«وتىرار» مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى جانكەلدى ماحاشوۆتىڭ ايتۋىنشا, « ۇلى جىبەك جولى جانە وتىرار القابىنىڭ ورتاعاسىرلىق وركەنيەتى» اتتى كوشپەلى كورمە جادىگەرلەرى ەكى بولىمگە جيناقتالعان. العاشقى بولىمدە ءىح-ءحىى عاسىرلار كەزىندەگى وتىراردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن باياندايتىن زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرى, سول داۋىرگە ءتان تۇپنۇسقا جادىگەرلەر ۇسىنىلعان. ال ەكىنشى بولىمدە ايگىلى سۇلتان ءامىر تەمىر ءداۋىرى مەن قازاق حاندىعى تۇسىنداعى وتىرار قالاسىنىڭ دامۋىن ايشىقتايتىن زاتتاي جادىگەرلەر قويىلعان.
– ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق وتىرار قالاسىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە ايگىلى ويشىل ءال-فارابي دۇنيەگە كەلگەن تاريحي شاھاردان X-XII عاسىرلارعا تيەسىلى كوپ جادىگەر تابىلعان. ونىڭ ىشىندە تۇعىرلى مايشامدار, سان ءتۇرلى ۇلگىدە جاسالعان قازاندار مەن قۇمىرالار, سۋ قۇبىرىنىڭ بولشەكتەرى, ءساندى ساپتىاياقتار, الۋان پىشىندەگى قاقپاقتار, توستاعان مەن تاباقتار, سيا ساۋىت پەن كەسە, مونشاقتار مەن تۇيمەلەر كوللەكتسياسى بار, – دەيدى جانگەلدى ماحاشوۆ.
مۇنايلى ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ نازارىنا تاشكەنت, ياسسى, بۇقارا, سامارقاند, شاعاتاي, قاراحانيد, قىتاي تەڭگەلەرى مەن ديرحەمدەرى ۇسىنىلىپ وتىر. كونە جادىگەرلەردىڭ اراسىندا الامبيك شىنىسىنان جاسالعان ءتۇرلى ىدىس پەن شىنى ۆازا, قالا عيماراتتارىن قاپتاعان جازۋى بار قاپتامالار مەن ورنەكتى كىرپىشتەر, پوليترا مەن سفەراكونۋس, سەلادون فارفورىنان جاسالعان قىتاي ىدىستارى نازار اۋدارادى. سول كەزەڭدەگى «ديۋاني حيكمەت» پەن «تارتيبي زيبو» گرامماتيكالىق ەڭبەگىنىڭ, «مۋللا قاسىم» ءدىني كىتاپتارىنىڭ الار ورنى ەرەكشە ەكەنى داۋسىز.
اتىراۋ وبلىسى
