ادەبيەت • 15 تامىز، 2022

وقۋ مەن وقىماۋ ءھام تالعام

65 رەت كورسەتىلدى

كىتاپ وقۋ – تالعامنان. كىم قانداي شىعارما وقىسا دا، ونى قالاي باعالاسا دا ءوز ەركى. تالعامدا ادىلەت جوق. ءبىر وقىرمان ەستەن تانا وقىعان ورتاقول دۇنيەنىڭ كوركەمدىك وسالدىعىن قالاي دالەلدەيسىڭ. جازۋشىنىڭ قالامى قاي تۇستا السىرەپ، قاي تۇستا قويۋلانا تۇسكەنىن قالاي تۇسىندىرەسىڭ. مۇندايدا ءبارى «تالعامعا تالاس جوق» دەپ داۋلاسادى. دەگەنمەن بۇل اقتالۋ ادەبيەتكە، كوركەم ونەرگە وتە مە؟ جازۋعا دا، وقۋعا دا بيىك تالعام كەرەك دەيتىنىمىز دە سودان.

گوگولدىڭ ء«ولى جاندار» شىعارما­سىن­­داعى قۇل چيچيكوۆ كىتاپ وقۋدى سۇمدىق جاقسى كورەدى. وعان نە وقىسا دا ءبارىبىر – تەك ادامنىڭ ارىپتەردەن ءسوز، سوزدەردەن ءماندى سويلەم قۇراۋىنان ءلاززات الاتىن. بۇگىندە قوعام كىتاپ وقى­مايدى دەپ كوپ شۋلايمىز. ءتىپتى جاھان­دىق ماسەلەگە اينالىپ وتىر. «كىتاپ وقىماۋ» ءۇردىسىنىڭ بارشا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جايىلۋى­­نا اسەر ەتەتىن فاكتور كوپ: قوعام، سانا، تۇرمىس، يدەولوگيا، تەلەفون.

شارتاراپقا زەر سالساق، كوپ كىتاپ وقيتىن ۇلت يسلانديا دەپ تانىلىپتى. بالكي، بۇل يسلانديالىقتاردىڭ اۋا رايىنا، تابيعاتىنا ءھام مەنتاليتەتىنە بايلانىستى شىعار. نە دەسەك تە، يسلانديادا جىل سايىن مىڭعا جۋىق كىتاپ شىعارىلىپ، كەمى جارتى مىڭنان باستالىپ، ون مىڭداعان داناعا دەيىنگى تيراجبەن جارىق كورەدى. ءبىر قاراعاندا اسا كوپ بولىپ كورىنبەگەنىمەن، ەلدەگى حالىق سانىنىڭ ازدىعىن ەسكەرسەك، 1 000 ادامعا 3 كىتاپتان اينالادى. يسلانديالىق باسپاگەردىڭ ايتۋىنشا، ونداعى ءار التىنشى تۇرعىن رومان جازادى. ءتىپتى بۇل مەملەكەتتە ء«ار ادامنىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە جازىلماعان كىتاپ بار» دەگەن ماتەل دە جاتتالىپ قالعان. ارينە، ءار التىنشى تۇرعىنى ناعىز جازۋشى بولماسا دا، ءھام جازعانى كلاسسيكاعا اينالماسا دا ماسەلە وندا ەمەس. ماسەلە – حالىقتىڭ جازۋعا، ويعا، وقۋعا، جالپى شىعارماشىلىققا جاقىندىعىندا. الاقانداي ەلگە تىم جاقسى ناتيجە. ال بىزدەگى باسپادان جارىق كورىپ جاتقان كىتاپتاردىڭ تيراج سانى مىڭ دانادان اسپايتىنىنا ۋاقىت وتە كوزىمىز ۇيرەنىپ كەلەدى. بۇل دا قاۋىپتى.

ەندى ءبىر دەرەك دۇنيە جۇزىندە ساتىلىپ جاتقان كىتاپتاردىڭ 70 پايىزىن ايەلدەر الادى دەيدى. فەمينيزمگە سالىنىپ وتىر دەمەڭىز، دايەك سولاي. بۇدان تۇيەتىن وي: الەمنىڭ اجارى – ايەلدەر قاۋىمى كوپ كىتاپ وقيتىن بولعاندىقتان، ءوزى سۇلۋ (رۋحاني تۇرعىدا)، ءوزى ينتەلليگەنت ءھام مادەنيەتتى.

ال برازيليا تۇرمەلەرىندە سوتتالۋشىلاردى كىتاپ وقۋعا ىنتالاندىراتىن ارنايى باعدارلاما بار. ەرەجە بويىنشا، ءار وقىلعان كىتاپ جازا مەرزىمىن 4 كۇنگە ازايتادى. سوندا، ەڭ كوپ دەگەندە، جازاسىن وتەۋشى كىتاپ وقىپ، ءبىر جىلدا جالپى مەرزىمنەن 48 كۇندى قىسقارتىپ، بەيبىت ومىرگە جوسپارداعىدان از-كەم ەرتەرەك شىعۋعا مۇمكىندىگى بار. مويىنداۋ كەرەك، كەي ەلدەردە تۇرمەدەگى بىلاي تۇرسىن، بوستاندىقتاعى حالىقتى وقۋعا شاقىرۋعا، جالپى ادەبيەتتىڭ، رۋحانياتتىڭ دامۋىنا ەشقانداي امال-شارا جاسالمايدى. سوندىقتان برازيليالىقتاردىڭ بۇل جوباسى كىمگە دە بولسا ۇلگى بولارلىق ءھام قىزىعارلىق باستاما.

* * *

كەيدە جەر بەتىندەگى بارشا ادام كىتاپ وقۋدى سۇيەتىن سەكىلدى كورىنەدى: بىرەۋ – زاماناۋي پروزانى، ەندى بىرەۋ – فانتاستيكالىق شىعارمالاردى، بىرەۋ  كلاسسيكانى وقىعاندى ۇناتادى. مىسالى، قازىر تابىسقا، تىنىشتىققا، باقىتقا، ءتىپتى ء«وز-وزىنە» جەتەلەيتىن پسيحولوگيالىق ءھام ىسكەرلىك كىتاپتار ءجيى وقىلادى. قاي جانردى وقىسا دا حالىق ءارىپ تانيدى دەيمىز. الايدا ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، ساۋاتسىزدىق پەن قارا تانىماۋ – ءالى دە تۇيتكىلدى ماسەلە كۇيىندە تۇر. ماسەلەن، الەمدەگى ءار بەسىنشى ەرەسەك ادام وقي دا، جازا دا المايدى. بۇل دەرەك كوبىنەسە وڭتۇستىك جانە باتىس ازيا، سونداي-اق ساحارا شولىنەن وڭتۇستىككە دەيىنگى افريكا ەلدەرىندە كەزدەسەدى. عالامشاردىڭ ءبىر بۇرىشىندا وقۋ مەن وقىماۋدىڭ اراسىن جالعاپ ءھام تالعام مەن كوركەمدىك حاقىندا «اقىلسىنىپ» وتىرعان ءبىز عوي. ال سوناۋ ءبىر شالعايدا ءارىپتى ارەڭ تانيدى. پارادوكس.

قازاق قوعامىندا دا ءبىر ۋاقىتتاردا عاجاپ زامان بولدى – جاقسى ولەڭدەر، ءتاۋىر شىعارمالار وقتىن-وقتىن جازىلدى، ءبارى جاپا-تارماعاي گازەت-جۋرنال، كىتاپ وقىدى. ارينە، ول ەلگە وزىق تەحنولوگيانىڭ يگىلىگى جەتپەگەن «قاراڭعى» ءداۋىر ەدى. قازىر دە ءوز نيەتىمىز بۇزىلىپ وقىماي جۇرگەنىمىز بولماسا، كىتاپ وقۋدىڭ نە ەكەنىن بىلەمىز. سويتسەك، «كىتاپ وقىمايدىلاپ» قوڭىر اۋەنگە سالىپ جۇرگەنىمىز دە ءبىر جاقسى داۋرەن ەكەن. قارا قۇرلىقتاعى افريكالىقتاردىڭ كلاسسيكا وقىماق تۇرماق، ءوز اتى-ءجونىن جازا المايتىنى ءبىرتۇرلى كوڭىل قۇلازىتادى. سوندا، ولار كوركەم ادەبيەت وقىماي ءھام ونداعى كەيىپكەرمەن بىرگە جانى تولقىماي، جاقسى شىعارمادان ءلاززات الماي قالاي ءومىر سۇرەدى؟ دەيمىز عوي. 

* * *

كىتاپ ۇرلايتىن ادام ۇرلىقشىعا جاتا ما؟

كىتاپ وقىعىش قاۋىمنىڭ اراسىندا بيبليوكلەپتومانيا دەگەن اۋرۋ بار. بۇل دەرتكە شالدىققاندار ەشقاشان كىتاپتى ساتىپ المايدى، سۇراپ تا اۋرە بولمايدى: ۇرلاپ الادى. وسى «قىلمىسىنان» زارەدەي ۇيالمايتىندارى، ەشقاشان قويا المايتىندارى قىزىق. الەمدەگى اتاقتى ۇرىلاردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى ستيۆەن بلۋمبەرگ بولىپتى. ول 300 كىتاپحانادان 20 000-نان استام ءتاۋىر كىتاپتاردى جىمقىرعان. وسى ءبىر «كيەلى» ماقساتقا جەتەر جولدا ستيۆەن كىتاپحاناعا جەلدەتۋ جۇيەسى نەمەسە ءليفتى شاحتاسى ارقىلى كىرگەن. ستيۆەننىڭ «تار جولدا تايعاق كەشىپ» ءجۇرىپ جەتكەن كىتاپتارىن كورەر مە ەدىك، شىركىن...

ادەبيەت تاريحىندا كوپ كىتاپ وقىپ اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعالار كوپ. ماسەلەن، فرانتسۋزدىڭ ايگىلى يمپەراتورى ناپولەون بوناپارت ءبىر مينۋتتا
2 000 ءسوز وقىسا، گوركي – ءتورت مىڭنىڭ شاماسىندا، ال بالزاك جارتى ساعاتتا 180-200 بەتتىك روماندى تاۋىسقان. حح عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن كىتاپتانۋشى نيكولاي رۋباكين ءومىر بو­يىندا 250 مىڭنان اسا كىتاپ وقىپتى. ال امەريكالىق ونەرتاپقىش توماس ەديسون وقۋدا وتە زەرەك بولىپ، ءبىر مەزەتتە 2-3 قاتاردان ءبىر-اق وقىعان. مىنە، ماشىق.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كوپ وقيتىندىعى تۋرالى دا اڭىز-اڭگىمە جەتەرلىك. ماس­كەۋدە وقىپ جۇرگەن جاس جازۋشى ءتۇرلى كىتاپتار ءتىزىمى ىلىنگەن تاقتايشانىڭ الدىندا قويىن داپتەرىنە ءبىر نارسەلەردى ءتۇرتىپ الىپ تۇر ەكەن. سوندا ۇزىن-سونار تىزىمدەگى ەكى-اق كىتاپتىڭ اتىن جازىپ الىپتى. قالعانىن وقىپ تاۋىسقان. الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكاسىمەن بۇرىننان تانىس اۋەزوۆ سوندا جانىنداعىلاردى تاڭعالدىرىپتى دەسەدى.

ال اسقار سۇلەيمەنوۆ بىرەۋگە كىتاپ بەرسە ونى كەرى سۇرامايتىن، ال ەگەر بىرەۋدەن كىتاپ السا، قايتارىپ بەرمەيتىن كورىنەدى. قادىر اقىننىڭ ونى قۇشاقتاپ شىعارىپ سالاتىنى دا سودان.

سوڭعى جاڭالىقتار

جاپونيادا جەر سىلكىندى

الەم • بۇگىن، 10:22

ۇقساس جاڭالىقتار