قوعام • 08 تامىز، 2022

اتا-انا جانە ۇرپاق تاربيەسى: كىنا مەن رەنىش

253 رەت كورسەتىلدى

ومىردەگى ەڭ كۇردەلى قاتىناستاردىڭ قاتارىنا بالالار مەن اتا-انالاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاتقىزۋعا بولادى. ويتكەنى بۇل قارىم-قاتىناس ادامنىڭ دوستارىمەن، ارىپتەستەرىمەن، جۇبايلارىمەن قارىم-قاتىناسىن قالىپتاستىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. وسى قاتىناستار بارىسىندا تۋىندايتىن بارلىق پروبلەمانىڭ تامىرى اتا-انالارمەن، ولاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىمەن تىكەلەي بايلانىستى.

وكىنىشكە قاراي، ومىردە بارلىعى كەمەل ادام بولمايتىنى سياقتى، اتا-انا­لاردىڭ ءبارى يدەالدى بولا بەر­مەيدى. كەرىسىنشە، كوپ جاعدايدا ومىردە بالاعا اتا-انانىڭ مەيىرىمى جەتىسپەي، ول انا ماحابباتىنىڭ «ۋىزىنا» قانباي قالادى. ياعني بالانىڭ جانىن جاقسىلىقا بولەپ، وعان وڭ ىقپال ەتەتىن اتا-انانى قۇداي كەز كەل­گەن­نىڭ ماڭدايىنا جازا سالمايدى. ەندەشە، اتا-انالارمەن قارىم-قاتىناس ۇنەمى ەكولوگيالىق تۇرعىدا تازا بولا بەرمەيدى. سەبەبى جاعداي ءارتۇرلى بولىپ قالىپتاساتىندىقتان، ءار بالا ءارتۇرلى، ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن، تىپتەن مۇلدەم ەرەكشە جاعدايدا وسەدى.

بىراق بۇلاردىڭ بارلىعىنا ورتاق ءبىر نارسە ءتان – بالالاردىڭ ءبارىن انالارى تۋعان، ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز اتا-انالارىنىڭ بالالارى. قالاي بولعاندا دا، ولاردىڭ ارقايسىسىن اكە-شەشەسى جارىق دۇنيەگە اكەلىپ، ءومىر سىيلاعان. وسىعان قاراماستان ادامداردىڭ اراسىندا جاستايىنان ءوزىنىڭ السىزدىگى مەن قورقىنىشتارىن، كەز كەلگەن باس­تامالارىن ۇنەمى اتا-انالارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىمەن بۇركەمەلەپ تۇسىندىرۋگە تىرىسۋ كەزدەسەدى. ءوز كەزەگىندە بارى­نە سولاردى وسىلايشا كىنالاۋ ادەتى بالانىڭ كۇش-جىگەرىن، ەنەرگياسىن جانە ومىرشەڭدىگىن تەجەيدى. بۇل – قاراما-قايشىلىقتارعا تولى وتە كۇر­دە­لى جانە نازىك قۇبىلىس. ءبىر جاعى­نان، اتا-انالاردىڭ بالالارى ءۇشىن قولىنان كەلگەندەرىنىڭ بارلىعىن دا جاسايتىندىعىن ۇمىتپاعان ءجون. ەكىنشىدەن، ارينە، ولار ادامزاتتىڭ ەتالونى ەمەس، قاراپايىم ادامدار. سونىمەن بىرگە ۇشىنشىدەن، كەيبىر اتا-انالار بالالارىن ءىس جۇزىندە ءوز مەنشىگى دەپ ەسەپتەپ، ولارعا بۇيرىق بەرىپ، ايت­قاندارىن ىستەتۋگە باعىتتالعان ارە­كەت­­تەرىن جاسىرۋ دا مۇمكىن ەمەس. اتا-انانىڭ ءوز بالالارىن وسى ۇستانىمعا نەگىز­دەلە وتىرىپ تاربيەلەيتىندىگىن دە تە­رىسكە شىعارۋ قيىن.

