رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

3501 رەت كورسەتىلدى

قارشادايىنان قازاق ەلىنىڭ قابىرعالى قالامگەرى اتانىپ، بالعىن ساۋساعىنا قالام ۇستاعان كۇنىنەن جۇرتىنىڭ مۇڭىن جوقتاعان، دانىشپان ابايدىڭ نارىمەن بەسىگىندە تەربەلىپ، جاس ناۋشا كەزىنەن زامانا سازى مەن الەمدىك ادەبي-مادەني ساباقتاستىقتى جۇيەلى يگەرىپ، ادامزاتتىڭ ايتۋلى اقىل-وي الىبىنا اينالعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۇگەل تۇركى حالىقتارىنا ەتكەن قىزمەتى ايرىقشا. سوندىقتان زاڭعار جازۋشىنىڭ مەرەيتويى باۋىرلاس ەلدەر ءۇشىن ەرەكشە بەلەس ەكەنى انىق.

كەمەڭگەردىڭ شىعارماشىلىق بول­مىس-ءبىتىمى، رۋحاني كەسەك كەلبەتى ءوز ەلى­نىڭ عاسىرلار بويى جيناعان قازىنالى مۇ­راسىن، شەجىرەلى تاريحىن، تالايلى تاع­دىرىن ناقىشتاپ سۋرەتتەۋگە، تياناقتى زەرت­تەۋگە ارنالعانىمەن، نەگىزىنەن ويشىل-جا­زۋ­شىنىڭ مادەنيەتارالىق رۋحاني باي­لانىس­تاردى پاراسات بيىگىنەن ءجىتى شو­لىپ پايىمداعانى ونەرنامالىق ونە­گە­سىنەن ايقىن اڭدالادى. بۇل رەتتە اۋەزوۆتىڭ تۇر­كى الەمىنە ىنتاسى الاش رۋحىنىڭ بۋىر­­قانىپ ويانۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ، ال­عاش­قى كەزەڭى ءداۋىر تۋدىرعان ساۋالدارعا وتكىر وي، ۇتقىر پىكىر ايتۋمەن اشىق تا باتىل باستالعانىمەن، كەلەسى كەزەكتە سايا­سي شەكتەۋلەرگە بايلانىستى ساقتى­عى سابىرعا ۇلاسىپ، «كۇن سونگەنشە سون­بەي­تىن» كۇرەتامىر تۇعىرناماسى تەڭىز­دىڭ تەرەڭ تۇبىندەگى استارلى اعىسقا بىر­تىن­دەپ اي­نالعانىن، بۇل قۇبىلىس تىمىق كورىن­گە­نى­مەن تىنىسى كەڭىپ، ارناسى مەن القابى ۇلعايا تۇسكەنىن اڭعارۋعا بولادى.

اۋەلى اۋەزوۆ تۇركى الەمىنە زەردەلى زەرت­تەۋمەن، تەرەڭ تانىممەن كەلدى. ماسە­لەن، قازاق حالىق مۇراسىنىڭ، جالپى العاندا، ۇلتىمىزدىڭ كەسكىن-كەلبەتىنىڭ التىن وزەگى تۇركىلىك رۋح ەكەنىن قالتقىسىز نە­گىزدەپ، اسىرەسە ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ ۇرا­نى­نا اينالعان باتىرلىق ەپوستاردىڭ تاريحي تامىرىن ايپاراداي ايقىنداۋىمەن اسا باعالى «ادەبيەت تاريحى» دەگەن ازەلگى ەڭبەگىندە وتىزعا جاسى جەتپەگەن جاس ويشىل بىلاي دەپ جازادى: «قازاق ەلىنىڭ ەس­كىلىگى جالعىز قازاقتىكى ەمەس، جالپى تۇ­رىك جۇرتىنىڭ ەسكىلىگى دەپ ساناۋ كەرەك. بۇرىنعى تۇرىك، موڭعول ءداۋىرى جۇرگەن زاماندا، التىن وردا، اق وردانىڭ كۇندەرى ايتىلاتىن جەرلەر بار. نوعايلى، قىرىم، قىپشاق، قىرعىزداردىڭ ءبىر جالاۋدىڭ استىندا ءبىر ەل بولىپ جۇرگەن كەزدەرىن ايتادى. بۇل – تۇرىك جۇرتتارىنىڭ جىك-جىككە بولىنبەي تۇرعان كۇندەرى. ءبىرىن-ءبىرى جات دەمەي، باۋىر كورىپ جۇرگەن كەزدەرى».

جالپى، م.اۋەزوۆتىڭ تۇركى ەپوسىنىڭ شىعۋ تەگى مەملەكەتتىك داستۇرمەن بايلانىس­تى بولعان دەگەن جۇلگەلى ويلارى كەيىنگى زەرتتەۋلەرىنە دەيىن جالعاسىپ، «ماناس» ەپوسىن بايىرعى قىرعىز حاندىعى تاريحىمەن، كەڭىرەك العاندا، تۇركى ەپيكالىق ءداستۇرىن كۇلتەگىن، تونىكوك جىرلارىمەن ساباقتاستىقتا زەرتتەۋ كەرەك ەكەنى تۋرالى تۇركولوگيادا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا پىكىر بىلدىرگەنى ايان. ەپوستىڭ ءتۇپ توركىنى تۋرالى بايلامدارىن «سىرت­قى ءومىر سالتىندا ۇلكەن وزگەرىس بول­ما­عان­دىقتان، ەكىنشى قازاق ەلىندە ىشكى سەزىم، وي سانا بايلىعى بار بولعاندىقتان، بۇل جۇرتتا جالپى تۇرىك جۇرتىنىڭ ەسكىلىگى كوبىرەك، تولىعىراق كۇيدە ساقتالىپ قالۋىنا كەرەك دەگەن دولبار بولاتىن. قازىرگى قازاقتىڭ ەسكىلىگىن قاراستىرعان ۋاقىتتا، سول پىكىردىڭ شىندىعىنا كوزىمىز جەتكەندەي بولادى. ول پىكىردىڭ راستىعىنا ءبىز قاراستىرىپ كەلە جاتقان بارلىق باتىرلار اڭگىمەسى تەگىس ايعاق» دەپ پىكىرىن ۇستەي ءتۇسىپ، «قوبىلاندى»، «شورا باتىر»، «ەدىگە»، «ەر تارعىن»، «ەر سايىن» تۋرالى دايەكتى دە دالەلدى ويلارىن جالعاستىرادى. ول «كارامزين تاريحىندا قازان حاندىعىنىڭ بەلگىلى ادامى بولىپ شورانىڭ دا اتى اتالادى. قازان حاندىعى قۇلاعان سوڭ شورانىڭ ءناسىلى وسمانلى تۇرىگىنە اۋىپ كەتكەن... قازاننىڭ قۇلاۋى وزگە تۇرىك جۇرتىن ءبىر جالاۋدىڭ استىنا بىرىكتىرە الماسا دا، تىلەۋ بىرلىگى بار ەكەنىن ءبىلدىرىپ، قيالىمەن جۇرەككە قوزعاۋ سالادى. كەي جەرلەردە باتىرلاردىڭ اتتانۋى دا بولادى. الىستاعى قىپشاقتان قوبىلاندى اتتانسا، قىرىمداعى نوعايلى ىشىنەن شورا اتتانادى»، دەپ جازادى قازاق ەپوسىنىڭ تاريحيلىعى جونىندە.

ۇلى سۋرەتكەردىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پە­سا­سىنىڭ 1922 جىلى جارىق كورگەن العاشقى نۇسقاسىندا «كەشەگى ارقانىڭ ەسكەك جەلى جەلدەتكەن الا تۋدىڭ استىنا جيىلعان جەر قايىسقان قول قايدا؟ كەشەگى ۇرانشىل ەل، الامانشىل باتىردىڭ ورنىنا قاراڭعى ءتۇندى جامىلىپ، اعايىننىڭ مالىن جەتەكتەۋدى ونەر قىلعان قورقاق ۇرى ءجۇر» دەۋدە دە الا تۋدىڭ استىنا بىرىككەن ايبارلى التىن وردا كەزەڭىن اڭساۋ جاتقان جوق پا؟! سول سياقتى اۋەزوۆ ەرتەك تۋرالى زەرتتەۋىندە دە ىلكى پايىمدارىن تۇركىلىك تانىممەن تەرەڭدەتە تۇسكەنى اڭدالادى: «وندا سوناۋ ارعى ءۇيسىن، قاڭلى رۋلارىنىڭ كەزىنەن ساناپ، گۋندەر داۋىرىنەن، قىپشاق ەلدىگىنەن، مۇڭعىلدار جورىعىنىڭ تۇسىنان، التىن وردا داۋىرىنەن ايتىلىپ كەلگەن كونە اڭگىمە كوپ. قازاق اتتى ەل قۇرالماستان بۇرىن، مۇسىلمانشىلىق كىرمەستەن بۇرىن تۇرىك-مۇڭعىل رۋلارىنا تۇگەل ورتاق بولعان ەرتەكتەر بار». قىزىلوردادا 1927 جىلى جارىق كورگەن وسى عاجاپ ەڭبەك قىزىل تسەنزۋرا تاراپىنان قاتاڭ تىيىم سالىنىپ، اتىن اتاۋعا دا بولمايتىن قاۋىپتى كىتاپتار تىزىمىنە ىلىگىپ، ارحيۆ تۇنەگىنە باتىرىلادى. ءسويتىپ، ارادا الپىس جىل وتكەن سوڭ ازاتتىقتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا 1991 جىلى وقىرمانىنا قايتا قاۋىشادى. وسى دەرەكتىڭ ءوزى سوۆەتتىك رەجىمدە تۇركولوگيامەن اينالىسۋدىڭ ناقاق قۋعىن-سۇرگىن، زوبالاڭ اپاتپەن تەڭ بولعانىن كورسەتەدى.

اۋەزوۆتىڭ العاشقى كوركەم شىعارما­لا­رى دا تۇركى الەمىنىڭ ازاتتىعى جولىنا، ەڭسەسى ەزىلگەن باۋىرلاس ەلدەردىڭ وتار­­شىلدىقپەن كۇرەسىنە ارنالعانىن اڭ­عارۋ قيىنعا سوقپايدى. كلاسسيكتىڭ «قيلى زامان»، «قاراش-قاراش وقيعاسى»، «كوكسەرەك» سىندى پوۆەستەرى، ءتىپتى «اباي جولى» رومان ەپوپەياسىنىڭ ءوزى – سو­نىڭ جارقىن ايعاعى. ماسەلەن، «قاراش-قاراش وقيعاسى» پوۆەسىنىڭ ارقاۋى تۇگەل تۇركىستاننىڭ تۇتاستىعى جولىندا كۇرەس­كەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ اكەسى تۋرالى ەكەنى بەلگىلى. بۇل – جازۋشى مۇحتار مەن قاي­رات­كەر تۇراردىڭ مۇراتتاس دوس بول­عانىن ايعاقتاسا كەرەك.

كەستەلى وي مەن كوركەم ءسوزدىڭ شەبەرى كوسەمسوزدە دە كەمەڭگەرلىگىن كورسەتكەن. تۇركولوگياعا تەرەڭ بارعان، ماعجاننىڭ تۇرىكشىلدىگىن ۇناتقان مۇحتار اۋەزوۆ سول تۇستا جاريالاعان «قازىرگى قازاق كۇ­يى» دەگەن ماقالاسىندا تۇركيادا بولىپ جاتقان ىلگەرىشىل رەفورمالاردى قازاق وقىعاندارىنا ورنەك ەتۋ ءۇشىن بىلايشا بايىپتى پىكىر بىلدىرەدى: «ياپونيا ەلىنە سىرتقى جاۋدىڭ ساياساتى كيلىگىپ، پاتشالىقتى قۇرتۋعا اينالعانىن كورىپ، وقىعان ازامات كۇشىن سالىپ، ونەرلى جۇرتتاردىڭ بارىنە بارىپ شارلاپ، ۇلگى الىپ، ياپونياعا سول ۇلگىلەردى جايىپ، بەلدى ءبىر پاتشالىق قىلىپ اكەتىپ وتىر. جۇرتتىڭ كە­شەگى اتا-بابامنىڭ جولى دەگەنىن بۇل ۋاقىتتا جوق قىلۋعا اينالدى. جۇرتىن تازارتىپ اعارتتى. بۇدان كەيىن تۇرىكتى الساق تارتىپسىزدىك، ۇلگىسىزدىك، ناداندىق ءورت بولىپ لاۋلاپ، كەشەگى قول استىندا وتىرعان ۇساق جۇرتتار تۇركيانى جۇتىپ قويۋعا اينالعاندا، نەگىزىنەن قوپارماسا تۇرىك وڭبايتىنىن ءبىلىپ، وقىعان جاستار شىعىپ، پاتشاسىن ءتۇسىرىپ، جاڭالىقتاردى كىرگىزىپ، بۇل ۋاقىتتا تۇرىكتى قانداي قىلىپ وتىر؟! ونى كوزىمىزبەن كورىپ وتىرمىز».

ازاتتىق اڭساپ، الاش ارىستارىمەن تىزە قوسىپ، ۇلتتىق رۋحتى وياتۋعا قىزمەت ەتكەن قالامگەر قىزىل قىرعىن تۇسىندا اقىرىن سويلەپ، اڭداپ باسۋعا ءماجبۇر بولدى. بالكىم، ول بۇل ماجبۇرلىككە اباي مەن الاش اماناتىن ۇلت پەن ۇرپاققا جەتكىزۋ ءۇشىن بارعان بولار. قايتكەندە زوبالاڭ قىزىل ساياساتتىڭ داۋىلىنا يىلگەنىمەن وزەگىندە سەرپىنىن ساقتاي الاتىن الماستاي شىڭدالعان مۇحتار ومارحان ۇلى الاشتىڭ الاۋىن كەيىنگى تولقىنعا ۇلاستىرعان التىن ارقاۋ بولدى. بۇل سوزىمىزگە م.اۋەزوۆتىڭ 50 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ ءار پاراعىن اقتارساق، دالەل دە، دايەك تە مولىنان تابىلادى.

سولاقاي ساياسات ۇستەمدىك قۇرعان سول داۋىر­گە ءبىر جۇگىنىپ كورەلىك. ءسابيت مۇقا­نوۆ 1932 جىلى جازعان «حح عاسىر­داعى قازاق ادەبيەتى» دەگەن ايگىلى ەڭبەگىندە «1914 جىلى بولاتىن جيھانگەر سوعىسىندا تۇرىك نەمىستەرمەن وداقتاسىپ، ورىسقا قارسى سوعىستى. «قازاق» گازەتى بار، جالپى ۇلتشىلدار ءبارى شىنىندا تۇرىك تىلە­گىن تىلەدى. سول تىلەگىن ولار اۋىل اراسىنا دا جايدى. «تۇرىك جەڭسە ەكەن» دەگەن تىلەكتى قازاق دالاسى تۇگەل تىلەدى دەۋگە بولادى. تۇرىككە قازاق بايلارىنىڭ ىن­تا­سى قۇلاعانى سونداي، بالالارىنا انۋاربەك، تالعاتبەك، مۇستافا، كامال، امىربەك، جامالبەك، سۇڭعاتبەك سياقتى تۇرىك پاتشالارىنىڭ اتتارىن قويدى. ءانۋار پاشا تۋرالى ەل اراسىندا ەرتەگى تاراپ، ەل ءىشى ونى ەرتەدەگى باباقۇمار سياقتى سيقىرلى، ايلاكەر ادام جانە ادامزاتقا بىتپەگەن كۇشى بار پالۋان دەپ ءجۇردى. مىنە، ەلدىڭ ول كەزدەگى الدىڭعى قاتارداعى ادامدارىنا سونداي تۇرىكشىلدىك پىكىردى تاراتقان ماعجان سياقتى وقىعاندار» دەپ سول كەزەڭدە قازاق دالاسىندا ەكپىن العان تۇرىكشىلدىك رۋحى تۋرالى مالىمەت بەرەدى. بۇل ەڭبەك بىلايعى كوزگە تاپتىق تار كوزقاراس اياسىندا ءۇستىرت جازبا سەكىلدى كورىنگەنىمەن، قالامگەر سول ءداۋىردىڭ كۋا­گە­رى بولعاندىقتان شىنايىلىقتان تىم الشاق كەتپەگەن تۇستارى دا بار. نەنى ايتسا دا ءسوزىن ىركىپ، قىرناپ قالمايتىن، اڭقىلداپ، اقتارىلا سويلەيتىن ءسابيت مۇقانوۆ ارىپتەسى مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «كەڭەس ۇكىمەتى سەمەيگە كەلە، ول كومۋنيست پارتياسىنا كىردى. بۇل كىرۋى، قازىر دالەلدەنىپ بولعان، ءاليحاننىڭ اقىلىمەن كىرۋ. ولاي ەكەنىن مۇحتار كوپ كەشىكپەي ىستە دالەلدەدى. 1920 جىلى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى سەمەيگە بارىپ، حالىق سوتىنا باستىق بولدى. مۇحتار دا وندا زاڭ جۇمىسىن ىستەيتىن ەدى. بۇل ەكەۋى ول كەزدە بىرىگىپ ىستەيدى. 1921 جىلى سەمەيگە ۇلتشىل سماعۇل سادۋاقاس ۇلى گۋبەركومعا باستىق بولىپ بارعاندا مۇحتار سادۋاقاس ۇلىنىڭ جىگىندە بولدى. وندا دا مىرجاقىپ، سماعۇل، مۇحتارلاردىڭ ساياسي جولىن­دا ايىرما بولعان جوق. ءبارىنىڭ ءادىسى – وتارشىلدىقتى سىلتاۋ قىلىپ، الاشوردا جولىن ىسكە اسىرۋ ەدى... 1923 جىلى تاشكەنتە بارۋ سەبەبى باسماشىلار­مەن ساباقتاس بولۋ ەكەنى وسى كۇنى ايقىن­دا­لىپ وتىر... لەنينگرادتا مۇحتار بوكەيحان ۇلىمەن ءبىر ۇيدە تۇردى. بۇل كەزدە ول 1929 جىلى اشىلاتىن الاش­ور­دانىڭ كەڭەسكە قارسى جاسىرىن ۇيى­مىندا بولعانى اشىلىپ وتىر. وسى ۇيىمعا قاتىناسقانى ءۇشىن 1930 جىلدىڭ اياعىندا مۇحتار اباقتىعا الىندى». سا­بەڭ­­نىڭ بۇل جازباسىنان كوپ جايتتى اڭ­عا­رۋعا بولادى.

راسىمەن، مۇحتار اۋەزوۆ تاشكەنتتە بولعان كەزەڭدە ۇلتتىق باعىتتاعى سايا­سي ۇيىمدارمەن استىرتىن جالعاسىپ، بۇحارادا بولىپ، ءتىپتى بۇحارا حالىق رەسپۋب­ليكا­سى­نىڭ كونستيتۋتسياسىن جازۋ­عا قالام كۇشىن جۇمساعانى بەلگىلى. بۇل تۋرالى زاكي ءۋاليدي توعان ەستەلىك­تە­رىندە كەڭىنەن جازادى. زاكي ءۋاليديدىڭ باسشىلىعىندا 1920 جىلى بۇحارادا «تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگى» وداعى قۇرىلىپ، انادولىدان اتاتۇرىكتىڭ ارنايى وكىلى سۋبحي سايساللى-وعلى كەلگەن، كوپتەگەن ماڭىزدى شەشىم قابىلدانعان جيىنعا باشقۇرت، تۇرىكمەن، وزبەك زيالىلارىمەن بىرگە قازاقتاردان مۇحتار اۋەزوۆ، حايرەتتين بولعانباەۆ، دىنشە ءادىلوۆ قاتىسقان. سول تۇستا بۇحارادا الاش وقىعاندارىنان مىرزا ناۋرىزباي ۇلى، ءامىر ءناجىپ سەكىلدى تۇلعالار قىزمەت ەتكەنى بەلگىلى. بۇل رەتتە بالاۋسا بالعىن شاعىندا سەمەي سەمينارياسىنان تۇلەپ ۇشقان، كەيىننەن ءبىرى الەمگە ايگىلى كلاسسيك جازۋشى، كەلەسىسى ءماشھۇر شىعىستانۋشى بولىپ قالىپتاسقان اۋەزوۆ پەن ءامىر ءناجىپتىڭ تاعدىر سوقپاعى بۇحارادا توعىسۋى دا عاجاپ وقيعا. سەمي­نا­ريادا ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ قاتار وقىعان، مەكتەپتە نامىس جىرتىپ العاشقى «يارىش» فۋتبول كومانداسىندا بىرگە ويناعان قوس تارلانبوز وسىلايشا عۇمىر بويى تۇركى جۇرتىنىڭ قامىن جەپ، رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسادى. عۇلاما ءامىر ءناجىپ كەيىن سول قيماس-سىيلاس كۇندەرىنىڭ كۋاسىندەي ۇزەڭگىلەس دوسى م.اۋەزوۆكە ء«حىۇ عاسىرداعى مىسىرداعى مامليۋك قىپشاقتارىنىڭ تۇركى ءتىلدى ادەبيەتى مەن مادەنيەتى» دەگەن مونوگرافياسىن ارناۋى دا دوستىققا ادالدىقتىڭ جارقىن بەلگىسىندەي.

كوپتەگەن الاش قايراتكەرىنىڭ «تۇ­رىك­تىڭ تىڭشىسى، جاپون شپيونى، پان­تۇركيست» دەپ ايىپتالعانى بەل­گىلى. وسىن­­داي جازىقسىز جالادان ءزابىر شە­گىپ، تەپەرىش كورگەن اۋەزوۆ ارنايى حات جا­زىپ، ساياساتتان بويىن اۋلاق ۇستاي­تى­نىن، شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىنىن جاريا ەتتى. ول «عىلىم ءتىلى» دەگەن ماقا­لا­سىندا «قازاق كەشەگى ەزگىدە جۇرگەن ۋاقىتىندا «پانتۇركيستەر» ۇيرەتپەي-اق قىردا جۇرگەن قويشى-قو­لاڭشى دا تۇرىكتىڭ تىلەۋىن تىلەيتىن» دەگەنىمەن نەگىزگى ويىن «قازاق مادەنيەتىن تۇرىك ۇلگىسىنە قاراي تارتا بەرەتىن مۇعالىمدەردىڭ تۇتىناتىن نەگىزگى جولدارى – «پانتيۋركيزم»، «پانيسلاميزم» تاعى ءارتۇرلى «پانپالەنيزمدەردى» جول قىلىپ ۇستايتىنى بەلگىلى. بىراق سول «پانداردىڭ» جولىنا قاي جۇرت بولسىن نادان كۇنىندە عانا مويىن ۇسىنادى. مادەنيەتكە بەت قويىپ، باسقىشتاپ ىلگە­رىلەگەن سايىن «پانداردان» جۇرت جە­رىنىپ، پايداسىز ءبىر ءىس دەپ ساناپ، دالادا قالدىرادى. وسى كۇندە كوزىن جۇمىپ، اۋزىن اشىپ، ءتاتتى قيالدى قورەك قىلعان ادام بولماسا، شيراق اقىلمەن قاراعان كىسىگە بۇدان كەيىنگى «پان» – ساياسات اۋا­­سى ەكەنى ءمالىم بولارلىق بولعان» دەپ، «يزمدەردىڭ» سىرتتان تاڭىلعانىن ايقىندايدى. سويتە تۇرىپ، «قازاقتىڭ وقۋىن ەۆروپا جولىنا سالعانمەن – قازاق تۇرىكتەن الىستاپ كەتىپ، وقۋ ۇلگىسىن تۇرىكتەن الۋمەن – تۇرىكپەن تۋىسىپ كەتە قويۋىنا كىمنىڭ كوزى جەتەدى؟ جۇرتتىڭ رۋحى بىرىگۋدە تۇرسا، ساياسات ىڭعايى جۇرت رۋحىنىن سول كۇيىنە قاراپ بەت الاتىن بولسا، وقۋ ءىسى، ونىڭ ىشىندە عىلىم ءتىلى ەش ۋاقىتتا الىستاتىپ اكەتە المايتىنىن ءبىزدىڭ ۇعۋىمىز كەرەك» دەپ استارلاپ سويلەپ، بولاشاققا بولجام جاسايدى.

تاشكەنتتە تامىرلاس تۇركى ەلدەرىنىڭ كورنەكتى تۇلعالارىمەن، ءمۇناۋار قاري، فايزوللا حوجاەۆ، سادرەددين ايني، سۇلەيمەن شولپان سىندى ءجاديتشىل زيالىلارمەن ەتەنە ارالاسقان جاس مۇحتاردىڭ عىلىمعا، تۇركىتانۋعا تەرەڭ بەت بۇرعانى بايقالادى. 1922 جىلى تاشكەنتتەگى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسكەن اۋەزوۆ «ماناستى ايتۋشى ورتاسى» دەگەن تاقى­رىپ­تا عىلىمي بايانداما جاسايدى. ونى تىڭداۋعا اتاقتى ديۆاەۆپەن بىرگە كور­نەكتى قوعام قايراتكەرى سۇلتانبەك قوجانوۆ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى مۇقاڭنىڭ «ماناس» تاقىرىبىنا ەرتەرەك بارعانىن كورسەتەدى.

ارينە، الەمگە ايگىلى «ماناس» داستانى قىرعىز ۇلتىنىڭ بويتۇمارى بولسا، وسى ەپوستى العاش رەت قاعازعا ءتۇسىرىپ، دۇنيەجۇزىنە ءمالىم ەتىپ ناسيحاتتاعان ءماشھۇر عالىم ش.ءۋاليحانوۆ پەن الىپ ەپوستى زەرتتەۋدى سونى بەلەسكە كوتەرگەن اكادەميك جازۋشى م.اۋەزوۆتى باۋىرلاس قىرعىز حالقى ارداقتى پەرزەنتى ساناپ، ماقتانىش ەتەدى. اكادەميك-جازۋشىنىڭ ماناستانۋعا قوسقان شوقتىقتى ەڭبەگىنىڭ بىرەگەيى – «كيرگيزسكي گەرويچەسكي ەپوس «ماناس» دەگەن كولەمدى زەرتتەۋى. مونوگرافيانىڭ العاشقى نۇسقاسى 1934 جىلى دايىن بولعان. وسى ماڭىزدى زەرتتەۋدىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسى ش.ايتماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى قولجازبالار قورىندا ساقتالعان، 1936 جىلى ماشينكاعا تەرىلگەن دايىن نۇسقاسىنىڭ كوشىرمەسى ساقتالۋى، وسى نۇسقاداعى ءتيىستى ماتىندەردى قالام سيا ارقىلى تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ، تولىقتىرۋلار جاساۋى اۆتوردىڭ ماناستى زەرتتەۋگە ەرەكشە ىجداعات تانىتقانىنىڭ بەل­گىسى سەكىلدى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى م.اۋەزوۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا وراي عالىمنىڭ ماناس جىرىنا قاتىستى شوقتىقتى زەرتتەۋلەرىن توپتاستىرىپ، «قىرعىزدىڭ باتىرلىق ەپوسى «ماناس» دەگەن اتپەن جيناق ەتىپ جاريالادى. م.اۋەزوۆتىڭ «ماناس جىرىنىڭ حالىقتىق نۇسقاسى جاسالسىن» دەگەن ءسوزى – 1952 جىلى 8 ماۋسىمدا فرۋنزە قالاسىندا وتكەن «ماناس» جىرىنىڭ تاعدىرى تارا­زى­عا تارتىلعان جيىندا ايتقان كە­لە­لى وي، كەسىمدى پىكىرى. وسى تاريحي ءسوزى ار­قى­لى م.اۋەزوۆ «ماناس» جىرىن قىزىل يدەو­لوگيالىق شابۋىل جاساۋشىلاردان بىلىم­دار­لىقپەن قورعاپ، ەپوستىڭ قايتادان ءومىر سۇرۋىنە كەپىلدىك بەرەدى. ناتيجەسىندە، ىزعارلى ماسكەۋدەن ماناستى «زياندى، بۋرجۋازياشىل، ءدىنشىل، حالىققا جات ەپوس» دەپ جاريالاپ، قارا قۇيىن سوقتىرىپ، ەپوسقا قارالى ۇكىم شىعارعالى كەلگەن پروفەسسور الەكساندر بوروۆكوۆ باستاعان توپ دەگەنىنە جەتپەي قالادى. ماناس رۋحى جەڭىسكە جەتتى دەگەن ءسۇيىنشى حابار اقباس الاتاۋدان اسىپ، بۇكىل باۋىرلاس جۇرتتى تەبىرەنتىپ جىبەردى. مىنە، بۇل باتىل كوزقاراس مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ جايساڭ جاندى جازۋشى عانا ەمەس، تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي مۇراسىنا اراشا ءتۇسىپ قورعاي الاتىن الاشتىڭ ازۋلى كوكجالى ەكەنىن كورسەتەتىن تاعى ءبىر مىسال سەكىلدى. بەدەلى بيىكتەگەن اكادەميك قالامگەردىڭ كەيىن شىڭعىس ايتماتوۆ سياقتى باۋىرلاس حالىقتاردان جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس جازۋشىلاردى قول­داپ، دەمەپ جىبەرۋى دە ونىڭ تۇگەل تۇر­كىگە ور­تاق سايالى بايتەرەك بولعانىن ايعاق­تايدى.

كەمەلىنە كەلگەن كەمەڭگەر اۋەزوۆتىڭ الەمدىك وركەنيەتتى ەلدەردى ارالاعان ساپارلارىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلى تۇلعالارى مەن تامىرلى مادەنيەتىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك تاريحتان الاتىن ورنىن سالقىن اقىلمەن سالماقتاپ، ءتۇرلى كەزدەسۋدە ساليقالى وي تۇيگەنى بايقالادى. اسىرەسە «ينديا وچەركتەرى»، «امەريكا اسەرلەرى»، «جاپونيا كۇندەلىگىندە» الەم­دىك وزىق مادەنيەتپەن تۇركىلىك مي­راس­تاردى شەندەستىرگەن تولعامدارى جەت­كى­لىكتى.

قايدا جۇرسە دە تامىرىن ىزدەپ، حات­قا تۇسىرۋگە داعدىلانعان دانىشپان ايگىلى «ينديا وچەركتەرىندە»: «يندياعا بابۇردىڭ سوعىسپەن كىرىپ، وسى دەلي قالاسىنا شەيىن وزىنە قاراتىپ العان جىلى 1526 جىل ەدى. ينديانى باعىن­دى­رىپ، پاتشالىعىنىڭ ورتالىعى ەتىپ دەليدى بەلگىلەپ العان سوڭ بابۇر ءوزى ءتورت جىلدان كەيىن قايتىس بولادى. بۇل اتاقتى «بابۇرناما» دەيتىن تاريحتىق مەمۋار قال­دىر­عان جانە گازەلدەر جيناعىن تۋدىرعان، وزگە دە بىرنەشە كىتاپتار جازىپ كەتكەن ونەرلى جاننىڭ ءبىرى بولعان... 1526 جىلى ينديانى وزىنە قاراتقان بابۇردان باس­تاپ، 1707 جىلى ولگەن اۋراڭزەپكە دەيىن جاڭاعى شىنجىر-قاتار ءبىر توپ پاتشا سول « ۇلى موعولدار ءناسىلى» دەپ اتالادى» دەپ جازادى. وسىلايشا، شەجىرەلى تاريحتان سىر شەرتكەن اۋەزوۆ وسى اۋلەت سالعان تاج ماحالدى، قىزىل سارايدى تاماشالاپ، بابۇردىڭ بالاسى عۇمايۋننىڭ كۇمبەزىنە تاعزىم ەتىپ، «زامانىنداعى اۋىز­شا ناقىلدا: «تاجماحال» ايەل كوركىن كورسەتسە، عۇمايۋن مازارى ەر كوركىن تانىتادى» دەسەدى ەكەن» دەپ تەبىرەنىسىن بىلدىرەدى. ساپاردان قايتار جولدا ريمدە ەكى تاۋلىك بولعان ۇلى جازۋشى ءۇندىستان مەن ەجەلگى ريم عاجايىپتارىن سالىس­تى­رىپ بىلاي وي تۇيەدى: «بۇنداعى كەي داۋىرلەر مەن ينديانىڭ ارعىسى، كونە مادەنيەتى نىق تايتالاسادى دەۋگە بولادى. بەرگى «ۆوزروجدەنيە ءداۋىرى» بولسا، راس، بۇل تۇستا ينديانىڭ ءوز ونەرى، ەسكى ونەرى ۇدەمەيدى دە، ۇلى موعولدار مادەنيەتى قاتتى داۋىرلەيدى. بىراق ونىڭ ءوزىنىڭ ەۆروپادا، مىسىردا، ارابستاندا، يران مەن ورتا ازيادا مول توركىنى بار ەدى. موعول مادەنيەتى ءبىر زاماندا ەۆرو­پا­نىڭ شەگىنە بارىپ ورناعان كوردوۆو حاليفاتىنىڭ مادەنيەتىمەن انىق جالعاس» دەپ ادامزات تۋدىرعان ونەر مەن مادەنيەت جاۋھارلارىنىڭ ۇيلەسىمى مەن ۇندەستىگىنە قىزىقتى شولۋ جاسايدى.

ال «امەريكا اسەرلەرىندە» كولۋمب ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقتىڭ باتىر جىرلارى جانە ونىڭ وزگە ەپوستارمەن جالعاسى» دەگەن تاقىرىپتا ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيا، «وزبەك ەپوسى» تۋرالى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالعانىن حاباردار ەتكەن م.اۋەزوۆ كۇندەلىگىندە «مەنەن فولكلور جونىندە جانە «اباي» رومانى تۋرا­لى سۇرادى. مەن ول كىسىنىڭ كەڭ تۇردە ينتەرەس جاساعانىنا العىسىمدى ايتتىم. اۋەلى فولكلور دەپ، قازاق، قىرعىز، وزبەك، تۇرىكمەن، ياكۋتتاردا ەكى تراديتسيا – ۇلكەن جازبا [ادەبيەت] تۋعانىن، شەكسپير، گەتە، بالزاك، ورىس، امەريكان كلاسسيكتەرىن، ءوز تىلدەرىندە وقۋمەن، ءوز تىلدەرىندە وريگينال رومان، پەسالار تۋدىرۋمەن قاتار ۇلكەن فولكلورى بارىن ايتتىم... وكەان پوەزيا «ماناس» ەكەنىن تانىتتىم» دەپ بەلگىلەيدى.

«جاپونيا كۇندەلىكتەرىندە» اكادەميك جازۋشى 1957 جىلى تامىز ايىندا سول ەلدە بولعان ساپارىندا بەدەلدى جيىن­دار­دا ءسوز سويلەپ، جاپونداردىڭ ارحيتەكتۋرا، مۋزەي، تەاتر، كينو ونەرىن، ادەپكى تۇرمىس-تىرشىلىگىن تاماشالاپ، جاپون جا­زۋ­­­شىلارىمەن ەتەنە ارالاسىپ، ءتىپتى ۇي­لە­رىندە قوناقتا بولعانىن، كەزدەسۋلەردە ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن ناسيحاتتاعانىن مۇقيات جازادى. شالعاي ساپاردان جول سوقتى بولىپ شارشاپ كەلە جاتسا دا، تۇركيانىڭ ۇستىنەن وتەردە شابىتتانعان جازۋشىنىڭ قالامى جورعالاپ، تايپالىپ كەتكەنى بايقالادى: «ريمگە قاراي ۇشتىق... باعداتتى باس­پاي، انكاراعا قاراي تارتتى. ءبىز تۇرىك انكاراسىن باسىپ، ستامبۋلدان وتتىك... اۋىل كوپ، بىراق تۇرىك اۋىلدارى استە كوشە جاسامايتىن ءتارىزدى. انكاراعا شەيىن سولاي بولدى. ەگىس كوپتەن-كوپ، قاراداي جىرتىلعان جەرلەر كوپ ۇشىرايدى. تاۋ-تاۋ ادىر جوتالارىن، بەتتەرىن، دوڭگەيلەرىن وتە ءجيى پايدالانعان.... توعايلى، از ءۇيلى (كوبىنشە) اۋىلداردا جەمىستى باقتارى تەگىس بار دەۋ­گە بولادى. كەيىنىرەك تابيعات رەڭى ءتىپتى جاقسى بولا باستادى... ستامبۋلعا، انكاراعا اۋىسقان جاقتاردىڭ ءبارى تەگىس قالىڭ جىنىس، بۇيرا توعاي باسقان ءورلى، بيىك تاۋلار، ادىرلار، قىرقالار، ارالارىندا كولدەر، وزەندەر، بۇلاقتار ءجيى كورىنىپ قويادى. انكارا ماڭىندا ءبىر تاماشا كول بار ەكەن. جاعالارى تاۋلار بولعاندا، كول ءوزى ورالىپ-ورالىپ قى­زىق، كورىكتى شيماي سالىپ جاتىر... وندا ەكى جاعاسىنان تاۋلار قوسا ورالىپ ىلەسەدى. كول مەن تاۋ بۇرالىپ-ورالىپ ايمالاسقانداي. ساياحاتقا، قىزىقتاۋعا پاروحود قايىقتار ءجۇر كەزىپ. تۋريستەر جۇرگىزۋگە مەيلىنشە قىزىق بولعانداي. وريگينال، كول مەن تاۋ سيرەك، ەرەكشە بىتىمدەرى بار». وسى قىسقا جولجازبانىڭ ءوزىن مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ ەرەكشە شا­بىت­تانىپ، ءسۇيسىنىپ وتىرىپ جازعانى انىق بايقالادى.

ەندەشە، جاھاننىڭ قاي ولكەسىندە جۇرسە دە، نەبىر قيلى زامان، قيىن كۇندەردى باسىنان كەشسە دە، ەلىم دەپ ەلجىرەگەن جۇرەگى تۇگەل تۇركى جۇرتىمەن ءاردايىم تۇتاستىقتا لۇپىلدەگەن كەمەڭگەر جازۋشى، دانىشپان ءسوز زەرگەرىنىڭ اتاق-داڭقى با­ۋىرلاس ەلدەرگە نۇرلى جۇلدىز بولا بەرەدى دەپ بىلەمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 10:42

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار