پەتروپاۆلدىڭ جولىن قۇشپاسىن...
ەكىباستۇز جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى – وڭىردەگى ەڭ كونە ەنەرگەتيكالىق نىسانداردىڭ ءبىرى. قۇرىلىسى وسىدان 70 جىل بۇرىن ەكىباستۇز گۋلاگ-ىندا جازاسىن وتەگەن «ساياسي قىلمىسكەرلەرمەن» قولعا الىنىپ, 1962 جىلى تولىق تاپسىرىلعان. العاش قۇرىلعان ۋاقىتتا دا ۇلكەن كەدەرگىلەرگە كەزىگىپ, سۋ تاپشىلىعىنا تاپ كەلگەن. كوپ ۋاقىت تەحنيكالىق سۋدى كادىمگى تسيستەرنامەن تاسىپ كەلگەن كاسىپورىن كەيىن ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسىنىڭ سالىنۋىمەن بۇل ماشاقاتتان قۇتىلادى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى بۇل ورتالىق بىرنەشە ينۆەستوردى اۋىستىرىپ ۇلگەردى. قولدان-قولعا ءوتىپ, اقىر اياعى «ورتالىق ازيا ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى» قۇرامىنا ەنەتىن «پاۆلودارەنەرگو» اق مەنشىگىنە ءوتىپ تىندى. الايدا ءوڭىردىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى بۇل الپاۋىت كومپانيا ەكىباستۇزدىق جىلۋ بەرەتىن كاسىپورىندى وڭدىرمادى. نەگىزىنەن بۇل ستانسا جىلۋ مەن ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەدى. ودان شىعاتىن بارلىق قۋات قالا قاجەتتىلىگى ءۇشىن جۇمسالاتىنىن ايتۋ كەرەك. جەكە تۇتىنۋشىلار مەن زاڭدى تۇلعالاردان جىلۋ مەن ەلەكتر جارىعى ءۇشىن تۇسەتىن تولەماقى, تولەماقى بولعاندا اي سايىنعى ميلليونداعان قاراجات اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ قالتاسىنا قۇيىلادى. وكىنىشكە قاراي, ول سومانى ەشكىم تاپ باسىپ ايتىپ بەرە المايدى. جەكە كومپانيانىڭ باسشىلىعى بۇل قاراجاتتىڭ كولەمىن قۇپيا تۇردە ۇستاپ, سىر شاشقىسى كەلمەيتىنىندە دە ءبىر گاپ جاتقان سىڭايلى.
بۇگىندە ەكىباستۇز جەو-دا الداعى قىسقا قازاندىقتار مەن تۋربينالاردى, تەحنولوگيالىق جەلىلەردى دايىنداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر-مىس. الايدا جاقىندا وعان ارنايى بارعان جەرگىلىكتى ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى جاعاسىن ۇستاپ قايتىپتى. جاي كىسى بوساعاسىن اتتاپ باسا المايتىن ستراتەگيالىق نىساننىڭ ءىشى شىنىمەن كوڭىل قۇلازىتارلىقتاي دەسەدى. ونداعى قاۋساپ تۇرعان قازاندىقتار, يتەرىپ قالسا قۇلايتىنداي جاعدايعا جەتكەن ىشكى تەحنولوگيالىق جەلىلەر, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ باتەڭكەسىنە جابىسقان شاڭ-توزاڭ بارعانداردى قاتتى شوشىتىپتى.
ەكىباستۇز قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ارمان امىرعالينوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, «كاسىپورىن توزۋدىڭ ەڭ سوڭعى شەگىندە تۇر. ەگەر جاعداي قازىرگى تۇرعىدان وزگەرمەسە, ءبىزدىڭ جەو پەتروپاۆل-
داعى جەو-2-ءنىڭ كەبىن قۇشاتىنى
انىق».
– بۇل ورتالىقتىڭ ىشكى تىرشىلىگىنە قاتىستى كۇماندارىم راستالدى. كاسىپورىندا اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى وتە باياۋ, جوسپارلانعان شارالاردىڭ نەبارى 20 پايىزى ورىندالعانىن ەستىپ بىلدىك. ەكىنشىدەن, جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن مەردىگەرلەردىڭ بارلىعى انىقتالماعان. سەبەبى كومپانيالاردىڭ كوبى اتقارعان جۇمىسى مەن كورسەتكەن قىزمەتى ءۇشىن بۇعان دەيىن جىلۋ ورتالىعىنان اقشاسىن الا الماي, سارساڭعا سالىنىپتى. ودان مىقتاپ ساباق العان جەرگىلىكتى قۇرىلىس-مونتاجداۋ فيرمالارى ەندى ول جاققا اتتاپ باسقىسى كەلمەي وتىرعانعا ۇقسايدى. ءتىپتى بارلىق جوسپارلانعان جوندەۋ جۇمىسى تولىق اتقارىلعان كۇننىڭ وزىندە دە قىسقا نەبارى 7 قازاندىق دايىن بولاتىن كورىنەدى. قىس سۋىق بولسا, بۇل كولەمدەگى قازاندىقتاردىڭ شاماسى قالانى جىلۋمەن دۇرىس قامتۋعا جەتپەيدى, – دەيدى ا.امىرعالينوۆ.
ونىڭ ۇستىنە, شاھارداعى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ جاعدايى دا تىم ايانىشتى. بارلىق جىلۋ قۇبىرىنىڭ 89 پايىزى توزىپ, ءشىرىپ تۇر. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, الداعى قىستا قىس كارىنە ءمىنىپ, ساقىرلاعان سارى اياز اپتالاپ تۇرىپ السا, كونەرگەن قۇبىرلاردىڭ شىداس بەرەتىنىنە ەشكىم كەپىل ەمەس. وسى ۋاقىتقا دەيىن نەبارى 500 مەتر قۇبىر اۋىستىرىلىپ, 3 مىڭ مەترگە جۋىق جەلى اعىمداعى جوندەۋدەن وتكەن. اعىمداعى جوندەۋ قۇبىردى جاڭارتۋ دەگەن ءسوز ەمەس, ەسكىسىن جاماپ-جاسقاۋ ەكەنىن زەيىندى ادام بىردەن تۇسىنەر. ال ونسىز دا ءىشى-سىرتى توتىعىپ, ينەنىڭ ۇشىنا ىلىگىپ تۇرعان جەلىلەر ءسال مۇمكىندىك بەرىلسە ساڭىلاۋ تابۋعا دايار تۇراتىنى ايدان انىق.
«ەكىباستۇزجىلۋەنەرگو» جشس-نىڭ باس ديرەكتورى پاۆەل مەلنيچۋك بۋ جانە سۋ جىلىتۋ قازاندىقتارىن جوندەۋ شىنىمەن ناشار ءجۇرىپ جاتقانىن مويىندايدى. ماسەلەن, №12 قازاندىقتاعى جۇمىستار نەبارى 46 پايىزدى, №13 قازاندىقتا 39 پايىزدى قۇراسا, №6 قازاندىق بويىنشا بەلگىلەنگەن شارالارعا مەردىگەر مۇلدە كىرىسپەپتى. تاعى ءبىر قازاندىق بويىنشا مەردىگەر تابىلماي وتىر. جۇمىستاردىڭ كەستەدەن كەشىگۋىنىڭ سەبەپتەرى ءارتۇرلى دەيدى. ياعني قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار دەر كەزىندە جەتكىزىلمەگەن, ماتەريالدار باعاسى ۇنەمى قۇبىلىپ تۇراتىندىقتان, كەلىسىمشارتتاردى قايتا-قايتا بۇزۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. الداعى قىسقا جوعارىدا اتالعان قازاندىقتاردان بولەك تاعى 3 قازاندىقتى تالاپقا ساي ەتۋ كەرەك. الايدا بۇل نىسانداردا جۇمىستىڭ قاشان باستالاتىنىن باس ديرەكتوردىڭ ءوزى تاپ باسىپ ايتا المايدى. انىعى, كاسىپورىن باسشىسىنىڭ ءوزى قىسقا ازىرلىك ساپاسى وتكەن جىلعا قاراعاندا ايتارلىقتاي تومەن بولارىن مويىنداپ وتىر. «پاۆلودارەنەرگو» اق-نىڭ ەكىباستۇزدىق ەنشىلەس كومپانياعا مۇلدە جاناشىرلىق تانىتپايتىنىن دا ەمەۋرىنمەن جەتكىزدى. مىسال ءۇشىن, ەڭبەك ۇيىمى قازىرگى ۋاقىتتا قىزمەتكەرلەرىنە اۆانس بەرۋگە جانە سالىقتاردى تولەۋگە 75 ملن تەڭگە تابا الماي, شارق ۇرىپ وتىر.
بايتال تۇگىل, باس قايعى
ەڭ سوراقىسى, كاسىپورىننىڭ وزگە ەڭبەك ۇيىمدارى الدىنداعى قارىزى دا قوردالانىپ, جىلدان-جىلعا ۇلعايۋدا. «گورۆودوكانال» مەن «بوگاتىر كومىر» كاسىپورىندارىنا جۇزدەگەن ملن تەڭگە بەرەشەك ەكەن. كاسىپورىننىڭ كورسەتكەن قىزمەتى ءۇشىن بيۋدجەتتىك ۇيىمدار مەن تۇتىنۋشىلار جالپى سوماسى 500 ملن تەڭگەگە جۋىق قارىز بولىپ شىقتى. بىراق ونىڭ جۋىر ۋاقىتتا قايتا قويۋى دا كۇماندى.
شاھارداعى «وتارقا» گازەتىنىڭ جازۋىنشا, تاياۋدا قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى كەزەكتى رەت كاسىپورىنعا بارىپ, ۇجىممەن كەزدەسۋ وتكىزگەندە قاراپايىم جۇمىسكەرلەردىڭ شاعىمى ايتىلعان. «قۇبىر قاپتاۋشى رايگۇل ۋميەۆا ەڭبەك ەتۋگە جاعداي جاسالماعانىنا, ەڭبەكاقىنىڭ تومەندىگىنە شاعىندى. تاعى ءبىر جۇمىسكەر جۇمىس ورنىنىڭ لاستىعىن, شاڭ-توزاڭ جۇتىپ ازەر تىنىستايتىندارىن ايتتى. «باقساق, باقا ەكەن» دەگەندەي, زياندىلىعى ءۇشىن بەرىلەتىن ءسۇت 2 ايدان بەرى قولعا تيمەپتى, جەكە قورعانىش قۇرالدارىن كورۋدەن قالعان. امالدىڭ جوقتىعىنان پايدالانىلعان قۇرالداردى جۋىپ, قايتا كيەدى ەكەن. مۇنى ەستىگەن حالىق قالاۋلىلارى باس شايقاسا, دەپۋتات سەرىك ماكاروۆ: «ەڭبەكتى قورعاۋعا جاۋاپتى ادام جۇمىستى توقتاتپاي قايدا قاراپ ءجۇر؟» دەپ سۇراۋ سالىپ ەدى, مارينا رۋسينوۆا: «ايتىلعان ءسوزدىڭ ءبارى اقيقات. مۇندايدا جۇمىس توقتاتىلۋعا ءتيىس. الايدا وعان باسشىلار رۇقسات بەرمەيدى», دەدى», دەپ جازادى قالالىق گازەت.
وسىندايدا حالقىمىزدىڭ «بايتال تۇگىل, باس قايعى» دەگەن ناقىلى ەرىكسىزدەن ەسكە تۇسەدى. جۇمىسكەرلەرىن قاراپايىم قورعانىش قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىرعان كاسىپورىن باسشىلىعىنا ء«وندىرىستى جاڭارتىڭدار» دەپ تالاپ قويۋ قانشالىقتى قيسىندى؟
بىلگەنىمىزدەي, بۇگىندە جىلۋ ورتالىعىنداعى ەڭبەكاقىنىڭ ازدىعىنان جۇمىسكەرلەر دە كوپ تۇراقتامايدى ەكەن. ال كومپانيا باسشىلىعى بۇل تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن قولدانىستاعى جىلۋ جانە جارىق تاريفتەرىن كوتەرەيىك دەپ ۇسىنىس تاستاعان. بۇل ۇسىنىستى قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى قابىلداماپتى. ونسىز دا كوپشىلىك تۇتىناتىن تاۋارلار ءۇستى-ۇستىنە قىمباتتاپ, كەيبىر قىزمەت تۇرلەرى اسپانداپ بارا جاتقان ۋاقىتتا ءتاريفتى ءوسىرۋ قيسىنعا كەلمەيتىن, جۇرتشىلىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىراتىن قۇبىلىس ەكەنىن حالىق قالاۋلىلارى جاقسى ءتۇسىنىپ وتىرعانعا ۇقسايدى.
ەڭ ۇتىمدىسى – مەملەكەتكە وتكىزۋ
وسى كۇردەلى ماسەلە بويىنشا وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى, «اتامەكەن» وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى سەرىك سادۋقاسوۆتى اڭگىمەگە تارتتىق. سەرىك تەلمان ۇلى جاقىندا ەكىباستۇزعا بارىپ, ورتالىقتاعى جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورىپ قايتقان.
– شىنىن ايتايىن, جاعداي وتە الاڭداتارلىق. مامان رەتىندە بايقاعانىم, ەكىباستۇزداعى جەو قىسقا ازىرگە دايىن ەمەس. ونداعى جوندەۋ جۇمىستارى قارجىنىڭ نەمەسە قاجەت بولشەكتەردىڭ جوقتىعىنان توقتاپ تۇر. كەزىندە مەن كوپ جىل ەكىباستۇز قالاسىندا تۇردىم. ءدال وسىنداي كۇردەلى جاعداي ءبىرىنشى رەت كەزدەسىپ وتىر. كاسىپورىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن جىل سايىن ميلليونداعان سۋبسيديا الاتىنىن بۇرىننان بىلەتىنمىن. الايدا ءدال وسىنداي كۇيگە تۇسەدى دەپ كىم ويلاعان. وندىرىستەگى 10 قازاندىقتىڭ نەبارى 7-ەۋى عانا بيىل قىسقا دايىن بولادى دەلىندى. ول قالانى جەتكىلىكتى جىلۋ پارامەترلەرىمەن قامتۋعا جەتپەيتىنى بەلگىلى. سەرىكتەستىك ديرەكتورى كارل ۆەبەردىڭ پىكىرىنشە, بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بىرنەشە جولى بار. ءبىرىنشىسى, «ورتالىق ازيا ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى» ميللياردتاپ قاراجات توگىپ, ءوندىرىس تەحنولوگياسىن تولىق جاڭارتۋى كەرەك. ەكىنشى جولى – مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ. «پاۆلودارەنەرگو» اق كاسىپورىننىڭ اكتيۆتەرىن نولگە باعالاپ, ونى قازىر تەگىن بەرە سالۋعا دايار تۇر. مەنىڭشە, مەملەكەت بالانسىنا بەرىلگەن كۇننىڭ وزىندە دە جاعداي بىردەن وڭالىپ كەتپەيدى. اياققا تۇرعىزۋ ءۇشىن كەمىندە 3 جىل ۋاقىت كەرەك. ال جەو-نى جاڭارتۋعا جۇمسالاتىن قاراجاتتى ەكىباستۇز قالاسى تۇگىلى, وبلىستىق بيۋدجەت تە تاۋىپ بەرە المايدى, – دەيدى س.سادۋاقاسوۆ.
سوندىقتان ەڭ دۇرىس جولى بۇل ماسەلەگە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ارالاسىپ, نىساندى تولىقتاي «سامۇرىق-قازىنا» يەلىگىنە بەرۋ كەرەك دەپ سانايدى دەپۋتات.
ال ديرەكتور ك.ۆەبەردىڭ ءوزى جەو 2022-2023 جىلعى جىلىتۋ ماۋسىمىن بىردەڭە قىلىپ اتقارىپ شىعار, ال كەلەسى جىلى نىسان جۇمىس ىستەيدى دەگەنگە سەنىمدى ەمەس ەكەنىن اشىق تۇردە جەتكىزدى.
وتكەن اپتادا وبلىستىق تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى يبراگيم تانگيەۆپەن كەزدەسۋدە «ەكىباستۇزجىلۋەنەرگو» جشس-نىڭ باسشىلىعى قوجايىندارى ورتالىقتى باسى ءبۇتىن تەگىن بەرە سالۋعا كەلىسەتىندەرىن تاعى ءبىر مارتە راستادى. بۇعان دەيىن قالا بيلىگى كاسىپورىندى وزگەگە ساتۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن بىرنەشە مارتە شىققان. ءوز اكتيۆتەرىن 11 ملرد تەڭگەگە باعالاپ كەلگەن سەرىكتەستىك بۇگىندە شىنايى قۇنىمىز 500 ملن تەڭگە دەپ مويىنداپ وتىر. اۋديتتىك تەكسەرىس جۇرگىزىلىپ, ناقتى قۇنى بەلگىلەنەر بولسا, بۇل باعا ودان سايىن تومەندەپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟ سەبەبى وندا تەحنولوگيالىق تۇرعىدان باعالايتىن وندىرىستىك قۇندىلىق قالماعان دەيدى ماماندار.
ءبىر قىزىعى, وسى اپتانىڭ سەيسەنبى كۇنى پاۆلودار وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرجان سالحانوۆ: «پاۆلودارەنەرگو» اق اقپاراتىنا سايكەس, ەكىباستۇز جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىن ساتۋ كاسىپورىن جوسپارىندا جوق. ەكىباستۇز قالاسى اكىمدىگىنىڭ ەكىباستۇز جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن ساتىپ الۋ جانە تەحنيكالىق اۋديت جۇرگىزۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلماعان», دەپ مالىمدەدى. باسقارمانىڭ رەسمي اقپاراتىندا ايتىلعانداي, قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپورىندا №6, 12 قازاندىقتار جانە №1 تۋربينا جوندەلۋدە. بۇدان باسقا №13 قازاندىق جوسپاردان تىس اعىمداعى جوندەۋگە جاتقىزىلىپتى. «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» قازاقستان زاڭىنا سايكەس ەلەكتر ستانسالارىنىڭ, ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ, تۇتىنۋشىلاردىڭ ەلەكتر قوندىرعىلارىنىڭ ەنەرگەتيكالىق جابدىقتارىنىڭ پايدالانىلۋى مەن تەحنيكالىق جاي-كۇيىن باقىلاۋدى مەملەكەتتىك ەنەرگەتيكالىق قاداعالاۋ مەن باقىلاۋ جونىندەگى ورگان, ياعني ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى اتىنان اتومدىق جانە ەنەرگەتيكالىق قاداعالاۋ مەن باقىلاۋ كوميتەتى جۇزەگە اسىرادى.
تۇيىندەي ايتقاندا, كومىرلى قالاداعى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ قازىرگى احۋالى الاڭداتارلىق. ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن ماماندار بۇل قيىندىقتان قۇتىلۋدىڭ جولى كاسىپورىندى قالا بيلىگىنە تاپسىرۋ ەكەنىن ايتادى. جەكەمەنشىك كومپانيا تۇرعىنداردىڭ قىسقى قاۋىپسىزدىگىن ويلاپ, ءوز بەتىمەن ۇتىمدى ۇسىنىستار ويلاپ تاباتىنى كۇماندى. مونوپوليستەر ءبىزدى بۇل تىعىرىقتان مەملەكەت قانا قۇتقارادى دەگەن باياعى انىنە تاعى باستى. جۋىقتا ماسەلە وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ كەزەكتى سەسسياسىندا تالقىلانىپ, ورتالىقتىڭ تاعدىرى شەشىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ءبىزدىڭ تىلەگىمىز, شاھار جۇرتشىلىعى ءۇشىن ءتيىمدى شەشىم قابىلدانسا ەكەن. ەل بيلىگى ەكىباستۇزداي كەنگە باي قالانىڭ حالقىن جاۋاپسىز ءمونوپوليستىڭ قولىندا قالدىرىپ قويمايدى دەپ سەنەمىز.
مۇرات قاپان ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
پاۆلودار وبلىسى,
ەكىباستۇز قالاسى
