جالپى, جول سالاسىندا جاعداي كۇردەلى. قازىرگى ۋاقىتتا وسى سالادا ءىرىلى-ۇساقتى 300-دەي كومپانيا (70-كە جۋىق ءىرى كومپانيا) قىزمەت ەتەدى. ونىڭ 32-ءسى عانا قازاقستاننىڭ اۆتوجولشىلار قاۋىمداستىعىنا مۇشە. قاۋىمداستىققا مۇشە بولۋ ارقىلى كومپانيالار جاڭا اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسا الادى ۇكىمەت, پارلامەنت جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. وزگەرىستەر ءجيى بولىپ تۇراتىندىقتان, وسى سالادا جۇمىس ىستەيمىن دەۋشىلەر قۇلاعىن ءتۇرىپ جۇرۋگە ءتيىس. ولاي بولماعان جاعدايدا كوشكە ىلەسە الماي, قالىپ قويىپ جاتادى. سوندىقتان جىلدان-جىلعا جولدا قىزمەت ەتەتىن كومپانيالار سانى ازايۋدا, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ سانى 10-عا جۋىق. وعان بىرنەشە سەبەپ بار. جول سالاسىندا تەكسەرىس وتە كوپ جۇرگىزىلەدى. ءبىرى كەتسە, ارتىنشا ەكىنشىسى دايىن تۇرادى. ارينە, بۇل جۇمىس بارىسىنا كوپ كەسىرىن تيگىزەدى.
كومپانيالاردىڭ جول سالاسىنان كەتۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – باعا تۇراقسىزدىعى. جوبا شامامەن 5 جىلدا تولىق جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك دەلىك. وسى 5 جىل ىشىندە باعا بىرنەشە ەسە ءوسىپ كەتەدى دە, مەردىگەر جوبانى ۋاقتىلى اياقتاي الماي قالادى. مىسالى, 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا دوللار شامامەن 140 تەڭگەگە (340-تان 480-گە دەيىن) قىمباتتاعان. ال بىزدە قولدانىلاتىن قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن كولىكتەردىڭ قوسىمشا بولشەكتەرى تولىعىمەن يمپورتتالادى. ديزەل وتىنى دا 5 جىلدا 2 ەسەگە وسكەن. وسىدان-اق باعانىڭ دا, ماتەريالداردىڭ دا قانشا ەسە قىمباتتاعانىن جانە بۇل جول سالۋشىلارعا قالاي ءتيىمسىز ەكەنىن پايىمداي بەرىڭىز.
جالپى, ەلىمىزدە جول سالۋ جىل سايىن قيىنداي تۇسۋدە. جول قۇرىلىسىنا ارنالعان نەگىزگى ماتەريالداردىڭ ءبىرى – بيتۋم. ونىڭ باعاسى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا ايتقان بولاتىن. جىل سايىن ءدال جۇمىس قىزعان شاقتا بيتۋم تاپشىلىعى تۋىندايدى. جاساندى تاپشىلىقتى الدىن الا ءونىمدى ساتىپ الاتىن ترەيدەرلەر تۋدىرادى. بۇعان ەشكىم تىيىم سالمايدى, بىراق ولاردىڭ مەردىگەرلەردەن ايىرماشىلىعى, بيتۋمنىڭ كوپ مولشەرىن ساتىپ الىپ, سۇرانىس پەن باعا وسكەن كەزدە قىمباتقا ساتادى. ول ءۇشىن جەتكىلىكتى قاراجاتى بار. ال سۇرانىس ارتقان تۇستا, باعانىڭ دا ءوسۋى زاڭدىلىق. وسى ۋاقىتتا بيتۋم باعاسى 3 ەسەگە دەيىن قىمباتتاپ كەتەدى.
سونىمەن قاتار بيتۋم – سپەتسيفيكالىق ءونىم. قىستا قاتىپ قالادى, ونى تاسىمالداۋ قىمباتقا تۇسەدى. شيكىزاتتى تيەۋ كەزىندە قىزدىرۋ كەرەك. جانە ءاربىر وسىنداي امال ماتەريالدىڭ ساپاسىنا اسەر ەتەدى.
