ايماقتار • 10 تامىز، 2022

شيپالى سۋلار شەجىرەسى

308 رەت كورسەتىلدى

كۇنشىعىس ەلى بۇگىنگە دەيىن سۋعا تاۋەلدىلىكتى زەرتتەپ الەك. مۇنى­سىمەن قويماي، ءار تامشى­نىڭ ءتىلىن تابۋعا بار كۇش-جىگەرىن سارقۋدا. ونىسى ورىندى دا. دەگەنمەن مۇحيت جاعاسىندا ورنالاسقان ەلدىڭ ايتقاندارى قوسپاسىز شىن­دىق ەكەنىنە شەك كەلتىرە المايسىز. سەبەبى تاستى تەسىپ، دۇلەي ەكپىنىمەن نەبىر جاردى، بوگەسىندى ورىپ تۇسەتىن وسىناۋ ستيحيا بو­يىندا قانداي دا ءبىر قۇپيانىڭ بۇگىپ جاتقانى ايدان انىق. ايت­پەسە، جەتىسۋدىڭ شيپالى سۋىنان ەم ىزدەپ كەلەتىندەردىڭ قاراسى كوپ بولماس ەدى عوي.

«سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەپ تاپسىر­لەگەن دانا حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىندا سۋعا دەگەن ەرەكشە ءىلتيپات بار. ونى ماقالىنان دا، ءماندى مادەنيەتىنەن دە اڭعارامىز. وسىدان بەس جىل بۇرىن ەلى­مىزدە «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەر­لەرى» اتتى باعدارلاما قابىلدانىپ، ءبىراز جۇ­مىس ىستەلدى. اسىرەسە قاسيەتتى جەتىسۋ جەرىندە ءتۇرلى ەكسپەديتسيالار ورىن الىپ، تابيعاتتىڭ قۇپياسىن ىندەتتە زەرتتەدى.

وڭىرىمىزدە ەمدىك كۇشى مول، تابيعي كيەلى ورىنداردىڭ قاتارىنا حالىق قاستەرلەيتىن، ءوسىپ تۇرعانىنا 700 جىلدان اسقان «اۋليەاعاش» (پانفيلوۆ ­اۋدانى)، «مازار تەرەك» (ۇيعىر اۋدانى)، «نايزاتاپقان» (پانفيلوۆ اۋدانى)، «شيىرباي باستاۋلارى» (كەربۇلاق اۋدا­نى)، «اۋليە باستاۋ» (كوكسۋ اۋدانى)، «قانداعاتاي ارا تۇماسى»، «بايجۇمان اتا باستاۋلارى» (الاكول اۋدانى)، اسا تۇزدى «راي كولى» (اقسۋ اۋدانى) تاعى باسقالارى جاتادى. سونداي-اق بۇل قاتار­عا «جامانتى مينەرالدى بۇلاقتارى» مەن «المەرەك اتا باستاۋىن» قوسساق ارتىق ەتپەس. ءالسىز مينەرالدانعان باس­تاۋلار قاتارىنا «جامانتى مينەرال­دى بۇلاقتارى»، «اۋليە باستاۋ»، «تام­شى بۇلاق»، «بايجۇمان اتا»، «قان­داعاتاي اتا»، «شيىرباي» باستاۋلارىن)، ورتا­شا مينەرالدانعان بۇلاققا «ناي­زاتاپ­قاندى»، كۇشتى مينەرالدانعان جىلى تۇرىنە ەسكەلدى اۋدانىنداعى «ەم­سۋ­دى» جاتقىزۋعا بولادى. مۇنى بىزگە ولكە­تانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس كەڭىنەن بايانداپ بەردى.

تابيعي ەمدىك كيەلى ورىندار ەرتە زاماندا اشىق اسپان اياسىنداعى تابيعي عيباداتحانا قىزمەتىن اتقارعان. وعان «نايزاتاپقان»، «اۋليە باستاۋ» ارا­ساندارىنىڭ ماڭىنداعى بيىك جارتاسقا سالىنعان اڭ بەينەلى سۋرەتتەر مەن «جا­مانتى مينەرالدى بۇلاعىنىڭ» جانىنداعى ۇڭگىردەگى شاعىن مەشىت دالەل بولادى. وكىنىشكە قاراي، ءبىز وسىعان دەيىن اتالعان قاسيەتتى ورىنداردى تەك نانىمدىق تۇرعىدا تۇسىندىرۋگە باسا ءمان بەردىك تە، ونىڭ سۋىنىڭ ەمدىك قاسيەتى تۋرالى اقپاراتتاردى اشىپ ايتا المادىق. سوندىقتان جۇرت ول جەرلەردى تانىمدىق تۇرعىدا كيەلى دەپ قابىلداپ، تابىنۋشىلىق سيپاتقا دەن قويدى. ال عىلىمي تۇرعىداعى ادام اعزاسىنا پايدالى تۇستارى سىرت قالدى.

«جەتىسۋ جەرىندەگى جۇرت كوپ بىلە بەر­مەيتىن، بىلەتىندەر نازار سالىپ كور­مەگەن «نايزاتاپقان»، «جامانتى مينەرالدى بۇلاقتارى»، «اۋليە باستاۋ»، «راي كولى» سياقتى تابيعي كيەلى اراسان سۋلارىنان سىنامالار الىپ، تالداۋ جۇمىسىن جا­ساۋعا مۇرىندىق بولدىق. سول جىلدارى جوعارىدا اتالعان اراسان كوزدەرىنەن جالپى 12 سىناما الىپ، «جەر تۋرالى عىلىمدار، مەتاللۋرگيا جانە ­بايىتۋ ور­تالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ۇلت­تىق عىلىمي زەرتحاناسىنا جىبەرگەن ەدىك. اتالعان زەرتحانا جاپونيالىق زاماناۋي جابدىقتاردى قولدانا وتىرىپ، عىلىمي تالداۋ جاساپ بەردى»، دەيدى قاجەت انداس.

ونىڭ ايتۋىنشا، جەتىجول (بۇعىلى) تاۋىنداعى جامانتى وزەنىنىڭ شاتقا­لىنداعى جامانتى مينەرالدى باستاۋلارىن كونەكوز قاريالار جامانتى وزەنى شاتقالىندا بولعان ەسكى قىستاۋمەن بايلانىستىرادى. وعان كەلەتىن ادامدار، ەڭ الدىمەن، بيىكتىگى 10-15 مەترلىك تىك جار­تاستاعى ۇڭگىردە ورنالاسقان مەشىتكە بارىپ ناماز وقيدى.

ا

ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىزدارعا ساي­كەس جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزەڭىندە كوپتەگەن قازاق وتباسى وسى ۇڭگىردىڭ ىشىنە تىعىلىپ امان قالعان دەسەدى. جازۋشى ەسبولات ايدابوسىن «س ۇلىك قارا» حيكاياتىندا جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا جارالانعان قازاق ساربازدارىنىڭ وسى بۇلاققا كەلىپ ەمدەلگەنىن جازعان.

جامانتى مينەرالدى بۇلاقتارى­نىڭ ءتورت مينەرالدى باستاۋىنىڭ سۋى­نا جۇرگىزىلگەن زەرتحانالىق تالداۋ قو­­رى­­تىندىسىنا سايكەس، باستاۋ سۋى كا­تيون­­دىق قۇرامىنا قاراي كاليلى-ءنات­­ري­لى-كالتسيلى-ماگنيلى، ال انيون­دىق قۇرامىنا قاراي سۋلفاتتى-گيدرو­كوربوناتتى-ءحلوريدتى سۋلاردىڭ قاتا­رى­نا جاتادى. قۇرامىندا رادوننىڭ بولما­ۋىنا، فتور ۇلەسىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن ساني­تارلىق-گيگيەنالىق شەكتەن اسپاۋىنا بايلانىستى اراسان سۋى ىشۋگە جارايدى. اراسان سۋىندا مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى 11 ەلەمەنت بار. ونىڭ ىشىندە، اسىرەسە ك، Na، سا، Mg كوپ كەزدەسەدى. كيەلى اراسانداعى «جۇرەك»، «بۇيرەك»، «اسقازان» تۇمالارى سۋىنىڭ حيميالىق قۇرامىنا جاسالعان سالىستىرمالى تالداۋلار ءار باستاۋداعى حيميالىق ەلەمەنتتەر ۇلەسىنىڭ ءارتۇرلى ەكەنىن كورسەتتى.

اتاپ ايتساق، «جۇرەك» تۇماسىندا قانتامىرلارى مەن جۇرەك قىزمەتىن، بۇلشىق ەتتىڭ جيىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن Mg، ك، Na، سا، CI ۇلەستەرىنىڭ باسقا ەكى تۇماعا قاراعاندا ءبىرشاما جوعارى، سۋلفاتتىڭ ۇلەسى تومەن ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. شيپاجايتانۋشى عالىمدار مەن دارىگەرلەردىڭ پىكىرىنە سايكەس، ماگني، ناتري، كالي جۇرەك-قانتامىر جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن جاقسارتاتىندىقتان اتالعان اراسان سۋىن ىشكەن ادامدار سىرقاتى­نان جىلدام ايىعادى دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.

ا

پانفيلوۆ اۋدانىنداعى ىنتالى اۋىلىنىڭ باتىسىندا 15 شاقىرىم قاشىق­تىقتا التىنەمەل (2 928 م) تاۋى­نىڭ قوڭىرولەڭ ويىسىنا ۇلاساتىن تەك­تونيكالىق جارىقتار ايماعىندا ورنا­لاسقان «نايزاتاپقان» كيەلى اراسانى ءبىر-بىرىنەن اراقاشىقتىعى 1-3 مەتردەن اسپايتىن 10-12 تۇمادان تۇرادى. اراسان كوزىنەن مينۋتىنا 5-6 ليتر سۋ اعىپ شىقسا، ىستىقتىعى 16-210 س ارالىعىندا بولادى. ەمدەلۋشىلەردىڭ پىكىرى مەن عىلىمي دەرەككە سايكەس، «نايزاتاپقان» اراسانى سۋىنىڭ قۇرامىنداعى پايدالى ەلەمەنتتەر ادام اعزاسىنىڭ جالپى جاعدايىن نىعايتىپ، بارلىق جۇيەنىڭ جۇمىسىن جاقسارتادى. زەرتحانالىق تالداۋ ناتيجەلەرى «نايزاتاپقان» اراسانى سۋىنىڭ قۇرامىندا اعزانىڭ جۇمىسىن رەتتەۋدە ەرەكشە ورىن الاتىن ەرىگەن ميكروەلەمەنتتەر كوپ ەكەنىن كورسەتتى. مينەرالدى سۋ قۇرامىندا Na، Cl، K، سا يوندارى جانە كاربونات پەن سۋلفات­تىڭ ۇلەسى باسىم. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ۇسى­نىلعان ۇلگىنىڭ سۋ ساپاسىن باعالاۋعا قويىلاتىن تالاپقا سايكەس كەلەتىنىن جانە ەمدىك ماقساتقا پايدالانۋعا بولاتىنىن كورسەتتى. «نايزاتاپقان» سۋىنىڭ دەنەگە تۇسكەن جاراقاتتى جانە بورتپە سياقتى تەرى اۋرۋلارىن ەمدەۋگە وتە پايدالى كەلە­تىندىگى عىلىمي تۇردە دالەلدەنىپ وتىر. ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىزدارعا ساي­كەس كيەلى تابيعي ەمدىك مينەرالدى سۋى­مەن جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە جارالانعان قازاق جاۋىنگەرلەرى ەمدەلگەن. كەيىننەن سوعىستان قالعان نايزانىڭ ۇشى تابى­لۋىنا وراي جەرگىلىكتى حالىق نايزاتاپقان اتاپ كەتكەن.

ەرتە زاماننان كيەلى سانالاتىن، ەمدىك قاسيەتى بار، ەرىگەن مينەرالدارعا باي راي كولى بالقاش ويىسىندا، اقسۋ وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن 351 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان. بەتكى ­اۋدانى – 4 گەكتار، ۇزىندىعى – 400، ەنى – 100، جاعالاۋ سىزىعىنىڭ ۇزىندىعى – 1 150، ورتاشا تەرەڭدىگى – 2،6 مەتر. كول قۇم جالدارىنىڭ ارالىعىنداعى ويىس­تا تۇزىلگەن.

«ادام اعزاسىنا پايدالى اسەرى بار الۋان ءتۇرلى حيميالىق ەلەمەنتتەرگە باي ءارى قاسيەتتەرى تەڭىز سۋىنا جاقىن بول­عاندىقتان راي كولى تولاسسوتەرا­پيا­مەن شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىك بەرە­دى. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى اتال­عان كولدىڭ مينەرالدىق جانە حيميا­لىق قۇرامىنىڭ قالىپتاسۋىنا ساياز­دى­عى مەن تۇيىقتىعى، جازدا بۋلانۋدىڭ ­قار­قىندى ءجۇرۋى كۇشتى اسەر ەتەتىنىن كور­­سەتتى. زەرتحانالىق تالداۋ ناتيجە­لەرى كورسەتكەندەي، كول سۋى قۇرامى جاعى­نان سۋلفاتتى-حلورلى-ءناتريلى سۋلار­دىڭ قاتارىنا جاتادى. زەرتحانالىق تالداۋلار قورىتىندىسىنا سايكەس، 1 ليتر سۋدا 138-140 گرامعا دەيىن ەرىگەن مينەرالدى زاتتار بارى انىقتالدى. «جەر تۋرالى عىلىمدار، مەتاللۋرگيا جانە بايىتۋ ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ۇلتتىق عىلىمي زەرتحاناسىندا جۇرگىزىلگەن سپەكترلىك تالداۋ ناتيجەسىنە ساي راي كولىنىڭ سۋى مەن تابانىنداعى تۇنبالاردىڭ قۇرامىندا مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى 13 ەلەمەنت بار»، دەيدى ق.انداس.

ولكەتانۋشىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، كول تابانىنداعى تۇنبالاردا، اسىرەسە مىس، مىرىش، سترونتسي، حرومنىڭ ۇلەسى باسىم. زەرتتەلگەن سىناما ۇلگىسىنىڭ فيزيكالىق-حيميالىق قاسيەتتەرى شيپاجاي مەن فيزيوەمدەۋدە قولدانىلاتىن ەمدىك بالشىقتاردىڭ ءنورماتيۆتى كورسەت­كىشتەرىنە سايكەس كەلەدى. راي كولىنىڭ تابانىنا شوككەن ەمدىك بالشىقتىڭ حيميالىق قۇرامىندا ماگني، كالتسي، ناتري، مىس، حروم، مارگانەتس يون­دارىنىڭ جانە سۋلفاتتىڭ ۇلەستەرى باسىم. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ۇسىنىلعان ۇلگى سۋ مەن تۇنبالاردىڭ ساپاسىن باعالاۋعا قويىلاتىن تالاپتارعا سايكەس كەلەتىندىكتەن كول سۋىن ەمدىك-ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا پايدالانۋعا بولادى. حالىقتىڭ ءشولدى القاپتا ورنا­لاس­قان شاعىن كولگە ەمدەلۋ ماقساتىندا كوپتەپ كەلۋى، ونى كيەلى ورىن ساناۋى قۇرامىنداعى حيميالىق ەلەمەنتتەردىڭ ادام اعزاسىنا جاعىمدى اسەر ەتۋىنەن دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.

ا

سۋعا شومىلۋ كەزىندە ادام يوندان­عان كول بەتىنىڭ اۋاسىن جۇتادى. سونىڭ ناتيجەسىندە، جۇرەكتىڭ جۇمىسى، تىنىس الۋ تۇزەلىپ، ادام اعزاسىنا وتتەگى­نىڭ كەلۋى كوبەيەدى. اعزاداعى زات الماسۋ ءۇردىسى جاقسى جولعا قويىلىپ، دەنە شى­نىعادى. كول تابانىنا شوككەن تۇنبا­نىڭ قۇرامىندا تۇز، وسىمدىك ءشىرىندىسى، سونداي-اق ولاردى قورەك ەتەتىن ۇساق اعزا­لار تەرىدەگى رەتسەپتورلارعا، دانەكەر تىندەرگە، ىشكى سەكرەتسيا بەزدەرىنە اسەر ەتىپ، اعزاداعى زات الماسۋ، رەگەنەراتسيا ءۇردىسىنىڭ ءجۇرۋىن رەتتەيدى، اۋىرسىنۋدى باسادى.

بۇگىندە عالىمدار زەرتتەي كەلە، سۋدىڭ كىشكەنتاي تۇتىكشەلەرگە تۇسكەننەن كەيىن جاسۋشالار ارقىلى جىلجىپ، عالا­مات قىسىم تۋدىرا الاتىنىنا كوز­دەرىن جەت­كىزدى. سوڭىرا، ىلعال ءتيىپ ۇرىق­تان­عان ءداننىڭ جەر استىندا 400 ەسەگە دەيىن اتموسفەرالىق كۇشكە يە ەكەنى دالەل­دەنگەن. قىلداي نازىك بايشەشەكتىڭ اسفالت جولدىڭ تاس قورعانىن قاق جارىپ ءوسىپ شىعاتىنى وسىنداي الەۋەتتىڭ قۇدىرەتىنەن. بۇدان كەيىن سۋدىڭ قاسيەتىن ءوزىڭىز-اق باعامداي بەرىڭىز.

قورىتا كەلگەندە، بۇگىنگى عىلىم دا­لەل­دەگەندەي، ادامنىڭ اعزاسىنداعى سۋ قۇرىلىمى ونىڭ تۋعان جەرىنىڭ وزەن-كولىمەن اينا-قاتەسىز بىردەي. ءتىپتى ەش­قا­شان وزگەرمەيدى دە. سوندىقتان ءبىز­دىڭ كىندىك كەسكەن توپىراعىمىز بەن ىشكى باي­لانىسىمىز سوڭعى دەمىمىزگە دەيىن ساقتالادى. وتان ۇعىمى تەك قانا اسقاقتاعان پوەتيكالىق مانگە يە ەمەس، ناقتى فيزيكالىق مازمۇنعا تولى. الەمدە بىردەي تۇرعىداعى سۋ جوق. وسىنى ەكشەگەندە، قاسيەتتى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ەلەمەيتىندەرگە تۋعان جەردىڭ سۋىن ارا-تۇرا ءىشىپ تۇرۋ كەرەك پە دەپ ويلايمىز.

 

جەتىسۋ وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلوردادا Astana Marathon-2022 وتەدى

ەلوردا • بۇگىن، 12:16

سوماليدە جارىلىس بولدى

الەم • بۇگىن، 10:25

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 10:13

ەكىنشى ورىنعا تابان تىرەدى

سپورت • بۇگىن، 07:32

وۆەرتايمدا جەڭدى

حوككەي • بۇگىن، 07:30

ۇقساس جاڭالىقتار