ال ءومىر زاڭى بويىنشا بالالار ءوسىپ، جەتىلىپ، ۇلكەن ازاماتقا اينالاتىنداي بولىپ جاراتىلعان. سوندىقتان بولار، جاسوسپىرىمدەر تەزىرەك جەتىلىپ، ومىرلىك تاجىريبە جيناقتاۋعا تىرىسادى. كەشەگى بالا ەرتەڭ ەرەسەك ادام بولادى. بۇل اقيقاتتى قابىلداعان ءجون جانە ءومىر بەرگەنى ءۇشىن اتا-اناعا شىن جۇرەكتەن العىس ايتقان دۇرىس. بىراق بالا مۇنى ونشا تۇسىنە بەرمەيدى، كەيدە اۋەلى وعان قارسى تۇرۋعا بەيىم كەلەدى. ويتكەنى بالا، ونى قالاسا دا، قالاماسا دا، ايتەۋىر اتا-اناسىنىڭ ايتقانىنا كونىپ، سولاردى تولىق تىڭداعان ساتتەن باستاپ ونىڭ ومىرىندەگى بارلىق نار­سەنىڭ «ايقىن» بولا باستايتىندىعىن سەزىنەتىن سياقتى. ءسويتىپ، ول ومىردەگى ساتسىزدىكتەردىڭ بارىنە ءوزىن كىنالاۋعا كىرىسەدى. بالا 7 جاسقا دەيىن ۇياتتىڭ، كىنانىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەگەندىكتەن، اتا-اناسىنىڭ اۋىرعانى جانە ت.ب. ءۇشىن ول ءوزىن كىنالىمىن دەپ ەسەپتەيدى. ول، تىپتەن اتا-انالارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بۇزىلۋىنا دا ءوزىن ايىپتى دەپ سەزىنۋگە ەتى ۇيرەنىپ، تاۋەلسىزدىگىن جوعالتىپ، ول وڭ ەنەرگياسى مەن ءوز باقىتىن بايلايدى. ون­داي ءالسىز ادام قۇردىمعا كەتۋ، اشۋ، نارازىلىق، قىزعانىش، كىنا جانە بۇكىل قورشاعان الەمگە دەگەن رەنىش باعدارلاماسىن ىسكە قوسادى. ءدال وسىنداي ارەكەتتەر ادامنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى جانە وعان زيان اكەلەدى. ال اقىل-ويى، رۋحى مەن پسيحيكاسى كۇشتى ادام، كەرىسىنشە، باقىتتى بولىپ، العا ۇمتىلىپ، ومىرلىك جاعدايلاردىڭ تۇڭعيىعىنا قۇلاپ كەتپەي، ءوز اينالاسىندا بولىپ جاتقان دۇنيەنى سانالى تۇردە قابىلداپ، ونى ۇعىنا الادى.

وسىلاردىڭ ىشىندە، اسىرەسە، كىنا ادامنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ ءبىر بولىگىن الىپ قويىپ، ونى ەركىندىگىنەن ايىرادى. ءوزىن كىنالى سەزىنەتىن ادام اتا-انالار ءۇشىن ىڭعايلى وبەكتىگە اي­نالىپ، ولاردىڭ ايتقاندارىنان شىقپايتىن بولادى. جاستايىنان كەلەڭسىز جاعدايلارعا ءجيى ۇشىرايتىن بالا بىردەڭە بولا قالسا، وعان ءوزىن جا­ۋاپتى ساناۋى ونىڭ ويىنان باستالادى. ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل سەزىمدەردىڭ پايدا بولۋى اتا-اناسىنان ايىرىلىپ قالۋ نەمەسە ولاردان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولۋ مۇمكىندىگى جانە قورقىنىشىمەن تىعىز بايلانىستى كەلەدى. ونىڭ سىرى بالانىڭ كوكەيىندە ءوزىن اتا-انالارىنا لايىقتى ەمەسپىن دەپ ەسەپتەۋىندە جانە ءوز وتباسىن ساتىپ كەتكەندەي سەزىنە­تى­نىن­دە جاتۋى مۇمكىن.

سوندىقتان بالا وزگەلەر زارداپ شەك­پەس ءۇشىن جانە باسقالاردى رەنجىت­پەۋ ماقساتىندا كىنانى وزىنە الادى. وسىلايشا، بالانىڭ ءتۇپساناسىندا ۇنەمى اتا-انانىڭ قاناعاتتانباۋى مەن ولاردىڭ الدىنداعى ءوزىنىڭ كىناسى ەلەس­تەپ تۇراتىنداي جاعداي قالىپتاسادى. ءجاسوسپىرىم بۇل ومىردەگى ءوزىنىڭ قالاۋى مەن قاجەتتىلىكتەرىن مۇلدەم تۇسىنبەي ءوسىپ، جەتىلگەننەن كەيىن ولاردى انىق­تاۋ­دان دا قالا باستايدى. سەبەبى اتا-انا بالانى كيىم كيۋ، قانداي تاماق ءىشۋ جانە ويىنشىق الۋ مەن ماماندىق تاڭداۋ ەركىندىگىنەن ايىرىپ، ءتىپتى ونى «تارتىپ الىپ»، كەزىندە جاراقاتتاعان. بۇل بالانىڭ ىشىندە تەك اتا-انانىڭ قالاۋى جاتىر دەگەندى اڭعارتادى. ويت­كەنى ولار ءىس جۇزىندە بالالارىنىڭ ورنىنا ءبارىن وزدەرى شەشىپ وتىرعان. دەمەك بالالىق شاعىنان باستاپ ادام ءوزىن قۇنسىزداندىرىپ، ونىڭ بويىندا بىرتە-بىرتە كىنا، رەنىش پەن الاڭ­داۋ­شىلىق مىقتاپ ورنىعا بەرگەن. ويتكەنى اتا-انا بالاعا سەنبەي، ونىڭ تابىسقا جەتە المايتىندىعىن الدىن الا «بولجاپ» قوياتىن-دى. وسى كىنا ارقىلى اتا-انالار شىن مانىندە، ولاردى وڭاي باسقارۋعا ۇمتىلىپ، وزدەرىنە ۇقساتۋعا «ماجبۇرلەۋگە» تىرىسادى. كورىپ وتىرعانىمىزداي، اتا-انالارعا وزىمشىلدىك ءتان بولعاندىقتان، كەيدە بالالارىن اتا-اناسىنان قورعاۋ كەرەك پە دەگەن ويدىڭ دا كەلۋى ابدەن مۇمكىن. تىپتەن ادام ءوزىنىڭ وسى دۇنيەدە بار بولعانى ءۇشىن عانا ءوزىن كىنالى سەزىنەتىن كۇن تۋىپ، كىنا مەن رەنىش، ۇيات پەن وكپە الەۋمەتتىك قورقىنىش رەتىندە ادام تانىنە «تىگىلىپ»، ونىڭ جانى سوندا شوعىرلانا باستايدى. بۇل «قاسيەتتەر» بالانىڭ بويىندا كوبەيگەن سايىن، ول سوعۇرلىم جان دۇنيەدەن، ينتۋيتسيادان جانە شىعارماشىلىق تۇرعىدا ءوزىن جۇزەگە اسىرۋدان، اتا-انانى تۇسىنۋدەن الىستاي بەرەدى. ويتكەنى، كىنا مەن رەنىشتىڭ قاراما-قارسى جا­عىن­دا ادامنىڭ مەنتالدىق جانە پسي­حو­لوگيالىق تۇرعىدا ەسەيمەگەنى جانە ءومىردى تۇسىنبەيتىنى جاتىر. سەبەبى بۇلار ۇيات جانە وكپەمەن بىرگە ادامنىڭ وزى­نە باعىتتالعان جاسىرىن اگرەسسيا بولىپ تابىلادى جانە ونىڭ ءوزىن-ءوزى جەككورەتىندىگىنىڭ بەلگىسىنە جاتادى. مۇندايلاردىڭ بويىنا وسىنداي باعدارلاما ەنگىزىلىپ، ولار وسى ۇي­رەن­شىك­تى ادەتتەن اۋىتقي الماي قالعان سوڭ ولارمەن ويىن ويناعان ىڭعايلى بولادى.

دەمەك بالانىڭ تولىققاندى ءومىر جولىنا تۇسۋىنە وسى «كىنالىلىك» سەزىمى جول بەرمەيدى. سۇيىكتى جۇمىسىن تابا الماسا دا بالا اتا-اناسىنىڭ الدىندا كىنالى بولىپ شىعادى. وسىدان بارىپ ءجاسوسپىرىم مازاسىزدانا باستايدى. اتا-اناسى «ول سەنىڭ قولىڭنان كەلمەيدى» دەپ، ونىڭ قولىنان قاعا بەرگەندىكتەن بالا بۇنىمەن كەلىسىپ، وعان سەنۋىنە تۋرا كەلەدى. كىنا بالانىكى بولماي، اتا-اناسىنىكى بولسا دا، ول كىنالى سانالادى. ونىڭ قابىلەتى ۇنەمى تومەن باعالانادى. ناتيجەسىندە، بالا ماڭگىلىككە كىنالى جاعدايعا تۇسەدى. بىراق نەگە جانە نە ءۇشىن كىنالى ەكەندىگى تۋرالى ول ءوزى دە بەيحابار بولىپ قالا بەرەدى. ويتكەنى مۇنى وعان ۇلكەندەر جوندەپ تۇسىندىرمەگەن. سوندىقتان بالا باسقالاردىڭ «باقىتى» ءۇشىن قولىنان كەلگەنىنىڭ ءبارىن جا­ساۋعا تىرىسىپ باعادى. وسىلايشا، ونىڭ جانى بىرتە-بىرتە باسقالاردىڭ پىكىرىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ، اقىرىن­داپ «ال­سىرەي» بەرەدى. بالاعا ءوزىن بىل­دى­رۋگە، كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرىل­مە­گەن سوڭ، ونداي ادامنىڭ بويىندا قۋا­تى قالمايدى. ويتكەنى ۇيات، كىنا مەن قورقىنىش كىسىگە الەۋمەتتىك تۇر­عىدا تاڭىلعاندىقتان اتا-انالار ءوز بالالارىن وسىلايشا الەۋمەتتىك «مۇگە­دەك­تىك­كە» ۇشىراتاتىندىعىنا ونشا ءمان بەرمەيدى.

بىراق بۇل ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى بار. مۇندايدا وڭ وتباسىلىق ەنەرگيامەن قۋاتتانباعان جەردە اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى رولدەر شاتاسىپ، ەندى اتا-انالار بالا سياقتى كۇي كەشۋى مۇمكىن. سوندىقتان ەگەر بالا اتا-اناسىن قابىلداماي، سىيلاماي، ولاردى باعالاماسا، وندا ءجاسوسپىرىمنىڭ بويىڭداعى قۋاتى كەتىپ، وعان ومىرلىك قيىندىقتاردان ارىلۋ مۇمكىن بولماي قالادى. تەك، اتا-اناعا العىس ايتىپ، ادال بولۋ جانە كەشىرىم سۇراۋ عانا وسى اۋىرتپالىقتاردى ەمدەي الادى. ويتكەنى، سوزبەن كىنالاسۋدىڭ ەشقاشان ناتيجەگە جەتكىزبەسى انىق. ەندەشە، جىبەرىلگەن قاتەلەردى قالاي مويىنداۋعا بولادى؟ باستىسى، جىبەرگەن قاتەلىگىڭ ءۇشىن اقتالعانداي بولىپ كەشىرىم سۇراعاننىڭ پايداسى شامالى. ونىڭ ورنىنا «مەن وكىنەمىن» دەپ، كىنانى ءىس جۇزىندە وتەۋگە نيەت تانىتقان دۇرىس. ياعني، قۇر سوزبەن كەشىرىم سۇراعانشا، ناقتى ارەكەت جاساپ، نيەتىڭنىڭ اقتىعى مەن دۇرىستىعىن كورسەتىپ، ۋادەلەرىڭدى ورىنداۋعا باعىتتالعان ناقتى كومەگىڭدى كورسەتكىن. ەگەر بالا مەن اتا-انا وسىنى تۇسىنگەن جاعدايدا، ولاردىڭ رەسۋرس­تارى ساقتالادى. ال ول بولاشاقتا قاتەلىكتەر جىبەرمەي، تەك قۇندى تاجىري­بە جيناقتاپ، باقىتتى ءومىر كەشۋگە العى­شارت جاسايدى.

ەگەر ادامنىڭ كوكەيىندەگى رەنىش پەن قورقىنىش باسىم بولسا، وندا ول ومىرگە، تىپتەن ءوزىن قورشاعان الەمگە دەگەن سەنىمىنەن ايىرىلاتىندىعى دا اقيقات. وسى كۇيدەن قۇتىلۋ ءۇشىن ەرتە مە، كەش پە ادام ءوز «مەنىمەن كەزدەسىپ»، ىشكى دۇنيەسىن رەتكە كەلتىرىپ، كەڭەيتىپ، ونى جاڭعىرتۋ باعىتىندا پارمەندى ۇمتىلىس جاساۋعا ءتيىس. سوندا ونىڭ ءوز نيەتىن اشىق بىلدىرۋگە جانە ماقساتتى تۇردە ناقتى جانە وڭ قادامدار جاساۋىنا جول اشىلادى. مۇندايدا كەيبىرەۋلەر سياقتى كوپ ويلانىپ-تولعانۋدىڭ نەمەسە قول قۋسىرىپ وتىرۋدىڭ ەشبىر رەتى جوق. ولاي بولسا، ادام «باسقانىڭ ءبىر قۇدايدان ءبارى دە جۇپ» دەگەندى باسشىلىققا الا وتىرىپ، الەمنىڭ ەكى جاقتىلىعىن جانە ونىڭ تۇتاستىعىن قابىلداعانى دۇرىس. ادام سوندا عانا سىناۋدى، ايىپتاۋدى قويادى، سوندا عانا ول باسقانىڭ بويىنان ونىڭ تەك جاقسى جاقتارىن كورە الادى جانە ولاردىڭ جانىن تۇسىنە باستايدى. مۇندايدا ماقتاۋ ەستۋ ءۇشىن ەمەس، شارتسىز كومەكتىڭ عانا قۋات بەرەتىندىگىن تۇسىنگەن ءجون. وسىعان قاراماستان، بالالارى اتا-انالارىن قۇرمەتتەۋىن توقتاتپاي، سىيلاپ، ولارعا العىستارىن ايتۋلارىن جالعاستىرا وتىرىپ، اقى­رىنداپ ءوز جولدارىن تاڭداۋلارى قاجەت. سول سياقتى اتا-انالارىنىڭ تاڭداۋ­لارىن قۇرمەتتەي وتىرىپ، با­لا­لارعا ولاردىڭ قامقورلىعىن «اتاڭا نە ىستەسەڭ، الدىڭا سول كەلەر» تۇر­عىسىندا قايتا قاراۋلارىنىڭ ماڭىزى زور بولماق. ال اتا-انالار، ءوز كەزەگىندە، بالالارىنا ايتاتىن كەيبىر ء«جونسىز» سوزدەرى مەن تالاپتارىنىڭ اۋىرلىعىن ءتۇسىنىپ، بالالارىن ۇستاپ وتىرعان ۋىستارىن «بوساتىڭقىراپ»، ونىڭ جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتىپ، تىپتەن ولاردى اۋرۋعا شال­دىقتىرۋعا دەيىن اكەلەتىندىگىن ەس­كەر­گەندەرى ابزال. سوندا عانا اتا-انالار جاقسى ءومىردى تاڭداپ، باستارىنداعى ەسكى باعدارلامانى ءوشىرىپ، بالالارىمەن جاڭا ۇستانىمدار نەگىزىندە جاڭا قارىم-قاتىناستار ورناتۋعا مۇمكىندىك الاتىن بولادى.

ولاي بولسا، ادام مەنمەندىك پەن جالعان ۇياتتى شەتكە ىسىرىپ تاستاپ، ارەكەت ەتىپ، ءوزىنىڭ جولىن تازارتىپ، تاجىريبە جيناقتاپ، شىنايى قارىم-قاتىناستارعا ورالىپ، جاسامپازدىقپەن اينالىسا باستاعان كەزدە وعان الەۋ­مەت­تىك قورقىنىش ماڭىزدى بولماي قالادى جانە ول قالىپتى ءومىر سۇرۋگە كىرىسەدى. مۇندايدا ادام ءوز بولا­شا­عى­نا كوڭىل اۋدارىپ، رەيتينگ، سالىس­تىرۋ، تەرىس باعالاۋسىز ءومىر سۇرگىسى كەلىپ، ونىڭ جانى ءلاززات تابادى. سو­نى­مەن، بۇل ماسەلەنى قيىنداتىپ وتىرعان جايتتاردىڭ قاتارىنا اتالعان ۇدەرىستىڭ ۇرپاقتار الماسۋى مەن الەمدە قالىپتاسىپ وتىرعان گەوساياسي سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا ءوتىپ جاتقانىن جاتقىزۋعا بولادى. اتادان بالانىڭ ويى بولەك كەزەڭدە بالا بولۋ دا، اتا-انا بولۋ دا وڭايعا تۇسپەسى انىق. الايدا بالانىڭ اتا-انانىڭ كوز قۋانىشى بولىپ قالا بەرەتىندىگىن دە ەشكىم تەرىسكە شىعارا المايدى. ءوزىمشىلدىڭ ءىشى تار، ويى – شارتىق ەكەندىگىن ەستەن شىعارماعان ابزال. ويتكەنى سەنىمسىز يماننىڭ بولمايتىنى، جۇرەگى تازا ادامنىڭ قياناتقا بارمايتىندىعى اقيقات نارسە. وسىلاي بولعاندا عانا ادامنىڭ رۋحى كوتەرىلىپ، ونىڭ اقىلى تا­زارادى. وسىدان كەيىن عانا «ار ءبىلى­مى» مەن تاربيەسىنە ەڭ الدىمەن اتا-انا قاۋىمىنان باستاپ، ءبىلىم جۇيەسى مەن بۇكىل قوعام بولىپ بەت بۇرىپ، ءوز جۇمىستارىندا وعان باسىمدىق بەرگەن جاعدايدا ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى.

 

جاپسارباي قۋانىشەۆ،

قوعام قايراتكەرى

سوڭعى جاڭالىقتار

سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 10:42

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار