قازاقستان • 08 تامىز، 2022

مۇقان جانە ونىڭ تۋعان توپىراعى

187 رەت كورسەتىلدى

قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي كومپوزيتورى، حالقىمىزدىڭ ءبىر تۋار دارىندى پەرزەنتى تۋرالى از جازىلعان جوق. اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ، كومپوزيتور ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ جازبالارى مەن عىلىم كانديداتى نۇرعيان سالىمقىزى كەتەگەنوۆانىڭ مونوگرافياسىن اتاسا دا جەتكىلىكتى.

ءبىز بۇل ەڭبەگىمىزدە جوعارىدا اتالعان عالىمداردىڭ قالامىنا ىلىنبەي قالعان كەيبىر جايلاردى بايانداۋدى ماقسات ەتتىك.

مۇقان تولەباەۆ قازىرگى الماتى وبلى­سىنىڭ بۇرىنعى بورىلىتوبە اۋدانىندا، لەپسى وزەنىنىڭ كوكشە تەڭىزگە (بالقاش كولى) قۇيار تۇسىنداعى شۇبارتۇبەك دەگەن جەردە 1913 جىلدىڭ 13 ناۋرىزىندا دۇنيەگە كەلىپ­تى. اكەسى تولەباي ءۇيسىمباي ۇلى (1861-1933) بىرتوعا، مومىن ادام بولسا كەرەك. مۇقان­نىڭ كەنجە ءىنىسى ءابىلماجىننىڭ: «اكەمىز قاراپايىم، اقىلدى، ەشكىمدى جاتسىنبايتىن كەڭپەيىل، مەيىرىمدى ادام ەدى» دەگەن سوزدەرى بار. بۇل – وسى جولداردىڭ اۆتورى ابىلماجىنمەن تالاي كەزدەسىپ، ونىڭ ۇيىندە بولىپ، كوپ اڭگىمەلەسكەندە ايتقانى ەدى.

مۇقاننىڭ اناسى ءتاجىبالا (1888-1972) نايماننىڭ سادىر بۇتاعىنان تاراعان ەتەكتەگى ەرشى (ەل ىشىندە لەپسى وزەنىنىڭ باس جاعىنداعى، تاۋ بوكتەرىندەگى ەرشىلەردى – وردەگى ەرشى، ال سول وزەننىڭ بالقاشقا قۇيار تۇسىنداعى ەرشىلەردى ەتەكتەگى ەرشى دەگەن) اقشال دەگەن ادامنىڭ بايبىشەسىنەن تۋعان التى قىزدىڭ ۇلكەنى ەكەن. ءتاجىبالانىڭ ءسىڭلىسى كۇرىشتىڭ بالاسى تورەعالي ۋسانوۆ: «ەسىمدى بىلە باستاعان كەزىمدە كۇرىش شەشەم: «اكەم اقىن ەدى، ءاندى دە وتە جاقسى ايتاتىن، داۋىسى دا سونداي ادامعا جاعىمدى ەدى. مەنىڭ ونەرگە بەيىمدىلىگىم دە اكەمنەن قونعان» دەپ ايتىپ وتىراتىن ەدى» دەيدى.

ء«ۇيدىڭ جاقسى بولماعى – اعاشىنان، ۇلدىڭ جاقسى بولماعى – ناعاشىدان» دەپ قازاق بەكەر ايتپاسا كەرەك. مۇقاننىڭ ناعاشى جۇرتى ونەرلى ەكەن. ونىڭ اناسى ءتاجىبالا ناعىز «وت اۋىزدى، وراق ءتىلدى» اقىن بولعان دەسەدى. اقىن دەگەن اتاعى ءبىراز جەرگە جەتسە كەرەك. جەتىسۋدىڭ سوز­گە جۇي­رىك اقىندارىنىڭ ءبىرى قۋات تەرى­باەۆتىڭ: «...ءتاجىبالا دەگەن اقىن ايەل بار... ازۋ ءتىسى بالعاداي، جالىن جالاپ، وت شايناعان اقىن. قاراپايىم قازاق ايەلىنىڭ ودان اسقان تاپقىرلىعىن، ودان وتكەن سوزگە جۇيرىك ءدۇلد ۇلىن ءوزىم كورگەن دە، ەستىگەن دە ەمەسپىن» دەگەن سوزدەرى بۇعان دالەل.

اقىن ءماريام حاكىمجانوۆانىڭ: «...ءىلياس جانسۇگىروۆ اعايدىڭ اۋزىنان بەل­گىلى اقىن تاستانبەكقىزى سارامەن قاتار جەتىسۋ بويىنداعى ءتاجىبالا دەگەن ءبىر اقىن ايەلدىڭ ەسىمىن ەستىگەنىم بار-دى» دە­گەن سوزىنە قاراعاندا ءتاجىبالانى ءىلياس تا بىل­گەن، باعالاعان. ەندەشە، ءتاجىبالا سول وڭىر­دەگى اقىندارمەن تالاي ايتىسقا تۇسكەن بو­لۋى مۇمكىن. الايدا ونداي دەرەكتەر، ايتىس­­تاردىڭ ماتىندەرى ساقتالماعان. دە­گەن­­مەن ونىڭ سۋىرىپ سالىپ ايتقان ولەڭ­دە­رى­نىڭ كەيبىر شۋماقتارى ەل اۋزىندا قال­عان.

مومىن شارۋا تولەباي كەش ۇيلەنىپتى. ۇيلەنگەننەن كەيىن دە بالالارى تۇرماي، ءبىر جاس نارەستەنى ساعىنىپ، اڭساپ جۇرگەن كەزدە مۇقان تۋىپتى. سودان تولەباي دا، ءتاجىبالا دا تۇڭعىشتارىن ەرەكشە جاقسى كورىپتى. مۇقان تۋاردا ءتاجىبالا ءتۇس كورىپ­تى دەگەن اڭىز بار. تۇسىندە ءتاجىبالا ءبىر قۇس­تى ۇستاپ الىپتى. ەركىندىككە ۇيرەن­گەن قۇس ەمەس پە؟ قاناتىمەن سابالاپ، ءتاجىبالانىڭ قولىنان شىعىپ كەتپەك بولادى. ءتاجىبالا قۇستى قولىنان شىعارماي، قۇشاعىنا قىسىپ جاتىپ ويانادى.

سودان ۇيقىسى اشىلىپ كەتكەن انا «مىنا كۇتىپ جۇرگەن ءسابيىم تاعى دا قو­لىما تۇرماي، قۇس بولىپ ۇشىپ كەتەيىن دەپ ءجۇر مە؟» دەگەن كۇدىكپەن ۋايىمداپ، تاڭەرتەڭ تۇرىسىمەن اۋىلدىڭ ءبىر سىيلى اقساقالىنا بارىپ، ءتۇسىن جورىتادى. نەگىزى ءتۇستى جاقسىعا جورىعان ءجون عوي. اقساقال سوندا: «قاراعىم، قۇستى قولىڭنان شىعارماي، باۋىرىڭا باسىپ، ۇستاپ قالعانىڭ دۇرىس بولعان. نارەستەلى بولاسىڭ. ۇلانىڭ قۇس قاناتى جەتەتىن بيىككە سامعاپ، اتاعى اسپان الەمىن شارلايتىن ەلىنىڭ ابزال ازاماتى بولادى ەكەن»، – دەپ باتاسىن بەرىپتى دەيدى.

مۇقان تۋعاندا تولەباي قاتتى قۋانىپ، مولدانى الدىرىپ، قۇران اشتىرىپ، ازان شاقىرتىپ، مۇحامەدسالىم دەپ اتىن قويدى­رىپتى. اتا-اناسى ونى ەركەلەتىپ، مۇقان دەپ، سودان اعايىن-تۋىس، اۋىل-ايماق تۇگەل سولاي اتاپ كەتكەن. كومپوزيتور وسى مۇقان اتىمەن الەمگە ايگىلى بولدى.

مۇقانعا مۋزىكالىق قابىلەت، جالپى ونەرگە دەگەن بەيىمدىلىك تەك قانا ناعاشى جۇرتىنان دارىعان دەسەك قاتەلەسەمىز. تولە­باي ونەرگە تالپىنباي، شارۋامەن اينا­لىسىپ كەتكەن. ايتپەسە، ونىڭ تۇقى­مىندا دا ونەرلى جاندار بارشىلىق. سا­دىر­دان تارايتىن توبىشاق ىشىندە تولە­­بايدىڭ اتالاس تۋىسى قۇل دەگەن ايتۋ­لى اقىن، سەرى بولعان. قۇل اقىن (1844-1914) ونەر قۋىپ، سەرىلىكپەن ءجۇرىپ، ۇيلەن­بەي وتكەن. ول ۇستىنە ۇزىندىعى تىزە­سىنەن تۇسەتىن كويلەك كيىپ، وعان نەشە ءتۇر­لى سىل­دىرماق تاعىپ، دومبىراسىن قانجى­عا­سىنا بايلاپ الىپ، ەل ارالاپ، كەزدەس­كەن اقىن­دارمەن، قىز-كەلىنشەكتەرمەن، ءتىپ­تى كەلىندەرىمەن دە ايتىسا بەرەدى ەكەن. سودان ەلى ونىڭ قۇل دەگەن اتىنا «سەرى» دەگەن ءسوزدى قوسىپ، «قۇل سەرى» اتاپ كەتكەن. ءابىلماجىننىڭ ايتۋىنشا، ءتاجىبالا سول سەرى-قايىناعاسىمەن دە ايتىسقان كورىنەدى.

وسى كيەلى وڭىردە اپىرباي اۋەل­باي ۇلى (1861-1934) دەگەن اقىن، ءانشى، دوم­بىراشى-كۇيشى ءومىر سۇرگەن. مۇقاننىڭ انگە اۋەس، كۇيگە قۇمارلىعىن بايقاعان اپىرباي ونى وسى ونەرگە باۋلىپ، جيىن-تويلارعا ەرتىپ بارىپ جۇرگەن. ءبىر كەزدەرى اپىربايدى مۇقاننىڭ ناعاشىسى دەگەن جاڭساق پىكىر قالىپتاسقان ەدى. قازىر دە كۇمانداناتىندار بولۋى مۇمكىن. شىن مانىسىندە، اپىرباي مۇقاننىڭ نەمەرە اعاسى. اتالارىن اتاپ، جىكتەپ ايتاتىن بولساق، توبىشاقتان تارايتىن باڭنىڭ – بىرەۋىل، قاپسالان دەگەن بالالارى بولعان. بىرەۋىلدەن – تولەبايدىڭ اكەسى ءۇيسىمباي، ال قاپسالاننان – اپىربايدىڭ اكەسى اۋەلباي تۋادى. قاجىباي دۇيسەمبەكوۆتەن العان دەرەك بويىنشا وسىلاي.

مۇقاننىڭ ونەرگە باسقان العاشقى قادامىنا اسەر ەتكەن، ونىڭ ەل ىشىندە ءانشى اتانۋىنا، ۇلكەن ونەرگە قاناتتانۋىنا شابىت بەرگەن دە نەمەرە اعاسى اپىرباي بولعانى انىق.

وسىنداي دارىندى اقىندار مەن ان­شىلەر ونگەن توپىراقتا تۋىپ-وسكەن مۇقان قا­لاي دارىندى بولماسىن. تۋعان جەردىڭ جۇ­پار اۋاسى، بالقاشتىڭ اساۋ تولقىندارى وعان ءار ۋاقىتتا شابىت بەردى سودان بولار ول العاشقى كولەمدى تۋىندىسىن، كە­يىن الەمگە ايگىلى بولعان، قازاق مۋزىكا ونە­رىنىڭ وزىق ۇلگىسى ء«بىرجان – سارا» وپەراسىن سول شۇبارتۇبەكتە باستاپ جازدى. 1944 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا مۇقان تۋعان اۋىلىنا كەلىپ، وپەرانى باستاماقشى بولادى. «پيانينو تاۋىپ قويىڭدار» دەپ ءۇي ىشىنە حات جازادى. بۇعان اۋىل-ايماق قۋانىپ، كۇيساندىقتى ىزدەستىرەدى. سول كەزدە اۋدان ورتالىعى بولعان بورىلىتوبە (قازىرگى لەپسى ستانساسىنىڭ سولتۇستىگىندە بالقاش كولىنىڭ جاعاسىندا ەلدى مەكەن بولعان) دەگەن جەردەگى ورتا مەكتەپتە پيانينو بار ەكەن. اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى مۇقان جىلىسباەۆ دەگەن كىسى يگىلىكتى ىسكە قاجەت ەكەنىن ەستىگەن سوڭ، كۇيساندىقتى بەرۋگە رۇقسات ەتەدى. مۇقان جىلىسباەۆتى بالا كەزىمدە كورگەنىم بار. اكەممەن سىيلاس بولاتىن. بەتىندە شەشەك داعى بار، قىزىل شىرايلى، زور دەنەلى، كەلبەتتى كىسى ەدى. ول دا ءاندى جاقسى ايتاتىن، ۇمىتپاسام، داۋىسى – باريتون بولاتىن. ال ونىڭ ءىنىسى، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى، ايگىلى ءانشى بەكەن جىلىسباەۆپەن كەيىننەن تانىس­تىم. سودان پيانينونى بورىلىتوبە پريستا­نىنا جەتكىزىپ، ودان كەمەمەن قاراشى­عان­عا اپارىپ تۇسىرەدى. ودان ءارى وگىز جەك­كەن اربامەن، كوپتەگەن قيىندىقپەن اۋىل­عا اكەلگەنىن ءابىلماجىن تاپتىشتەپ جازعان. پيانينونى مەكتەپتىڭ ءبىر بولمەسىنە ورنالاستىرادى. مۇقان كەشكىسىن مەكتەپكە كەلىپ، پيانينونىڭ تىلدەرىن باسقاندا، سىڭعىرلاعان ءۇن شىعىپ، بۇكىل اۋىلدى كۇمبىر كۇيگە بولەيدى. كۇيساندىق ءۇنىن ەستىگەن اۋىلدىڭ ۇلكەنى مەن بالا-شاعاسى مەكتەپتىڭ تەرەزەسىنەن سىعالاپ، مۇقاننىڭ ساۋساقتارىنان شىققان ادەمى سازدى تىڭ­دايتىن بولعان. مۇقان پيانينونىڭ الدىندا ءتۇن اۋعانعا دەيىن نوتاسىن جازىپ وتىرادى ەكەن.

ءبىر كۇنى مۇقان ەرتە تۇرىپ، ەشكىمگە كورىنبەي، ۇيدەن شىققان بەتتە لەپسى وزەنىن جاعالاپ كەتەدى. اناسى تۇرىپ، تاڭعى شايىن دايىنداپ مۇقاندى كۇتەدى. ونى ۇيىقتاپ جاتىر دەپ ويلاسا كەرەك. ۇيقىدان تۇرعان ابىلماجىنگە «اعاڭدى شايعا شاقىر، كەش جاتقان ەدى، ۇيىقتاپ قالعان عوي» دەيدى. ءابىلماجىن اعاسىن تاپپاي، وزەنگە قاراي جونەلەدى. جاقىنداپ كەلگەندە وزەننىڭ تولقىندى يىرىمدەرىنە قاراپ، تالعا سۇيەنىپ تولقىپ تۇرعان مۇقاندى كورەدى. مۇقان ىڭىلداپ ءان ايتىپ تۇر ەكەن. ءابىلماجىننىڭ كەلگەنىن دە سەزبەيدى. سول تولقىعان بويى مۇقان كۇيساندىققا كەلىپ، ويىنداعى اۋەندى سالادى. ءابىلماجىن كەيىن بىلسە، ءبىرجاننىڭ قورىتىندى اريا­سى ەكەن. مۇقاننىڭ شابىتىنا تۋعان جەر­دىڭ تاڭعى تازا اۋاسى، كورىكتى تابيعاتى، تولقىندى وزەنى دە قۋات بەرگەن ەكەن. سول مۇقان اعانىڭ ساۋساعىنىڭ تابى قالعان، قازاق مۋزىكاسىنىڭ جاۋھارىن تۋدىرعان قارا پيانينو بۇگىندە تالدىقورعانداعى وبلىستىق مۇراجايدا ساقتاۋلى.

ءسويتىپ، شالعاي اۋىلدا ايگىلى ء«بىرجان – سارا» وپەراسىنىڭ ەكى اكتىسى جازىلدى. مۇقان وپەرانى 1946 جىلى تولىق اياقتاپ شىقتى. ونىڭ ليبرەتتوسىن اقىن، عالىم قاجىم (قاجىعالي) جۇماليەۆ جازدى. وپەرانىڭ وزىق شىعارما بولارىن اڭعارعان ونەر شەبەرلەرى ونى جارىققا شىعارۋعا قۇلشىنا كىرىستى. ونى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى، ۇلتتىق كاسىبي تەاتر ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، رەجيسسەر قۇرمانبەك جانداربەكوۆ (1905-1973) تۇڭعىش رەت ساحناعا شىعاردى.

وپەرانىڭ تۇڭعىش ديريجەرى، ودەسسادا وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ باس ديريجەرى، كونسەرۆاتوريا رەكتورى بولعان قايراتكەر، پەتەربۋرگ كونسەرۆاتورياسىنىڭ تۇلەگى، تاماشا مۋزىكانت گريگوري ارنولدوۆيچ ستولياروۆ (1892-1963) ەدى. ول 1945-1948 جىلدارى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا باس ديريجەر بولىپ قىزمەت ەتتى. ول وپەراعا جوعارى باعا بەردى. كەيىن ماسكەۋدەن مۇقانعا جازعان حاتىندا: «ۆاش «پەرۆەنەتس» «بيرجان-سال» نايدەت گورياچي وتكليك ۆ موەم تۆورچەستۆە ديريجەرا» – دەپ شىن نيەتىن ءبىلدىردى. 1948 جىلى ونىڭ ۇسىنىسىمەن جانە ديري­جەرلىك ەتۋىمەن ء«بىرجان – سارا» وپەراسى ۇلكەن تەاتر انشىلەرىنىڭ ورىنداۋىندا بۇكىلوداقتىق راديوعا جازىلدى.

بەلگىلى تەاتر سۋرەتشىسى اناتولي يۆا­نوۆيچ نەناشەۆ (1903-1967) وپەرانىڭ ساحنالىق دەكوراتسياسىن جاسادى. ول 1937 جىلى پاريجدە وتكەن بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك كورمەدە «قىز جىبەك» وپەراسىنىڭ دەكوراتسيا ەسكيزى ءۇشىن التىن مەدال العان ونەر قايراتكەرى ەدى.

وپەراداعى بي ساحنالارىن ا.ۆ.لۋنا­چارسكي اتىنداعى تەاتر ونەرى ينستي­تۋتىنىڭ بالەتمەيستەرلەر ءبولىمىن بىتىرگەن داۋرەن ءابىروۆ قويدى. ول – حالىق بيلەرىن ساحناعا ىقشامداپ قويعان قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي بالەتمەيستەرى، ءارى ءبيشىسى ەدى. وپەراداعى بي مۋزىكاسى ونىڭ دا كوڭىلىنەن شىعىپ، ويىن ساحنالارىنا ءوزى دە ريزا بولىپ، مۇقان مۋزىكاسىنىڭ ماڭىزىنا ءمان بەرىپ: ء«بىرجان – سارا» وپەراسىنىڭ ش-اكتىسىنداعى «بيگە» جازعان ونىڭ مۋزىكاسى پروفەسسيونالدى ساحنادا قازاق بي ونەرىنىڭ دامىپ، قالىپتاسۋى ءۇشىن ۇلكەن اسەر ەتتى»، دەپ جازدى. د.ءابىروۆ ايتقان وسى شىعارما تۋرا­لى كەيىنىرەك ليبرەتتو اۆتورى قاجىم جۇماليەۆتىڭ قىزى، مۋزىكا زەرتتەۋشىسى، عالىم تامارا جۇماليەۆا: «ك ەتوي مونۋمەنتالنوي فرەسكە تيانۋتسيا نيتي، نەپوسرەدستۆەننو يدۋششيە وت «پولوۆەتسكيح پلياسوك س حوروم»، ياعني «وسىناۋ مونۋمەن­تالدى فرەسكاعا تارتىلعان ءجىپتىڭ ءبىر ۇشى ءسوزسىز «دالالىقتار ءبيى مەن حورىندا» جاتىر»، دەپ جاڭا پىكىر ايتتى. بۇل جەردە عالىم ا.ءبوروديننىڭ «كنياز يگور» وپەراسىڭداعى «قىپشاقتار ءبيى مەن حورىن» مەڭزەپ وتىر. الەم مۋزىكاسىندا ەرەكشە ورىن الاتىن وسى ءبىر لاپىلداعان وتتى ءبيدىڭ جالىنىن ء«بىرجان – سارادان» كورگەن سىنشى ءسوزىن قۇپتاماۋعا بولمايدى. قالاي بولعاندا دا وپەراداعى وسى بي مۋزىكاسىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنى انىق.

دارىندى كومپوزيتوردىڭ قالامىنان تۋىپ، جوعارىدا اتالعان ونەر شەبەرلەرى ساحنالاعان ء«بىرجان – سارا» وپەراسى حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ، مۋزىكا ماماندارىنان جوعارى باعا الدى.

ورىس كومپوزيتورى، اكادەميك ب.اسافەۆ ء«ان – وپەرا» دەپ مويىندادى. اكادەميك ا.جۇبانوۆ، ە.برۋسيلوۆسكي، ق.قوجامياروۆ، م.احمەتوۆا سياقتى قازاقستان مۋزىكا قايراتكەرلەرى وپەرانىڭ تابىسىن قۋانا جازدى. تاتار كومپوزيتورى ءنازيب جيگانوۆ، وزبەك كومپوزيتورى ءمۇتال بۋرحانوۆ، گرۋزين كومپوزيتورى وتار تاكتاكيشۆيلي مۇقاننىڭ ۇلتتىق وپەرا جازۋداعى ونەگەسى مەن شەبەرلىگىنە تاڭعالىپ، ونىڭ دارىندىلىعىن ءبىر­اۋىزدان مويىندادى.

العاشقى قازاق وپەرالارىن جازعان كومپوزيتور ە.برۋسيلوۆسكي: «وپەرۋ «بيرجان ي سارا» پو پراۆۋ موجنو نازۆات ۆىدايۋششيمسيا دوستيجەنيەم سوۆرەمەننوي كازاحسكوي مۋزىكي، پەرۆوي وريگينالنوي كازاحسكوي وپەروي، ناپيساننوي ناتسيونالنىم كومپوزيتوروم»، دەپ جازدى. بۇل سوزدەردى تۇپنۇسقادا بەرۋدىڭ ءمانى بار. قازاق مۋزىكاسىنىڭ اقساقالى «ۇلت كومپوزيتورى جازعان» دەپ مايموڭكەلەسە دە، «ەرەكشە ءساتتى جازىلعان تۇڭعىش قازاق وپەراسى»، دەۋى كوپ نارسەنى اڭعارتادى.

ەندى وپەرانىڭ قۇندىلىعى نەدە، سوعان كەلەيىك. م.تولەباەۆ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەر وپەرا مۋزىكاسى قارابايىر تىلمەن ەمەس، الەمدىك دەڭگەيدەگى ۆوكال­دىق ەرەكشەلىكتەردى ساقتاي وتىرىپ، كلاس­سيكالىق مۋزىكا تىلىمەن جازىلعانىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى. سونداي-اق وپەرادا پاي­دالانىلعان حالىق جانە حالىق كوم­پوزيتورلارىنىڭ اندەرى مەن كۇيلەرى سول قالپىندا ەمەس، كەيبىرەۋىنىڭ ينتوناتسياسى عانا الىنىپ، مۇقان لابوراتورياسىنان ادام تانىماستاي وزگەرىپ، تىڭ اۋەن بولىپ شىققانىن جازادى. مۋزىكاسىنىڭ دىبىستار ۇيلەسىمدىلىگىمەن، بۇكىل بولمىس-بىتىمىمەن ناعىز قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكاسى ەكەنىن دالەلدەي وتىرىپ، مۇقاننىڭ ۇلكەن ازاماتتىعىنىڭ، ونىڭ وسى تاقى­رىپتى نەگە تاڭداعانىنىڭ بايىبىنا بارا بەرمەيمىز.

مۇقان بۇل تاقىرىپتى تەگىن تاڭدا­ماعان. وسى سيۋجەت ارقىلى قازاقتىڭ ءۇش ءتۇرلى ۇلتتىق قاسيەتىن كورسەتۋدىڭ مۇم­كىندىگى بار ەدى. ولار: ايتىس، «جار-جار» جانە جوقتاۋ. تۋىسقان شىعىس حالىقتارىندا مۇنداي داستۇرلەر بار. الايدا الەمدىك مۋزىكادا بۇرىن-سوڭدى بولماعان، ەۋروپالىق مادەنيەتتە اتىمەن جوق وسى جانرلاردى ءبىرىنشى بولىپ ساحناعا شىعارىپ، قازاق دەگەن حالىقتىڭ شىنايى ۇلتتىق داستۇرلەرى رەتىندە مۋزىكا الەمىنە تانىتۋ – مۇقاننىڭ ۇلكەن ازاماتتىعى، دانالىعى دەۋگە بولادى.

ء«بىرجان – سارا» سياقتى ۇلى وپەرانىڭ قاسيەتتى بالقاشتىڭ جاعاسىندا، كيەلى شۇبارتۇبەك توپىراعىنان باستاۋ الۋى تابيعي زاڭدىلىق سياقتى. قانشاما ونەر­پازدار وربىگەن جەردە وسىنداي ءبىر كوركەم دۇنيەنىڭ تۋعانىنا تاڭدانۋعا دا بولمايدى. جوعارىدا اتالعان قۇل اقىن، اپىرباي، بايمولدا عانا ەمەس، شۇبارتۇبەك جەرىندە اعايىندى راحمادي مەن ايتقالي دەگەن اقىندار عۇمىر كەشكەن. ولار الىستاعى قۇمدى اۋىلدان ۇزاپ شىعا الماعانى بولماسا، ءتىلى ءمىردىڭ وعىنداي، تەپكىنى قاتتى، تەگەۋرىندى اقىن بولعان دەسەدى. وسى كىسىلەردىڭ اتالاس تۋىسى، دارىندى اكتەر سلامبەك اينەكباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، ءبىر كۇنى اتالارى ءتۇس كورىپتى. تۇسىندە اق كيىم كيگەن، اق ساقالدى ادام كەلىپ: «كوگەن الاسىڭ با، الدە ولەڭ الاسىڭ با؟» دەپ سۇراپتى. سوندا اتاسى ويلانىپ: «كوگەن السام، باي بولارمىن. اينالامداعى وزگە جۇرت كەدەي بولسا، مەنىڭ بايلىعىمنان حالىققا پايدا بار ما؟ ولەڭ السام، حا­لىقتىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ، سەرگىتۋگە جارارمىن. ولەڭ الامىن»، دەگەن ەكەن. سودان تۇقىمدارىمەن اقىن، ءانشى، ونەرگە بەيىم بولىپتى-مىس. سول راحمادي اقىننىڭ بالاسى ەركەعالي اكەسى سياقتى اقىن بولماسا دا، مۇقان اعاسىنا ەلىكتەپ، مۋزىكا جولىنا تۇسەدى. مۇقان مۋزىكا وقۋىندا جۇرگەن ەركەعاليدىڭ دارىنىن جوعارى باعالاپ، ونىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ، وعان قامقورلىق جاساپ جۇرگەن. بىردە مۇقان شۇبارتۇبەككە، تۋعان جەرىنە بارعاندا، قاسىنا ەركەعاليدى دا ەرتىپ الادى. بۇلار اۋىلعا كەلگەندە ەل-جۇرت قۋانا قارسى الىپ، دۋمان قۇراتىن ەدى. بۇل جولى دا حالىق ەكى ونەرپازدى ورتاعا الىپ، دۋمانداتادى. ءان ايتىلىپ، كۇي تارتىلادى. اقىندار ءسوز مارجانىن توگەدى. مۇقاننىڭ اناسى ءتاجىبالا دا ءومىرىن ونەرمەن ۇشتاستىرعان ەكى ۇلانىن ماقتان ەتىپ، ماداقتاپ، ۇزاق جىر تولعايدى. سول تولعاۋدان ەل اۋزىندا:

مۇقاجان، ەركەعالي – ەكى شىراق،

سەندەردى ءبىز وتىرمىز تاماشالاپ.

بالقاش پەن قاسيەتتى شۇبارتۇبەك

سىيلاپتى ەكەۋىڭە تاۋداي تالاپ –

دەگەن جالعىز شۋماق قانا ساقتالىپ قالىپتى.

سول مۇقان اعاسىنىڭ سوڭىنان ەرگەن جاس ونەرپاز بۇگىندە قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ تارلانى، كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ ەدى. ول – «قامار سۇلۋ»، «الپامىس»، «ابىلاي حان» سياقتى ۇلتتىق مۋزىكانىڭ تاماشا ۇلگىسى بولىپ سانالاتىن، ەڭسەلى دە، سۇبەلى وپەرالاردىڭ اۆتورى. ول – حالقىمىزدىڭ كۇي مۇراسىن كلاسسيكالىق مۋزىكا دارەجەسىنە جەتكىزگەن سۋرەتكەر. ەر-اعانىڭ «دايراباي»، «قۇداشا-دۋمان» سيمفونيالىق كۇيلەرى ازيا، افريكا جانە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنىڭ مۋزىكا فورۋمىندا ۇزدىك شىعارمالار دەپ تانىلىپ، بۇكىل الەمگە جاريا بولدى. بۇل شىعارمالار سول ەلدەردىڭ ەفيرىندە ورىندالىپ تۇراتىن مارتەبەگە يە بولدى.

«قىز جىبەك» پەن ء«بىرجان – سارا» وپەرالارىنداعى شەگە مەن ەستايدىڭ اندەرىن شارىقتاتا شىرقايتىن مانار­بەكتەن كەيىن ەكپىنىنەن جەل ەسەتىن عاري­فوللا كەلدى. عاريفوللا ساحنادان كەتسە، ورنىن كىم باسار ەكەن دەگەن سۇراق رەجيسسەرلەردى مازالاي بەرەتىن. قازاق دالاسى دارىندىلارعا جومارت قوي. كيەلى شۇبارتۇبەك جەرىنىڭ جۇپار اۋاسىن جۇ­تىپ، سۋىنىڭ تۇنىعىن ىشكەن تاعى ءبىر دارىندى ءانشى كەلدى. ول – كەڭەس باقتاەۆ ەدى. ول وپەرا ساحناسىندا كوپ جىل ونەر كورسەتىپ، نەبىر تاماشا وبرازدار سومدادى. قازاقستاندا وپەرا وڭەرىنىڭ قالىپتاسىپ، وركەن جايۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى.

مۇقان تۋعان شۇبارتۇبەكتەن تۇلەپ ۇشقان ونەر ادامدارىن ساناساق، قوس قولدىڭ ساۋساقتارى ازدىق ەتەرى ءسوزسىز.

مۇقان تۋعان جەرىن قادىر تۇتىپ، قاس­تەرلەپ ءوتتى. ءان-جىرعا جومارت ولكەگە ءجيى كەلىپ، شابىت الىپ قايتادى ەكەن. دەنساۋ­لىعىنا سىزات تۇسكەن مۇقان سوڭعى ءبىر كەلگەنىندە تۋعان جەرىمەن، اۋىل-ايماقپەن قوشتاسقانداي، ادامدارمەن سويلەسىپ، بالا كەزىندە وينايتىن «شويتابان» اتالعان توبەگە شىعىپ، لەپسىنىڭ جاعاسىنا بارىپ، اعىس يىرىمدەرىنە ويلانىپ ۇزاق قاراپ وتىرادى ەكەن. ۇلىنىڭ تەرەڭ ويدا، ءبۇيىرىن ۇستاپ اۋىرسىنىپ تۇرعانىن كەرگەن اناسى ءتاجىبالا قاتتى ۋايىمداعان. بىردە مۇقان دەمالىپ جاتقاندا سالەم بەرۋگە كەلگەن اۋىل­داستارىنا مۇڭىن شاققان انا:

ەشكىولمەس پەن شاتىرباي،

ساۋلەم ۇيىقتاپ جاتىر ما-اي،

اقىرىن عانا وياتشى،

بارماعىڭدى باتىرماي،

بەلى اۋىرىپ ءجۇر ەدى،

دەمىن الىپ تۇر ەدى.

مازالاي كورمە ق ۇلىنىمدى،

اپىرماي جۇرتىم، اپىرماي،

جار بولا گور، جاساعان،

اي-كۇنىمدى باتىرماي،

اق ءسۇتىمدى قاتىرماي،

اپىرماي، ق ۇلىنىم، اپىرماي

دەپ، جۇرەگى ەزىلە وتىرىپ، جىر توگىپ، كوزىنە جاس الىپتى دەيدى. بۇل كەلتىرگەنىمىز ۇزاق ولەڭنىڭ ەل ەسىندە قالعان سوڭعى شۋماقتارى بولسا كەرەك.

مۇقاننىڭ ءولىمى – قازاق مۋزىكا ونەرى ءۇشىن قايعىلى قازا بولدى. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: ء«بىز بارشامىز ورنى تولمايتىن اۋىر قازاعا دۋشار بولدىق. سۇيىكتى مۇقاننان ايىرىلىپ، ومىراۋىمىزدى قاسىرەت جاسىمەن جۋدىق»، دەپ جازدى. اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ مۇقان قابىرىنىڭ باسىندا وقىعان ازالى ولەڭىن:

توقتا، اجال، ازالى ءۇن،

ءومىردىڭ شالقىپ ەس كۇيى،

قوش بول، قايران سابازىم،

قازاقتىڭ چايكوۆسكيى، –

دەپ اياقتادى.

قازاقتىڭ چايكوۆسكيى دەگەن سوزدەر­مەن اياقتادى. كومپوزيتوردىڭ اناسى ءتاجىبالا ۇزاق جوقتاۋ ايتىپ اڭىراپ­تى. ونىڭ ءماتىنى مەملەكەتتىك مۇراجايدا ساقتاۋلى. مۇقان جازعان مەملەكەتتىك گيمن تۋرالى بىرەر ءسوز. ەلىمىز ەگەمەندىك العان العاشقى جىلدارى كومپوزيتوردىڭ ءىنىسى ءابىلماجىن گيمننىڭ اۆتورلىعىن مۇقان­عا قايتارۋ كەرەك دەگەن ماسەلە كوتەردى. گيمننىڭ اۋەنىن مۇقان ءوزى شىعارىپ ونى سىرلاسى اقىن عالي ورمانوۆ پەن جاستا­يىنان بىرگە وسكەن اۋىلداس دوسى ماقسۇت مايشىنوۆقا كورسەتىپ، ءوزى ورىنداپ بەر­گەنى دالەلدەندى. مۇقان بۇل تۋىندىسىن كومپوزيتور اعالارى ە.برۋسيلوۆسكي مەن ل.حاميديگە دە كورسەتىپ، ولاردىڭ اقىل-كەڭەسىن العان.

ال 1945 جىلى گيمندى قابىلداتۋ ءۇشىن ماسكەۋگە ءوزى بارعان. شىعارمانىڭ اۆتورى رەتىندە ءوز فاميلياسىنىڭ جانىنا ە.برۋسيلوۆسكي مەن ل.ءحاميديدىڭ اتتارىن ءوز قولىمەن جازعان ەكەن. بالكىم، سول كەزدەگى ساياساتقا بايلانىستى بولعان شىگار. ءابىلماجىننىڭ كوتەرگەن ماسەلەسى بو­يىنشا كومپوزيتورلار وداعىندا كو­ميس­سيا قۇرىلىپ، زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. ناتي­جەسىن­دە، كوميسسيا جوعارىدا اتالعان كوم­پوزي­تورلار مۇقانعا كەڭەس بەرگەن، سونىمەن قاتار ە.برۋسيلوۆسكي گيمن­دى سيمفونيالىق وركەسترگە تۇسىرۋگە كومەك­تەسكەن، ولاردى اۆتورلىققا مۇقاننىڭ ءوزى قوسقان، سوندىقتان ونى وزگەرتۋگە بولمايدى دەگەن شەشىمگە كەلەدى. گيمن دەگەن ءان ەمەس، بولەك جانر. بۇل تۋرالى ءبىر كەزدە:

كىم ايتار ەل قادىرىن از ۇقتى دەپ،

ول ءۇشىن ازاماتتىق – قازىق، تىرەك.

قۋاندى ەل مەملەكەتتىڭ ءان-ۇرانىن،

مۇقانى تولەبايدىڭ جازىپتى دەپ.

جەلبىرەپ تۋىمىزدىڭ جەلگە ەتەگى،

جاس ۇرپاق گيمندى ەستىپ ەرجەتەدى.

ءان-ۇران ءبىزدى وياتىپ تاڭ الدىندا،

اۋەنىمەن ۇيىقتاردا تەربەتەدى

دەپ جازعان ەدىك.

مۇقاننىڭ كلاسسيكالىق گيمن ۇلگىسىندە جازىلعان تاماشا شىعارماسى ەلىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ، مەرەيىن اسقاقتاتىپ 60 جىل بويى شىرقالدى.

حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار دارىندى ۇلى تۋرالى شاعىن ەڭبەگىمىزدى اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ: «سۇلۋ ءۇننىڭ شابىتتى اقىنى، ءان مەن كۇيدىڭ جاڭا اققۋلارىن، بۇلبۇلدارىن ۇشىرعان مۇقان قاشاندا تۋعان حالقىمەن ماڭگى بىرگە»، دەگەن سوز­دەرىمەن اياقتاۋدى ءجون كوردىك.

 

تىلەۋعازى بەيسەمبەك،

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ، قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەسى

سوڭعى جاڭالىقتار

سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 10:42

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار