان سەنىم ارتىپ، كوپ قولداۋ كورسەتتى.

كەشەگى قىلىشىنان قان تامعان كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىز ءۇشىن رۋحاني توس­قاۋىلدار از ەمەس ەدى. سول كەزدەگى ءبىر وقيعانى تىلگە تيەك ەتەيىن. كەڭەس وداعى كەزىندە ماعان ۇلتشىل دەگەن ايىپ تا تاعىلىپ، قۋدالانعان بولاتىنمىن. اقتوبە مەديتسينا ينستيتۋتىنا رەكتور بولىپ كەلگەنiمدە ەڭ بiرiنشi نازارىمدى اۋدارعان نارسە قازاقتان قابىلدانعان ستۋدەنتتەردiڭ قاتارى 37 پايىزدى عانا قۇرايدى ەكەن. بۇل ماسەلەنi تەزدەتiپ جولعا قويىپ، 63،5 پايىزعا كوتەردiم. كوپتەپ قازاق وقىتۋشىلارىن الدىرتقان بولاتىنمىن. بۇل قازاق ستۋدەنتتەرiنiڭ دە ەڭسە تۇزەۋiنە اجەپتاۋiر سەپ بولعان ەدى. ەسەسiنە، وبلىستىق پارتيا كوميتەتi مەن باسقا دا قۇزىرلى ورىندار تاراپىنان قۋدالاۋعا ءتۇستiم. ودان بولەك، دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى كەزىمدە، 1978 جىلى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق تاريحي الماتى كونفەرەنتسياسىن اسا جوعارى دەڭگەيدە وتكىزگەن ەدىك، سول كەزدەرى دە قيىندىقتارعا تاپ بولدىم. قانداي قيىندىقتار بولسىن، مەنى ءاردايىم حالقىم قولدادى، سەنىم ءبىلدىردى. مەن ءۇشىن قيىندىقپەن قاپتالداسىپ جۇرسەم دە، ۇلتىم ءۇشىن كۇرەسۋ زور باقىت. ەندىگى بەلەس تەك جۇزگە جەتۋ ەمەس، ەڭ بيىك ماقساتىم – قازاعىمنىڭ باعى ورلەپ، تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى، ەگەمەندىگىمىز ەڭسەلى بولۋىنا بەلسەنە اتسالىسۋ، حالقىم ءۇشىن پايدامدى تيگىزۋ.

دارىگەر بولۋ مەنىڭ بالا ارمانىمنان تۋىنداعان ماقسات ەدى. بالا كۇنىمدە وزىمنەن بەس جاس كىشى قارىنداسىم قايىنجامالمەن تەل قوزىداي تەڭ وستىك. ءبىز تۋعان جەر قاسيەتتى ۇلىتاۋ باۋرايىنداعى ەڭ ءبىر كورىكتى مەكەن ەدى. ءبىر جولى قارىنداسىما سۋىق ءتيىپ اۋىرىپ قالدى. ونى ەمدەيتىن ءجىبى ءتۇزۋ دارىگەر تابىلماي، ءبىز ودان قاپىدا كوز جازدىق. بۇل جاعداي بالا جۇرەگىمە اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. سول كەزدە ءوز-وزىمە: «قايتسەم دە دارىگەر بولامىن» دەپ سەرت بەردىم. سونداعىم ەندى ەشكىم ولمەسە ەكەن دەگەن بالاڭ تىلەك ەدى. كەيىننەن ءسابي جۇرەكتەن شىققان وسى ءبىر قيال بۇرشىك جارىپ، دەنساۋلىق سالاسىنا ءومىرىمدى ارناۋعا بەل بۋدىم. توقساننىڭ تورىنە شىقسام دا، ەڭبەكتەن، عىلىمنان قول ۇزبەي كەلە جاتقانىم دا سوندىقتان.

– ءسىزدى  جۇرت دۇرىس تاماقتانۋدىڭ ەتالونى دەپ قابىلدايدى. سۇحبا­تىمىزدى كورگەن وقىرمان بىردەن وسى تۇرعىداعى كەڭەسىڭىزدى ىزدەيتىنى انىق. نە دەيسىز؟

– «تاڭعى تاماقتى ءوزىڭ ءىش، تۇسكى تاماقتى دوسىڭمەن ءبولىس، كەشكى تاماقتى جاۋىڭا بەر» دەگەن شىعىس ءتامسىلى بار. ياعني قۋاتتى تاعامداردى كۇننىڭ العاشقى بولىگىندە تۇتىنىپ، جاتارعا تايار ۋاقىتتا اسقازاندى بوس ۇستاعان جاقسى. بۇل – بۇكىل الەم مەديتسيناسى الدەقاشان قۇپتاعان قاعيدا. دەگەنمەن بۇل قاعيدامەن قابىسپايتىن تاعى ءبىر وي ايتايىن. ءبىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىمىز ءسال باسقاشالاۋ قالىپتاسقان. تاڭەرتەڭ ۇيدەن اپىل-عۇپىل اتتانىپ، شارۋانىڭ ءبارىن رەتتەپ قاس-قارايعاندا ۇيگە ارەڭ ورالىپ جاتامىز. شارشاپ-شالدىعىپ كەپ، تاماقتىڭ بار قۇنارلىسىن ال كەپ باس سالامىز. مۇنى قۇپتاماسام دا، مۇلدە قاتە دەپ ايتا المايمىن. بۇل – قازاق حالقىنىڭ ءومىر سالتىنا ەجەلدەن سىڭگەن قاسيەت. كەشتەتىپ كەلگەن قوناققا قازان كوتەرىپ، الدىنا تاباق-تاباق ەت قوياتىن ەلمىز. بابالارىمىز وسىنى ەسكەرىپ، اس قورىتۋدىڭ ەڭ وڭتايلى ءتاسىلىن تاڭداي بىلگەن. قىمىز – ەتتى ەڭ جاقسى قورىتاتىن سۋسىن. قازەكەڭ ەتتەن كەيىن قىمىز ءىشىپ، ىشكەن-جەگەنىن بويىنا دارىتقان. قازىر قىمىزدىڭ ورنىن قۇرامى وتە كۇردەلى زاتتاردان تۇراتىن ءتۇرلى گازدالعان سۋسىندار الماستىرا باستادى. ولاردىڭ زيانى شاش ەتەكتەن ەكەنىن ۋاقىت دالەلدەپ جاتىر. اتى جامان اۋرۋلار بەلەڭ الىپ، قانشاما جان قيىن جاعدايعا تاپ بولۋدا. ساۋالىڭا وراي تاعى ءبىر ەسكەرەر جايت، ادامنىڭ بارىنە بىردەي ناقتى مىنا نارسەنى جە دە، مىنا نارسەدەن باس تارت دەپ شەكتەۋ قويا المايسىز. بۇل دۇرىس تا ەمەس. جاڭا ايتقانىمداي، ءار ۇلتتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان وزىندىك تاماقتانۋ ادەبى بار. ءتىپتى ۇلتتاردى بىلاي قويعاندا ءار ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسى جەكە ءبىر الەم. تابەتىڭ تارتا ما، جە، تەك شامادان اسپا. ماسەلەن، بىرەۋلەر مۇلدە نان جەمەۋ كەرەك دەپ كەڭەس بەرىپ جاتادى. مەن مۇنى قۇپتاي قويمايمىن. مولشەردەن اسىرماي پايدالانساڭ ول ۇلكەن قۋات كوزى. جەكە ءوز باسىم تاماق ىشكەندە مىندەتتى تۇردە ءبىر-ەكى ءتىلىم نان جەيمىن. سەبەبى نان – استىڭ باسى، حالىقتىڭ ۇعىمعا سالىپ ايتساق – اتاسى. بابالارىمىز ناندى بەرەكەنىڭ، توقشىلىقتىڭ باستاۋى دەپ بىلگەن. ونىڭ اعزاعا بەرەر قۋاتى مول. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ورايىمەن، ورنىمەن جەسەك، تابي­عي تاعامداردىڭ كوپشىلىگى اعزامىزعا پايدالى. ال ايلاپ-جىلداپ ساقتالاتىن ءتۇرلى قوسپاسى كوپ جاساندى ونىمدەردەن بويدى اۋلاق ۇستاعان جاقسى. بۇگىندە جىلقى ەتى مەن ءسۇتىنىڭ پايداسى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلدى. بۇل – وتە قاسيەتتى، قۇندى تاعامدار. مۇنى تالاي جەردە ايتىپ تا ءجۇرمىز. ال قوي ەتى شە؟ كەشكى استا جەگەن قوي ەتى ەرتەسى كۇنى كەشكە دەيىن ارەڭ قورىتىلاتىنىن بىلەمىز بە؟ سونداي-اق سيىر ەتى دە كەلەسى كۇننىڭ تاڭىندا عانا قورىتىلادى. سول سەبەپتى جىلقى ەتىنە تاعار ءمىنىم جوق. سەبەبى كەشكى استا جەلىنگەن جىلقى ەتى جاتقانشا-اق قورىتىلىپ كەتەدى. سىڭىمدىلىگى جانە اعزاعا پايدالىلىعى جاعىنان قازاقتىڭ قازىسىمەن يىق تىرەسە الاتىن تاعام ءتۇرى ءالى جوق. قىمىزدىڭ جايى تىم بولەك. كەشكى استان كەيىن ىشىلگەن قىمىز بويعا قۋات، دەرتكە شيپا. جالپى، بيە ءسۇتىنىڭ ۇلتىمىزدىڭ الەۋەتىنە قوساتىن ۇلەسى وراسان، وعان ءبىزدىڭ قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ كوپ جىلدار بويى جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرى دالەل. وسى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا ءبىز بيە ءسۇتىنىڭ تەرەڭ سىرلارىنا بويلاپ، وسى ۋاقىتقا دەيىن قۇپيا بولىپ كەلگەن تۇستارىن زەرتتەپ، تىڭ جاڭالىقتار اشىپ، بيە ءسۇتىنىڭ نەگىزىندە تاريحتا تۇڭعىش رەت جاڭا ونىمدەردى ومىرگە اكەلدىك. ال ەتكە قاتىستى مىنا قاعيدانى ۇمىتپاعانىمىز ابزال. ەت جەۋ وسى ەكەن دەپ شەكتەۋسىز، تاڭداۋسىز كەز كەلگەن ەتتى پايدالانا بەرۋ دەنساۋلىعىمىزدى ناشارلاتپاسا، نىعايتپايدى.

– ال ءوزىڭىز دۇرىس تاماقتانۋ ەرەجە­سىن بۇزىپ قوياتىن كەزدەرىڭىز بولا ما؟

– ارينە، پەندە بالاسىنا ۇنەمى ءبىر قاعيدامەن ءومىر ءسۇرۋ وڭاي ەمەس. ارا-اراسىندا ارنادان اسىپ كەتەتىن كەزدەر بولعان. بۇل جاس كۇندەرگە ءتان ەدى. توي-دۋمانداردا كوپشىلىكپەن بىرگە كوڭىل قالاۋىنا ەرىك بەرۋىڭىز عاجاپ ەمەس. ەڭ باستىسى، سونىڭ ءبارىن ىشتەي تارازىلاي بىلسەڭىز، دەر شاعىندا سىلكىنىپ تاستاپ، ءوز قالىبىڭىزعا تۇسسەڭىز قۇبا-قۇپ. ابزالى، قۇداي سەنى قانداي تازا قىلىپ جاراتقان بولسا، سول تازا كۇيدە وتكەن جاقسى عوي. بۇل – تانىڭە دە، ىشكى رۋحىڭا دا قۋات. «جاقسى ءسوز جاننىڭ جۇپارى، جاقسى ءيىس ءتاننىڭ جۇپارى» دەگەن ماقال بار. تازالىق – بارلىق جاقسىلىقتىڭ كىلتى.

– دەنى ساۋ ۇرپاق – ۇلت بولاشاعى دەيمىز. ۇرپاق ساۋلىعىن ساقتاپ، ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قانداي ءومىر سالتىن ۇستانعانىمىز ابزال؟

– ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ پەندەگە اللادان بەرىلەتىن تىلسىم دۇنيە عوي. ال دەنساۋ­لىقتى كۇتۋ – ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ كەپىلى. مەن انامدى التى جاسىما دەيىن ەمگەن اداممىن. بالالارمەن ويناپ ءجۇ­رىپ، شەشەمدى كورىپ قالسام ومىراۋىنا جا­بىسا كەتەتىنمىن. بىرگە ويناعان دوستا­رىم بۇل ءۇشىن مەنى اجۋالاعاندا «سەندەرگە كورسەتەمىن» دەپ جۇدىرىعىمدى تۇيسەم جىم بولاتىن. انامنىڭ اق ءسۇتىنىڭ ارقاسىندا شىمىر ءارى كۇشتى بولىپ ءوستىم. ءار نارسەنى قالىپتاپ بەرگەن حالقىمىز «ۋىزعا جارىماعان» دەگەن ءسوزدى تەگىن ايتپاسا كەرەك. بالانى ەمشەكتەن ەرتە شىعارماي، مەيىرى قانعانشا ەمىزۋ دەنساۋلىعىنىڭ مىقتى بولۋىنا زور ىقپال ەتەتىنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. قازىر كوپشىلىگىمىزدىڭ قارتتىق تۋرالى تۇسىنىگىمىز تولىپ جاتقان اۋرۋ-سىرقاۋلارمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى. كارىلىكتى ەمدەمەۋ كەرەك، تەك ونىڭ الدىن الۋعا بولادى. بۇگىنگى وركەنيەتتى قوعام زەينەتكەرلەرگە «وتباسى مەن مەملەكەتكە سالماق سالىپ وتىرعان قاۋقارسىز قاريالار» دەپ ەمەس، «قوعامدى العا سۇيرەيتىن، اقىل-ويى تولىسقان مىقتى قوزعاۋشى كۇش» دەپ قارايدى. بۇگىنگىنىڭ ادامدارى «دەنىم ساۋ، جۇمىسىم تابىس­تى، ءومىرىم ۇزاق، بەلسەندى بولعاي» دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتاتىن بولدى. قازىرگى عىلىم جەتىستىكتەرى دە اۋرۋدى ەمدەۋدە ەمەس، ونىڭ الدىن الۋعا نەگىزدەلۋدە. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ادامداردىڭ مەزگىلسىز كوز جۇمىپ جاتقانىنىڭ 60 پايىزىنىڭ نەگىزگى سەبەبى دۇرىس تاماقتانباۋدان ورىن الۋدا. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى بۇگىندە دۇرىس تاماقتانۋ ماسەلەسىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ قاتارىنا شىعاردى. قازىر بىزگە شەتەلدەن نەشە ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىك اعىلىپ كەلىپ جاتقان تۇستا تاماقتانۋ مادەنيەتىمىزدى ارتتىرۋ باستى ورىندا تۇر. ەگەر ءار ادام دەنساۋلىعىنا وزىندە بار كاپيتال دەپ قاراسا، ول ادام ءبىرىنشى كەزەكتە دۇرىس تاماقتانۋعا داعدىلانۋى كەرەك. سوندا عانا قازاق ەرتە قارتايمايدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ارمان وكتيابر،

«Egemen Qazaqstan»

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

جاپونيادا جەر سىلكىندى

الەم • بۇگىن، 10:22

ۇقساس جاڭالىقتار