مامىر ايىندا جوندەۋ جۇمىستارى باستالعالى بيتۋمدى وندىرىسكە ەنگىزىپ, اسفالتبەتون الۋ ءۇشىن ونى قايتادان قىزدىرۋ قاجەت. ونى توسەۋ كەزىندە 90 گرادۋستان 130 گرادۋسقا دەيىنگى تەمپەراتۋرالىق رەجىمدى ساقتاۋ شارت. سوندىقتان الدىن الا ۇلكەن كولەمدەگى شيكىزاتتى ءوندىرۋ تەحنولوگيالىق جاعىنان ءتيىمسىز. 7-8 جىل جوندەۋسىز قىزمەت ەتەدى دەپ جوسپارلانعان جول وسى جايتتاردىڭ سەبەبىنەن بار بولعانى 2-3 جىلدا جوندەۋدى قاجەت ەتىپ تۇرادى. بىلتىردىڭ وزىندە جول اكتيۆتەرى ۇلتتىق ساپا ورتالىعى 1 400-گە جۋىق بيتۋم سىناماسىن تەكسەرۋدەن وتكىزدى, ونىڭ 300-ءى ساپاسى بويىنشا نورماتيۆتەرگە ساي بولماي شىقتى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندە تاپسىرماسىنا سايكەس ەلىمىزدە بيتۋمدى قر ست ۇلتتىق ستاندارتىنا سايكەستەندىرىپ شىعارۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. (گوست ستاندارتىن پايدالانۋدىڭ كۇشىن جويۋ كەرەك). سەبەبى ول ستاندارت بيتۋم ساپاسى بويىنشا قاتاڭ تالاپتار قويادى, ونىڭ ىشىندە اسفالتتىڭ ۋاقىتقا توزىمدىلىگى دە بار. بىراق ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى وسى ۇسىنىستارىمىزدى ەلەمەي كەلەدى. ەلىمىزدە بيتۋمدى سىرتتان الىپ كەلۋگە تىيىم سالىنعان دا, ال ەكسپورتتاۋعا رۇقسات بار. ەلدە وندىرىلگەن بيتۋمدار كوبىنە قىرعىزدارعا جونەلتىلەدى. بيتۋم تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن رەسەي نارىعىن اشۋ كەرەك نەمەسە ەكسپورتتى توقتاتۋ قاجەت.
جولداردىڭ ساپاسىنا كەلەتىن بولساق, بۇل پروبلەما تەرەڭدە جاتىر دەپ ويلايمىن.
جوبانى دايىنداۋ كەزىندە زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى تاراپىنان جىبەرىلەتىن قاتەلىكتەر. سول قاتەلىكتەردىڭ ءبىرى جەردىڭ جاعدايىن زەرتتەپ, تەكسەرۋ جۇمىستارى. مىسالى, كەيبىر جەرلەرگە سۋ كوپ جينالادى, كەيدە توپىراقتى اۋىستىرۋ قاجەت, ءبىر وڭىردە ىلعالدىلىق وتە جوعارى بولۋى مۇمكىن, باتپاقتى جانە بۇلاقتى جەرلەر دە كەزدەسەدى. جەردىڭ جاعدايىن زەرتتەگەندە, وسىنداي ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرگەن ءجون. قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي ەرەكشەلىكتەر نازاردان تىس قالىپ قويىپ جاتادى.
جوبا ازىرلەنگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋ كەرەك. ول جاقتا ماسەلەنى مايشاممەن قارايتىن 4-5 ساراپشى بار, ولارعا ۇناسا وتەدى, ۇناماسا كەرى قايتارىلادى. جوبا 2 رەت كەرى قايتارىلعاننان كەيىن, جوبا ازىرلەۋشىنى ليتسەنزياسىنان ايىرۋ تۋرالى قۇجاتتار مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ باسقارماسىنا جىبەرىلەدى. ليتسەنزياسىنان ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن, جوبا ازىرلەۋشى ساراپشىلاردىڭ ايتقانىنا كونەدى جانە باستاپقىدا كورسەتىلگەن قارجى كولەمى ايتارلىقتاي قىسقارتىلىپ ماقۇلدانادى. 2021 جىلى «مەملەكەتتىك ساراپتاما» 3 700 قورىتىندى بەرگەن ەكەن, ونىڭ ىشىندە اۆتوجول بويىنشا 600 جوبا بولىپتى. ول جاقتاعى بار-جوعى 4 ساراپشى جوبانىڭ تەحنيكالىق بولىگىن تەكسەرەدى – وعان سمەتالىق قۇجاتتار, كوپىرلەر, جول وتپەلەرى, قۇم-قيىرشىق تاس قوسپالارى, ەلەكتر قۋاتى, ەكولوگيا, كوممۋنيكاتسيا جانە ت.ب. كىرەدى. بۇل جەردە دە جۇيەنى وزگەرتۋ كەرەك.
جوبا مەملەكەتتىك ساراپتامادان ءوتتى دەلىك. كەلەسى كەزەك مەردىگەر ۇيىمدى انىقتاۋ پروتسەسى.
بۇگىندە قۇرىلىس نارىعىندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرىن جۇرگىزۋ كەزىندە ءىرى كومپانيالار ەڭ تومەن باعا بەرەدى دە, تاجىريبەسى مەن تولەگەن سالىق مولشەرى ەسكەرىلە وتىرىپ, كونكۋرستاردىڭ جەڭىمپازدارى اتانادى, ال كەيىننەن جۇمىستار مەن قىزمەتتەردى تومەندەتىلگەن باعامەن قوسالقى مەردىگەرگە ىسىرا سالادى. (زاڭ بويىنشا باس مەردىگەر قوسالقى مەردىگەرگە جۇمىستىڭ جارتىسىن بەرە الادى). بۇل جۇمىستىڭ ساپاسىز ورىندالۋىنا نەمەسە مەرزىمىنىڭ كەشىكتىرىلۋىنە اكەلىپ سوعادى.
قولدانىستاعى زاڭدا مەردىگەردىڭ ماتەريالدىق, ەڭبەك جانە قارجى رەسۋرستارىنا عانا تالاپ قويىلعان. ول جەردە تەحنيكانىڭ قانشا پايىزى جەكەمەنشىك بولۋى كەرەك نەمەسە جۇمىسقا تارتىلاتىن ماماندار سول كومپانيانىڭ قىزمەتكەرى بولۋى كەرەك دەگەن شارت جوق. كونكۋرستىق قۇجاتتامادا كورسەتىلگەن تەحنيكانىڭ كەم دەگەندە 50%-ى مەردىگەردىڭ مەنشىگىندە بولىپ, مامانداردىڭ 70%-ى سول كاسىپورىندا كەم دەگەندە سوڭعى 1 جىلدا زاڭدى تۇردە تىركەلسە جانە قوسالقى مەردىگەرگە بەرىلەتىن جۇمىس كولەمى جالپى جۇمىستاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە دەيىن ازايتىلسا, جۇمىس جۇيەلەنە تۇسەر ەدى دەپ ويلايمىن.
تەندەردى جەڭىپ العاننان كەيىن مەردىگەر تاپسىرىس سوماسىنىڭ تەك 30% مولشەرىندە اۆانس الادى. ماتەريالداردى ساتىپ الۋ, قۇرىلىس جۇرگىزۋ, جۇمىسشىلارعا جالاقى تولەۋ ءۇشىن بۇل اقشا از ەكەنى تۇسىنىكتى. مەردىگەرلەر تولەم العان كەزدە نارىقتا قاجەتتى شيكىزات جوق, ترەيدەرلەر ءبارىن ساتىپ العان بولىپ شىعادى. قارقىنى جوعارى ينفلياتسيا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار قۇرىلىسشى اي سايىنعى كەستەگە سايكەس كەلىسىلگەن جۇمىس كولەمىن اياقتاماي, ايىپپۇل سانكتسيالارىنا تۇسەدى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا يگەرىلمەگەن قاراجات بيۋدجەتكە قايتارىلادى جانە مۇنداي مەردىگەر بۇدان بىلاي اقشا المايدى.
تاعى ءبىر مىسال, كومپانيا جول سالۋعا تەندەردى ۇتىپ الدى دەلىك. ۋاقىتىندا جۇمىس ىستەلمەيدى. بيۋدجەت يگەرىلۋى كەرەك, تاپسىرىس بەرۋشى مەن مەردىگەر جىل سوڭىنا قاراي ىسكە كىرىسىپ, اكتتى جابۋ ءۇشىن جۇمىستى شالا-جانسار ىستەي سالادى. سەبەبى بيۋدجەت قارجىسى ۋاقتىلى يگەرىلۋى كەرەك. بۇل جەردە ەشكىم ساپاعا ءمان بەرىپ جاتقان جوق. وسىنداي جاعدايلار قايتالانباس ءۇشىن, 3 جىلعا جوسپارلانعان بيۋدجەتتىڭ يگەرىلۋى جىل سايىن ەمەس, سول 3 جىلدان كەيىن سۇرالسا جاقسى بولار ەدى.
جوبالاردى ساپالى ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى بولىگىنىڭ ءبىرى – ساپالى ينجەنەرلىك قىزمەت. وكىنىشكە قاراي, تەحنيكالىق قاداعالاۋ قىزمەتى قۇرىلىس جۇرگەن ۋاقىتتا جانە كەپىلدىك كەزەڭىندە جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىلعان. زاڭناما بويىنشا قۇرىلىس نىسانىندا تۇراقتى باقىلاۋ جۇرگىزىپ, ءوزىنىڭ زەرتحاناسى بولۋ مىندەتى قاراستىرىلماعان. قولدانىستاعى جۇيە بويىنشا ينجەنەرلىك قىزمەت جول سالاسىندا بەلگىلى تاجىريبەسى مەن ءبىلىمى بولماسا دا, قىزمەت كورسەتە الادى. ياعني تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنداعى ماماننىڭ جول قۇرىلىسىن قاداعالاۋ قۇقىعى بار. سونداي-اق تەحنيكالىق قاداعالاۋ ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە نىسان مەن بىرنەشە وبلىستا قىزمەت ەتۋى مۇمكىن. بۇل جەردە تەك مەردىگەر مەن تاپسىرىس بەرۋشىنى عانا ەمەس, زاڭ شەڭبەرىندە جوبانىڭ باسىنان باستاپ قاتىسقان بارلىق ۇيىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بەكىتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ودان كەيىن تەحنيكالىق قاداعالاۋ جۇمىسىن اتتەستاتتاۋ بويىنشا تەستلەۋدىڭ ¼ بولىگىنە جول سالاسى بويىنشا سۇراقتاردى قوسۋ. ويتكەنى جول سالاسىن تەحنيكالىق قاداعالاۋ ءۇي قۇرىلىسىنان كەيىن كولەمى بويىنشا ەكىنشى ورىندا تۇر. تەحنيكالىق قاداعالاۋ ينجەنەرلەرىنىڭ اراجىگىن اجىراتىپ, مالىمەتتەر بازاسىن قۇرۋ كەرەك. وندا تەحنيكالىق قاداعالاۋدىڭ ءار ينجەنەرى بويىنشا ەگجەي-تەگجەي اقپارات كورسەتىلۋگە ءتيىس.
جول ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ – اۋىر جۇك كولىكتەرى. سونىڭ سالدارىنان جاڭادان سالىنعان جولدار كوپ ۋاقىت وتپەي بۇزىلىپ جاتادى.
بۇگىنگى تاڭدا جولدار 13 توننا وستىك جۇكتەمەگە ەسەپتەلگەن. بۇل – حالىقارالىق ستاندارت. كەڭەس زامانىندا 6-8 توننا جۇكتەمە جوعارى كورسەتكىش بولىپ سانالاتىن. الايدا كوپتەگەن تاسىمالداۋشى شىعىنداردى ازايتۋعا تىرىسىپ, كولىكتەرىنە جۇكتى شامادان تىس تيەپ الادى. ەندى ويلاي بەرىڭىز, شامادان تىس جۇك تيەلگەن كولىك 30 گرادۋس ىستىقتا جولمەن ءجۇرىپ وتكەندە قانداي جاعداي بولاتىنىن. كولىك ينسپەكتسياسى تاراپىنان تاسىمالداۋشىلارعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. وسىلايشا, 500-600 ملرد تەڭگەنى ۇنەمدەۋگە بولار ەدى. جولداردىڭ ساپاسى كوبىنەسە ولاردى پايدالانۋ جاعدايلارىنا دا بايلانىستى. بىراق جول سالعان قۇرىلىس كومپانيالارى وزدەرىنە قاتىسى جوق وسىنداي فاكتورلار ءۇشىن دە سىنعا قالىپ جاتادى.
جولداردىڭ ساپاسىزدىعى جول-كولىك وقيعالارىنا اكەلىپ سوعادى. جىل سايىن جول اپاتىنان الەمدە 1,35 ملن ادام (3 699 ادام كۇن سايىن) قازا تابادى. ودان كەلەتىن ەكونوميكالىق شىعىندار ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) ورتا ەسەپپەن 3% قۇرايدى. قازاقستانداعى جول-كولىك وقيعالارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شىعىندارى 6,8 ملرد تەڭگەنى (ادام شىعىنى قۇنى – 5,96 ملرد, جول-كولىك وقيعاسى قۇنى – 0,86 ملرد) قۇراپ وتىر. جولدارداعى ادام شىعىنى – ءولىمنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ اراسىندا 8-ورىندا (قانت ديابەتىنەن كەيىن) تۇر. سوڭعى 19 جىلدا ەلىمىزدە 297 676 جول اپاتى تىركەلگەن (53 278 قايتىس بولعان). جول-كولىك وقيعالارىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ەڭ نەگىزگىسى – ادامي فاكتور, ارينە. جىلدامدىقتى اسىرۋ, قارسى جولعا شىعىپ كەتۋ, ىشىمدىك ءىشىپ رۋلگە جارماساتىندار جانە باسقاسى.
جولداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءۇشىن عىلىمعا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك. 2022 جىلى عىلىمعا 52 ملرد تەڭگە ءبولىندى, بۇل ءىجو-ءنىڭ 0,13%-ىنان اسپايدى, 2025 جىلعا قاراي قارجىلاندىرۋدى ءىجو-ءنىڭ 1%-ىنا دەيىن ارتتىرۋ مىندەتى قويىلدى. دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش ايتارلىقتاي جوعارى: اقش-تا – 3,1%, گەرمانيادا – 3,2%, كورەيادا 4,6%-دى قۇرايدى. سوڭعى 10 جىلدا عىلىمعا 737,726 ملرد تەڭگە بولىنگەن ەكەن. ال 30 جىلدا قازجولعزي عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنەن 60 ملن تەڭگە سوماسىنا بار-جوعى 1 گرانت قانا الىپتى (انىقتاما رەتىندە: 2021 جىلى «بيتۋمنىڭ جوعارى جانە تومەن تەمپەراتۋرالىق سيپاتتامالارىن جاقسارتۋ»).
تاعى ءبىر ماسەلە – جولداردى كۇتىپ ۇستاۋ جايى.
جولدىڭ ساپاسى جاقسى بولۋى ءۇشىن وعان كۇتىم كەرەك. كەز كەلگەن جاڭادان سالىنعان نىسان كۇتىم بولماسا توزىپ, قيرايدى. جول دا سولاي, قانشاما كولىك ءجۇرىپ وتەدى. مىسالى, رەسپۋبليكالىق جولدارعا ءبىر جىلعا 42,4 ملرد تەڭگە كۇتىپ ۇستاۋعا كەرەك. بۇل اقشا تولىعىمەن بولىنبەي جاتادى. بۇكىل دۇنيە ءجۇزى قابىلداعان نورماتيۆتەر بار, جولدار ءاربىر 5 جىل سايىن ورتاشا جوندەۋدەن ءوتىپ تۇرۋى كەرەك. بىزدە بۇل جۇمىسقا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ جاتقان جوق. تاعى دا قاراجاتقا تىرەلەدى. بىزدە نەگىزگى قاراجات قۇرىلىسقا بولىنەدى دە, سودان ارتىلعانى كۇتىمى مەن جوندەۋىنە قالادى.
الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە جول قاراجاتىن جوسپارلاۋ تومەننەن جوعارىعا قاراي باعىتتالادى. ول دەگەنىمىز ءبىرىنشى قارجى كۇتىپ ۇستاۋعا, ودان كەيىن جوندەۋ مەن جول سالۋعا بولىنەدى.
كۇتىپ ۇستاۋعا بولىنەتىن قاراجاتقا كەلەتىن بولساق, ۇلىبريتانيا 1 كم جولعا 35 ملن تەڭگە, جاپونيا 25 ملن, رەسەي 12 ملن تەڭگە بولەدى ەكەن. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 1 كم جولعا 1,4 ملن تەڭگە بولىنەدى. ال نورماتيۆ بويىنشا 2,2 ملن ءبولىنۋى كەرەك. جول جابىنىن ۋاقتىلى كۇتىپ ۇستاۋ, ودان ءارى جوندەۋگە جانە قالپىنا كەلتىرۋگە جۇمسالاتىن شىعىستاردى 3-4 ەسە ۇنەمدەيدى.
قازىرگى ۋاقىتتا جولعا جاۋاپتى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى كوپسالالى. جولدان بولەك مينيستر باقىلاۋعا ءتيىس ماڭىزدى سالالار دا بار. بۇل جەردە مينيستر مەن مينيسترلىكتى كىنالاۋ دۇرىس بولماس. وسىعان بايلانىستى, جول سالاسى بويىنشا نەگىزگى باعىتتاردى ەسەپتەي وتىرىپ, جىل ىشىندە اۆتوموبيل جولدارىن دامىتۋعا قاجەتتى قاراجات سوماسىن ايقىنداۋ قاجەت:
- قولدانىستاعى نورماتيۆتەر بويىنشا اعىمداعى جوندەۋگە جانە كۇتىپ ۇستاۋعا;
- جوندەۋارالىق مەرزىم بويىنشا كۇردەلى جانە ورتاشا جوندەۋ;
- ۇكىمەتتىك باعدارلامالارعا سايكەس وتەمدىلىك مەرزىمى از جولدارعا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, قايتا جاڭارتۋعا جانە جاڭا قۇرىلىسقا.
بۇرىن كسرو كەزىندە مۇنداي ەسەپتەۋلەرمەن قازاق كسر اۆتوموبيل جولدارى مينيسترلىگى اينالىسىپ, قارجىلىق جانە ماتەريالدىق قۇرالدارىن ۇكىمەتتىك ورگاندار الدىندا قورعايتىن. جالپىعا ورتاق پايدالانىلاتىن جولدارعا قاراجات رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن بولىنەتىندىكتەن, ال بيۋدجەتتەر بىزدە الەۋمەتتىك سالاعا باعىتتالعاندىقتان, ەسەپتەۋلەرگە سايكەس قاجەتتى قاراجاتتى ءبولۋ كەزىندە ءبىراز قيىنشىلىق تۋىندايدى. وسىعان وراي جول سالۋ, باقىلاۋ, كۇتىپ ۇستاۋ, قاجەتتى بولىنەتىن قارجىلاردىڭ ەسەپ-قيسابىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى مينيسترلىك نەمەسە اگەنتتىك قۇرىلسا دۇرىس بولار ەدى...
باعلان بايماعامبەتوۆ,
قازاقستان اۆتوجولشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى
