رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

بي پاديشاسى

102 رەت كورسەتىلدى

مەن بۇل ماقالامدا امەريكانى قايتا اشايىن دەپ وتىرعان جوقپىن. ومىرىمىزدە سيرەك كەزدەسەتىن تالانتىمەن الەم حالقىن ءتانتى ەتكەن بي پاديشاسى شارا جيەنقۇلوۆا (1912-1991) اپامىزدىڭ سىر ەلىنە تىكەلەي قاتىسى بارىن ەلگە جەتكىزگىم كەلەدى. تۋما تالانتتاردىڭ ءومىرى تۇيتكىلدەردەن تۇراتىنى بار.

قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاعان قۇرمانبەك جان­داربەكوۆ (1905-1975) – شارا جيەنقۇلوۆانىڭ ءبىرىنشى كۇيەۋى. ال ەكىنشى كۇيەۋى جايلى ء«ومىرىم ­مە­نىڭ – ونەرىم» اتتى شارا اپامىز­دىڭ مەمۋارالىق كىتابىنىڭ (الماتى، 1992 ج.) ادەبي جازباسىن جاسا­عان شاربانۋ قۇماروۆانىڭ ەستە­لىگىنە جۇگىنسەك: «شاكەننىڭ كەيىنگى كۇيەۋى ۇشقىش بولعان. ونىمەن ءبىراز تۇرىپ، كەيىن اجىراسىپ كەتكەن. سول كىسى جايلى «قاناتتى باتىر» دەگەن تاراۋ جازىلعان. بىراق اپاي كەيىنىرەك سونى كىتاپ­قا ەنگىزبەي-اق قويالىقشى دەپتى. شارا اپاي ۇشقىش جولداسبەك نۇرىموۆ جايلى تاريح بەتتەرىن كەيىنگىلەردىڭ ريزاشىلىق سەزىم­مەن پاراقتايتىنىنا دا سەنىمدى بولعان»، دەپ جازىپتى. شارا اپا­مىزدىڭ بولجامى شىندىققا اينالا باستادى. قوس تۇڭعىشتىڭ (بي-ۇشقىش) تاريحي تاعدىرى شىن­دىعىن جانىبەك يساەۆ ىنىم­مەن العاش كوتەرگەنىمىزدى ريزاشى­لىق سەزىممەن ەسكە الامىن. ءسوزىم­نىڭ دالەلى رەتىندە: «ج.يساەۆتىڭ «ۆمەستو سەردتسە پلامەننىي موتور»، مەنىڭ «توعىسقان تۇڭعىش­تار تاعدىرى»، «ۇرپاقتارىمەن ۇلىق­تالعان ۇشقىش»، «يتاليادا قارىنداسىم تۇرادى» دەگەن ماقا­لالارىمدا سىرداريا اۋدانىنا قاراستى قازىرگى امانگەلدى اۋىلىنىڭ تۋماسى، قازاقتان شىق­قان تۇڭعىش ۇشقىش، بي پاديشاسى شارا جيەنقۇلوۆانىڭ كۇيەۋى بولعان جولداسبەك نۇرىموۆ تۋرالى تولىعىراق ايتىلعان-دى. بيىل قازاعىمىزدىڭ اتىن بي ونەرى ارقىلى الەمگە پاش ەتكەن سىر ەلىنىڭ كەلىنى بولعان شارا جيەنقۇلوۆانىڭ تۋعانىنا 110 جىل. سوندىقتان شارا اپامىز جايلى تولىعىراق مالىمەت بەرۋدىڭ رەتى وزىنەن-ءوزى سۇرانىپ تۇرعانداي. ەندەشە، وقىپ كورىڭىزدەر قۇرمەتتى وقىرمان.

ش.جيەنقۇلوۆا 1912 جىلى 18 شىلدەدە الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى بايمولدا جيەنقۇل ۇلى جەتىسۋ وڭىرىنە قا­دىرلى، بەدەلدى ءدىندار ادام بولىپتى. ونىڭ العاشقى ايەلى ءنۇربىبى 14 قىزعا قۇرساق كوتەرگەننەن كەيىن، ۇلدىڭ كەلۋىن كۇتكەنمەن، ەكىنشى ايەلى اياش تا 15-ءشى قىز شارانى ومىرگە اكەلەدى. كەيىن قاتارىنان ءۇش ۇل تاۋىپ، اياش اپا بايمولدا اۋلەتىنىڭ گەوگرافياسىن كەڭەيتە تۇسەدى. اكەسى شارانى 7 جاسىنان باستاپ ءدىني باعىتتا تاربيەلەيدى. ءۇي-جايى الماتىدا بولعانى­مەن، جازدا قىرعىزدارمەن شەكارا­­لاس «كوكبايراق» اتالعان جايلاۋ­دا جاس كەزىنەن باستاپ شارا اپا­مىز قازاقتىڭ التىباقان، اقسۇيەك ويىن­دارىن، ەسكى اندەردى بويىنا ءسىڭىرىپ وسەدى. بايمولدانىڭ اعاسى سۇلتانعازى – الماتىدا العاش كوم­سومول ۇيىمىنا، باسپا-اعار­تۋ سالالارىنا جەتەكشىلىك ەتكەن قايراتكەر. بولاشاعىن كەڭىنەن بول­جاي بىلەتىن سۇلتانعازى اعاسى شارانى ورىس مەكتەبىنە بەرۋگە ىقپال ەتەدى. جاستايىنان بيگە قۇ­مار ءبيشى قىز اتانىپ، 1928 جىلى 16 جاسىندا ول الماتىدا «وريون» كلۋبىندا العاشقى كونتسەرتىن وت­كىزەدى. سول كەزدە جەتىسۋ وڭىرىن­دە قازاق تىلىندە ء«تىلشى»، ورىس تىلىندە «يسكرا»، ۇيعىر تىلىندە «كامباعاللار اۆازي» دەپ اتالاتىن گازەتتەردىڭ باسپاحاناسىندا ۇيىمداستىرىلعان وسى كونتسەرتتەن تۇسكەن قارجى گازەتتەردىڭ قاجەت­تىلىكتەرىنە جۇمسالىپتى.

د.ا.قوناەۆپەن ءبىر سىنىپتا وقىعان شارا اپامىز: «كلاستا ۇزىن بويلى ديماش دەگەن بالا ورىسشا جاقسى ءبىلىپ، جەتىك وقى­دى، ءبىز وعان ورىسشا جازبا جۇ­مىستارىمىزدى تەكسەرىپ، ەسە­بىمىزدى شىعارىپ بەر دەپ جالىناتىنبىز... كەيىن ول مەكتەپتى ۇزدىك اياقتاپ، موسكۆاعا وقۋعا كەتتى»، دەپ ەسكە الىپتى.

سۇلتانعازى اعاسىنىڭ كومە­گىمەن شارا اپامىز قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. 1928 جىلى قازاقستاننىڭ استاناسى قىزىلوردادان الماتىعا كوشىرىلگەن كەزدە، شارا اپانىڭ ونەر سالاسىنداعى جاڭا ءھام جارقىن ءومىرى باستالدى. قازاقتىڭ دارىندى ۇلدارى: ق.قۋانىشباەۆ، ە.ومىرزاقوۆ، س.قوجامقۇلوۆ، ءا.قاشاۋباەۆ، ي.بايزاقوۆ، ق.جانداربەكوۆ، ق.بايسەيىتوۆ، ج.شانين، ت.ب. قىزمەت جاساعان الماتىدا اشىلعان تەاترعا شارا مەن كۇلاش اپالار دا شاقىرىلادى. وزدەرىن تالانتتارىمەن تانىتا بىلگەن شارا العاش رەت ب.ءمايليننىڭ «مايدان» پەساسىنداعى ءپ ۇلىش ءرولىن تاماشا وينايدى.

1929-1934 جىلدارى تەاتر­داعى قىزمەتى كەزىندە قازاق جانە شەتەل دراماتۋرگتەرىنىڭ شىعار­مالارىنداعى باستى رولدەردە ويناعان شارا اپامىز اكتريسا رەتىندە دە ەلگە تانىمال بولا باس­تايدى. بىراق بيگە دەگەن مۇمكىن­دىگى مەن ىقىلاسى، قۇمارلى­عى سول سالاعا جەتەلەي بەرىپتى. 1934 جىلى مۋزىكالىق دراما تەات­رىنا (قازىرگى قازاق وپەرا جانە با­لەت ­تەاترى) اۋىستى. مۇن­دا م.اۋە­زوۆتىڭ «ايمان-شول­­پان» مۋزىكالىق دراماسىندا ە.گ.برۋ­سيلوۆسكيدىڭ «قىز جىبەك»، «جال­بىر»، «ەر تارعىن» وپەرالارىندا ۇلتتىق بيلەردى ورىندايدى.

1933 جىلى قىركۇيەك ايى­نىڭ 8-ءى كۇنى «ۇلتتىق ونەردى دامىتۋ شارالارى تۋرالى» بك (ب) پ قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنىڭ قاۋلىسى شىقتى. سول كەزدەگى حا­لىق اعارتۋ كوميسسارى ت.جۇرگەنوۆ وسى قاۋلىنى نەگىزگە الىپ، شا­رانى تاشكەنت شاھارىنا جىبە­رىپ، بيشىلەر تامارا حانۋم، مۋك­كارام تۇرعانباەۆالاردان وزبەكتىڭ «قاتتا-ويىن» دەگەن ءبيىن ۇيرەنىپ كەلۋگە تاپسىرما بەرەدى. قازاقستاننىڭ 15 جىل­دىق مەرەكەسىنە ارنايى كەلگەن «بۇكىل وداقتىق ستاروستا» اتان­عان م.ي.كالينين باسقارعان قوناقتاردىڭ الدىندا وزبەك دا­بىل­شىسىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن وسى ءبيدى تاماشا ورىندايدى. شارا اپامىز سول كەز تۋرالى: «بۇل قۋانىشتى سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايمىن، كوزبەن كورگەندەر وتە ريزا بولىپ، قول سوققان حالىق­تىڭ قوشەمەتىنەن تەاتردىڭ ءىشى دۋىل­داپ كەتتى، ءبيدى بىرنەشە رەت قاي­تالادىم»، دەپ ەسكە الىپتى.

جوعارىدا اتالعان قاۋلىعا سايكەس الماتىدا مەملەكەتتىك مۋزىكا ستۋدياسى قۇرىلدى. سون­دىقتان قازاق دراما تەاترى انگە، بيگە بەيىم ءا.قاشاۋباەۆ، ك.باي­سەيىتوۆا، ي.بايزاقوۆ، ق.جان­داربەكوۆ، ق.بايسەيىتوۆ جانە ك.جيەن­قۇلوۆانى جاڭا اشىلعان ستۋدياعا اۋىستىرادى. 3-4 ايدىڭ ىشىندە ستۋديا تۇلەكتەرى ءبىرىنشى رەت ساحنا پەردەسىن 1934 جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا «ايمان-شولپان» مۋزىكالىق كومەدياسىمەن اشادى. مۋزىكالىق تەاتردىڭ ەكىنشى سپەكتاكلى رەۆوليۋتسيادان بۇرىنعى قازاق اۋىلىنىڭ ومىرىنە ارناپ جازىلعان ب.ءمايليننىڭ «شۇعا» پەساسىن ساحنالاپ، وندا شارا ءارى بيلەپ، ءارى كۇلزيپانىڭ ءرولىن ورىندايدى. تەاتر كوپ ۇزاماي حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان «قىز جىبەك»، «جالبىر»، «ەر تارعىن» وپەرالارىن ساحناعا شىعارادى.

قازاقتىڭ بي ونەرىنىڭ العاش­قى قالىپتاسۋى كەزىندە ولشەۋسىز ەڭبەك ەتكەن، ۇلتتىق بالەت ونەرى­نىڭ دامۋىنا يگى ىقپال جاساعان كەڭەس وداعى ۇلكەن تەاترىنىڭ ءبيشىسى ءارى بالەتمەيستەر-پەدا­گو­گى ا.ا.الەكساندروۆ ەدى. ناركوم توراعاسى ت.جۇرگەنوۆ ول كىسىنى الماتىعا ارنايى شاقىرىپ، تەاتر­عا العىزادى. شارا اپانىڭ بي ونەرىندەگى العاشقى ۇستازى دا وسى كىسى ەدى.

1936 جىلدىڭ مامىر ايى­نىڭ 17-28-ءى كۇندەرى ماسكەۋدە قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ون كۇن­دىگى ءوتتى. وندا «قىز جىبەك»، «جال­بىر» سپەكتالدەرىمەن بىر­گە ا.جۇبانوۆتىڭ تىكەلەي باس­شى­لىعىمەن ۇيىمداستىرىل­­عان كازتسيك اتىنداعى حالىق اس­پاپ­تار وركەسترى (قازىرگى قۇرمان­عا­زى اتىنداعى اكادەميالىق ۇلت-اسپاپتار وركەسترى) جۇرتشىلىق­تىڭ نازارىن بىردەن اۋداردى. مامىردىڭ 26-سى كۇنى ۇلكەن ­تەاتردا قورىتىندى كونتسەرت ءوتىپ، وعان ي.ۆ.ستالين باستاعان ساياسي بيۋرو مۇشەلەرى تۇگەل قاتىسادى. شارا اپامىز ورىنداعان قازاق بيلەرىنە كوپشىلىك كورەرمەنمەن بىرگە ءستاليننىڭ ءوزى ريزاشىلىق­پەن قول سوعادى. بۇل جايلى شارا اپامىز: «قول سوققان حالىقتىڭ قوشەمەتىنەن ۇلكەن تەاتردىڭ ءىشى تەڭسەلىپ كەتكەندەي بولدى. استانا كورەرمەندەرى قازاقستاننىڭ ما­دەنيەتى مەن ونىڭ جەتىستىك، تا­بىس­تارىمەن كەڭ تۇردە تانىستى. قازاقتىڭ كوپتەگەن دارىندى اك­تەرلەرىنىڭ، انشىلەرىنىڭ، ورىن­داۋشىلارىنىڭ جانە سۋىرىپسالما اقىندارىنىڭ ونەر شەبەرلىگى موسكۆالىقتاردى شىن مانىندە تاڭعالدىردى»، دەپ ەسكە الىپتى.

1938 جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش كوركەم ءفيلمى «امانگەلدى» ءتۇسى­رىلىپ، وندا شارا اپامىز باتىردىڭ جۇبايى ءارى سەرىگى بالىمنىڭ ءرولىن ورىندايدى. بالىم رەۆوليۋتسيا جىلدارى ەرىمەن بىرگە جورىققا اتتانىپ، بوستاندىق ءۇشىن ايقاسقا تۇسكەن قازاقتىڭ جاۋىنگەر وجەت قىزىنىڭ جيىنتىق بەينەسى بولاتىن. كوپ ۇزاماي شارا ۇلت­تىق بي ءانسامبلىن ۇيىمداستىرۋعا كى­رى­سەدى. تەاتردا ءوز ورنىنا جاس بي­شىلەر ن.تاپالوۆا مەن ك.كارا­بالينوۆانى، ءبيشى جىگىتتەر اراسىنان ا.بەكبوسىنوۆتى دايىندايدى. اتالعان ەسىمدەر قازاق ۇلتتىق بي ونەرىنە زور ۇلەس قوسقان تۇلعالارعا اينالدى.

شارا ۇيىمداستىرعان ءانسام­بلدىڭ ءبىراز مۇشەلەرى 1959 جىلى نيۋ-يوركتە وتكەن كورمەدە امەري­كانىڭ ءبىرتالاي قالالارىن ارا­لاپ، وندا شارا اپامىز «كوكپار» ءبيىن ناقىشىنا كەلتىرە ورىنداپ، كوپ­شىلىك قۇرمەتىنە بولەندى.

شارا اپانىڭ رەپەرتۋارى قازاق بيلەرىمەن عانا ەمەس، باسقا ۇلت­تاردىڭ بيلەرىمەن تولىعا ءتۇستى. بي ونەرىندەگى ىزدەنىمپازدىعىمەن كوزگە تۇسكەن شارا اپامىز ءوزىنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگى جايلى بىلايشا ەسكە الادى: «كونتسەرت جۇرگىزۋشىسى ورىندالاتىن ءبيدىڭ ماعىناسىن، ونىڭ ورىندالۋ ەرەكشەلىگىن حا­لىققا ايتىپ ءتۇسىندىرىپ بولعانعا دەيىن مەن سول حالىقتىڭ ۇلتتىق كيىمىن كيىپ ۇلگەرەمىن دە، ءبيدى ءانىن ايتا ءجۇرىپ بيلەيمىن. كەيىن ساناسام، ونداي بيلەردىڭ سانى 36-دان اسىپ تۇسەدى ەكەن.... ارميان، ازەربايجان، گرۋزين بيلەرىن ۇيرە­تىپ، ولاردى ساحناعا قويعان بالەتمەيستەر يليا ارباتوۆ ەدى دە، ورىس بيلەرىنىڭ ەرەكشەلىگىن مەنىڭ بو­يىما سىڭىرگەن كسرو حالىق ءارتىسى پيات­نيتسكي اتىنداعى اكادەميا-­­
لىق حور كوللەكتيۆىنىڭ بالەتمەيس­تەرى، پروفەسسور تكاچەنكو مەن تاتيا­نا ۋستينوۆالار بولدى. شى­عىس بي­لەرىنىڭ كوبىن ۇيرەتكەن كەڭەس وداعى ۇلكەن تەاترىنىڭ با­لەتمەيستەرى بالەيزوۆسكيدىڭ، قى­زۋ­قاندى سىعان بيلەرىنىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن تانىتقان ليليا چەر­نايالاردىڭ ەسىمدەرىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەرەكشە قۇرمەتپەن ەسىمە ساقتاپ كەلەمىن»، دەپ تەبىرەنە جازىپتى.

1941 جىلى ماسكەۋگە وداقتىق ەسترادا ونەرىنىڭ بايقاۋ كونكۋرسىنا ج.وماروۆا مەن شارا اپامىز قاتىسۋعا كەلگەندە، سوعىس باس­­تالىپ كەتەدى. مەملەكەتتىك قور­­­عانىس كوميتەتىنىڭ بۇيرىعى بو­­­يىنشا ارتىستەردى بىرنەشە ۇگىت بري­گادالارىنا ءبولىپ، اسكەري كيىم بەرىپ مايدان شەبىنە جىبەرەدى. شارا اپا دا ءوز انسامبلىمەن سوعىس ءجۇرىپ جاتقان ەلىمىزدىڭ باتىس اۋداندارىنا اتتانادى. انسامبل ارتىستەرىمەن بىرگە ءانشى ق.لەكەروۆ، ع.قۇرمانعاليەۆ، ن.ساشينينا، ۆ.كالتون، ءا.ابىشوۆتەر بىرگە جۇرەدى. اسكەري ساپاردان ماق­تاۋ گراموتاسىن، گۆاردياشىلار كيە­تىن قارا بۋركا مەن قولعا ۇستاي­تىن ءساندى تاياقتى سىيعا الىپ، امان-ەسەن ماسكەۋگە ورالادى. ءسوي­تىپ، مەملەكەتتىك قورعانىس كو­مي­­تەتىندە ەكىنشى رەت ستالين­مەن جۇز­دەسەدى. بۇل تاريحي ءساتى تۋرالى شارا اپامىز: «باياعى­دا، ونكۇندىك كەزىندە كورگەنىمنەن كوپ وزگەرگەن، سامايىنا اق تۇس­كەن، ءجۇزى سىنىق كورىندى. بىزگە ستا­لين راحمەت ايتىپ: «سىزدەردىڭ اندەرىڭىز، بيلەرىڭىز، كۇيلەرىڭىز قىزىل ارميانىڭ رۋحىن كوتە­رىپ، كۇشىنە كۇش قوستى. سىزدەردىڭ ايتقان اندەرىڭىز جاۋعا وق بو­لىپ اتىلدى»، دەگەنىن ەش ۋاقىتتا ۇمىت­پايمىن. سول كەزدە مايدان شەبىندەگى ءبىر كونتسەرتىمىز ءوتىپ جاتقاندا «ۇرىسقا» العا دەگەن بۇيرىق بەرىلگەندە، پۋلەمەتچيك جمۋروۆ دەگەن جاۋىنگەر ورنىنان تۇرىپ، مەن ءبىرىنشى وعىمدى قازاق حالقىنىڭ ونەرى ءۇشىن جاۋعا اتامىن دەگەنى ەسىمە ءتۇستى. سول كۇنى ما­عان جانە ءانسامبلدىڭ بارلىق مۇشەسىنە قورعانىس كوميتەتى­نىڭ قۇرمەت گراموتاسى ەكىنشى رەت تاپسىرىلدى»، دەپ ەسكە الادى. شارا اپامىز ءوز ەڭبەگىمەن تاپ­قان قارجىسىنا قىزىل ارمياعا كو­مەك رەتىندە تانك ساتىپ الىپ بەرگەن بولاتىن. سوعىس بارىسىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرعان قولباسشى ي.ۆ.ستاليننەن شارا اپامىز تەلەگرامما دا العان. سوعىس باستالعان كەزدە مايدان شەبىندە بولعان شارا اپا كۇيەۋى ۇشقىش ج.نۇرىموۆ­پەن كەزدەسە المايدى. ەكىنشى رەت 1942 جىلى كسرو حالىق ءارتىسى ليۋدميلا رۋسلانوۆامەن بىرگە ەكىن­شى ۋكراينا مايدانىندا بولىپ، ءۇش ايداي الدىڭعى شەپتە كون­تسەرتتەر قويادى. وسى ساپارىن­­دا جولداسبەك اعامەن كەزدەسىپ، بىر­­گە بولادى. مىنا سۋرەت سول كەز­­­­دەن قالعان ەكەۋىنىڭ قۋانىشتى سات­تە­رىنىڭ ەسكەرتكىشى بولسا كەرەك.

سوعىستان كەيىنگى جىلدارى قىزمەتىن قازاق فيلارمونياسىندا جالعاستىرىپ، 1962-1966 جىلدارى قازاق ءان-بي ءانسامبلىنىڭ باسشىسى، 1975 جىلعا دەيىن الماتى حورەوگرافيا ۋچيليششەسىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. ول قازاق ونەرىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ، ۇلتتىق بي ونەرىن عى­لىمي تۇرعىدا تەرەڭ زەرتتەپ، قا­زاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرىپ، سالت-ءداستۇر حالىق بيلەرىنە جاڭا دەم بەردى. 1938 جىلى «امان­گەلدى» كينوفيلمىندە بالىم ءرولىن سومداعان شارا اپامىز ش.ايمانوۆتىڭ 1957 جىلى تۇسى­رىلگەن ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» فيلمىندە قازاقتىڭ مىڭ بۇرالعان ءبيشىسى رەتىندە ءوزىن ءوزى سومدادى.

بي پاديشاسى رەتىندە تۋعان حالقىنىڭ ەسىندە ماڭگىلىككە قال­عان شارا اپامىز قازاق كسر ەڭ­بەك سىڭىرگەن ءارتىسى، حالىق ءارتى­سى، مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەا­تى، «لەنين»، ەكى مارتە «ەڭ­بەك قىزىل تۋ»، «قۇرمەت بەلگىسى» ور­دەن­دەرىمەن ماراپاتتالعان، ­بىرنەشە مەدالدىڭ يەگەرى. ­«قا­­­زاق ء­بيى»، «سىمبات»، ء«ومىرىم مە­­نىڭ – ونە­رىم»، «بي قۇپياسى» كىتاپ­­تا­رىنىڭ اۆتورى.

ماقالامىزدىڭ نەگىزگى ار­قاۋى بولىپ وتىرعان د.قو­ناەۆ، ش.جيەنقۇلوۆا، ج.نۇرى­موۆ اعا­لارىمىز بەن اپالا­رى­مىز­دىڭ ءومىر جولدارىنداعى كەي­بىر ساتتەرى­نىڭ ءبىر-بىرى­نە بايلانىستىلىعى وقىر­مان­دارىمىزدى بەيجاي قال­دىرماس دەگەن ويدامىن. ۇشەۋى دە ءبىر جىلدىڭ تۋمالارى (1912 ج.). جوعارىدا شارا اپامىزدىڭ سىنىپتاسى بولعان د.قوناەۆ جايلى ەستەلىگىن كەلتىردىك. ەندى بۇگىن­گى جاڭا قازاقستان جاعدايىن­دا ەسىمى قايتا ەلەنگەن د.قوناەۆ اتامىزدىڭ شارا اپامىز جايلى مىنا ەستەلىگىن كەلتىرگەننىڭ ارتىقتىعى بولماس. «مەن سونداي سيقىرلى ونەر يەسى دەپ شارا – شىن اتى گۇلشارا جيەنقۇلوۆانى ايتار ەدىم. ول دا الماتىنىڭ قىزى، تۇيەدەي قۇرداس ەدىك، ونداي مىڭ بۇرالعان ءبيشى ەندى تۋار، بىراق بۇعان دەيىن كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. شارا باشقۇرتشا دا بيلەيتىن، گرۋزينشە دە بيلەيتىن. ول بيلەمەگەن بي جوق. (د.قوناەۆ. اقيقاتتان اتتاۋعا بولمايدى ا.، 1994 ج. 371-ب).

شىعىس وركەنيەتىنىڭ ورتالىعى بولعان قاسيەتتى سىر ەلىن ەشكىم جاتسىنباعان. د.قوناەۆتىڭ سىر توپىراعىنا دەگەن قۇرمەتى جايلى ءوزى جازىپ كەتكەن كىتاپتارىنان كوپ دالەل كەلتىرۋگە بولادى. ۇشقىش ج.نۇرىموۆ اعانىڭ ءبىرىنشى جارى گۇلسىم اپادان ومىرگە كەلگەن زارەما جولداسبەكقىزى د.قوناەۆتىڭ ارنايى ۇشاعىندا 21 جىلدان اسا بورتسەرىك (ستيۋاردەسسا) قىزمە­تىن اتقارعانى مەن قاراستىرىپ وتىرعان تۇلعالاردىڭ ومىرلەرىن جاقىنداستىرا تۇسەتىندەي.

36 ۇلتتىڭ ءبيىن مەڭگەرگەن بي پاديشاسى شارا اپامىز بەن 15 ءتۇرلى ۇشاقتىڭ تەحنيكالىق ءتىلىن مەڭگەرگەن قازاقتان شىققان تۇڭعىش ۇشقىش، سىر پەرزەنتى جولداسبەك نۇرىموۆتىڭ 9 جىل­دىق جۇبايىلىق ومىرلەرىنىڭ بىر­گە ءوتۋى – شارا اپامىزدىڭ سىر ەلىنە جاقىندىعىنىڭ بۇل­تارت­پاس دالەلى. بىزدەردىكى تۋعان تو­پى­راعىنىڭ قاسيەتىن وسى ءۇش تۇل­عانىڭ ونەگەلى ءومىر جولدارى ار­قىلى جاستارىمىز بىلە بەر­سىن دەگەن وي. شىمكەنت قا­لاسىنا جەر­لەنگەن ۇشقىش ج.نۇ­رىموۆ ەسى­مىنە كوشە بەرىل­گەن، تاعزىم الاڭىنداعى ەس­كەرتكىشكە ەسىمى ەنگىزىلگەن، تۇرعان ۇيىنە ارنايى تاقتا قويىلعان. وسىلاردى ەسكەرىپ، جاڭا قازاق­ستان جاعدايىندا وبلىس، قالا، اۋداننىڭ جاڭا باسشىلارى دا ولاردىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ قاجەت­تىگىن ەسكەرەر دەگەن ۇكىلى ۇمىتپەن ويىمىزدى ءتامامدايمىز.

 

قازىباي قۇدايبەرگەنوۆ،

پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 10:42

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار