سوندىقتان ۇلى وزگەرىستەر زامانى مەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە تولى مىنا الەمدە قازاقستاندىق قوعامدا بولىپ جاتقان جاعىمسىز قۇبىلىستارعا ءجىتى كوڭىل بولگەن دۇرىس. سول ارقىلى ادام ىشىندەگى الاسىن كورەتىندەي ەتىپ, جاڭا قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دانا اباي ايتقان «بەس نارسەدەن قاشىق بول...» دەگەنىن بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن وي ەلەگىنەن قايتا وتكىزىپ, وعان تەرەڭ ۇڭىلگەندەرى قاجەت-اق. بۇل جاھاندانعان قۇبىلمالى زاماننىڭ تراگەدياسى سول, ول ادامداردىڭ ساناسىنا كەرى اسەر ەتىپ, جامانشىلىقتى كوبەيتۋ ارقىلى ونى بۇلدىرەدى. ويتكەنى انت, سەرت, ادالدىق, ۇيات ءبىر توقتاۋسىز كەتىپ, يمان ساقتالماي, ادام ازعىندىققا ۇشىراۋدا. بۇلاردىڭ بارلىعى تالاپسىزدىق, جىگەرسىزدىك, كەدەيلىكپەن قوسا ەرىنشەكتىكتەن شىعادى. ءسويتىپ, ادام بويىنداعى تازالىقتىڭ قالدىقتارى بالالىقپەن بىرگە ولگەندەي سەزىم پايدا بولادى. مۇنداي جاعدايدا مىنەزدىڭ بەرىكتىگى بۇزىلىپ, وي تازا بولۋدان قالىپ, ادام بالاسىن قور قىلاتىن ناداندىق, ەرىنشەكتىك, زالىمدىق كۇش الاتىن كۇن تۋادى. باقاستىق كۇنشىلدىكتى زورايتىپ, ادامگەرشىلىك ازايادى.
وسىلايشا, پەيىل كەتكەن, انت اتقان ۋاقىتتىڭ تۋىنىڭ سالدارىنان ۋايىمسىزدىق, سالعىرتتىق, ويىنشى-كۇلكىشىلدىك, قايعىعا سالىنۋ, قۇمارعا بەرىلۋ سياقتى وي كەسەلدەرى پايدا بولىپ, ءناپسىنىڭ وسى قۋ مىنەزىن ءتىل دە ۇيرەنە باستاعانداي. ارىن ساتقان انتۇرعانداردىڭ ايتقان سوزدەرى كوبەيىپ, تۇزەلمەستەر ءتۇزۋ سوزگە سەنبەيتىندەي ادەت شىقتى. كەيبىرەۋلەر «كوپشىلىك» ايتتى ەكەن دەپ كونە سالۋعا ادەتتەنگەن نادان ادامداردىڭ قاتارى ءوستى. «قۋسىڭ» دەسە, قۋاناتىندار شىعىپ, بۇل كۇندەرى اقىلدى, ارلى, اقپەيىل دەپ ەشكىمدى كوپ ماقتامايتىن زامان تۋىپ وتىر. ەسەسىنە, ۇيقىلى-وياۋ ۇقپاي جاتىپ جالىعاتىن, ءوزى ۇلكەن بولسا دا, اقىلى – بالا-شاعا ادامداردىڭ سانى كوبەيۋدە.
ارينە, قايعىسىز پەندە بولمايدى. قات-قابات قايعى كەلگەندە, ادامنىڭ قاڭعىرىپ قالماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ادامدى تىعىرىققا تىرەلگەن كەزدە قاي-قايداعى ءبىر ارسىزدار ارسىز ءسوز قىدىرتىپ, جۇرتتى قۇتىرتۋعا قۇمارلانا باستايدى. ارسىز بولماي, اتاق جوقتاي جاعداي تۋىندايدى. قياناتشىل دۇنيەدەن ادامنىڭ جۇرەگى قىرىق جاماۋ بولىپ, كەيدە ولاردىڭ ءتانى اۋىرماسا دا, جانى اۋىرىپ, ءىشى ولگەن, سىرتى ساۋ كۇي كەشەدى. وسىندايدا ادامداردىڭ ىشكى كۇيزەلىسىن جەڭىلدەتىپ, قورلىقتان ارىلتاتىن ءولىمنىڭ بارلىعى تۋرالى شىندىق قانا ولارعا «دەمەۋ» بولاتىن سياقتى.
سوندىقتان ادام بويىنداعى وڭ ەنەرگياعا تەرىس اسەر ەتەتىن ارەكەتتەر بۇگىنگى ومىردە ءجيى كەزدەسەدى. ولار ادامنىڭ پسيحيكاسى مەن ىشكى الەمىنە, ونىڭ بولمىستىق قالپىنا تىكەلەي ىقپال ەتىپ, جاڭا زامان ازاماتتارىن تاربيەلەۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن «ادەت» قالىپتاستىرۋى مۇمكىن. ماسەلەن, كەيبىر ادامداردا ءوزىن قابىلداماۋ سياقتى ماسەلەلەر كەزدەسەدى. بۇل ادامنىڭ ءوزىن تانىپ-بىلۋگە تىرىسپايتىنىنىڭ دالەلى جانە ونىڭ ومىرىندە ەشقانداي ماعىنانىڭ قالماعانىنىڭ كورسەتكىشى. ونداي ادام وزىنە شىن كوزبەن قاراي المايدى. ونداي كىسى بىردەڭە جاساۋعا دارمەنسىز كەلەدى. ونىڭ ءومىرى, كەرىسىنشە, تەك ءبارىن قيراتىپ, تالقانداۋ مەن باسقالاردى سىناۋدان عانا تۇرادى. مۇنداي ادامداردىڭ ءومىرىنىڭ ءمانى باسقا ادامداردىڭ ارەكەتتەرى مەن ءومىرى بولا باستايدى. باسقالاردى رەنجىتۋ نەمەسە قورلاۋ, ولاردىڭ جۇمىسىن قۇنسىزداندىرۋ مەن مازاقتاۋعا جول بەرۋ ارقىلى ولار ءوزىن «نارلەندىرۋگە» تىرىسادى. بۇل جويقىن ەنەرگيا ادامنىڭ وسۋىنە, كۇش جيناقتاپ, باقىتقا جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرمەسى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ادامعا تەرىس اسەر ەتەتىن ارەكەتتەردىڭ قاتارىنا ونىڭ ءوز باعاسىن ءتۇسىرۋىن جاتقىزۋعا بولادى. مۇندايدا ادامعا ءوزىن-ءوزى شامادان تىس سىناۋ دا كەدەرگى كەلتىرەدى. سونىمەن قاتار ىشكى «سىنشىنىڭ» شامادان تىس نازارى ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى باعالاۋىنا نۇقسان كەلتىرىپ, ءوز بويىنداعى قابىلەتتەرىنە كۇمان كەلتىرەتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ول ءوزىنىڭ كۇشى مەن قابىلەتىنە, داعدىلارى مەن مۇمكىندىكتەرىنە سەنبەي, ءوزى تۋرالى مالىمدەپ, ءوزىنىڭ جەكە شەكارالارىن بەلگىلەۋدەن قورقاتىندى شىعارادى. بۇنىڭ ءبارىن ادام ىشتەي كۇيزەلىپ, اۋىر ازاپ شەگۋ ارقىلى باسىنان وتكەرەدى. بۇل ادامدار, تىپتەن, ءوزى بولۋدان قالاتىنعا ۇقسايدى. ولار قورقاقتىق پەن ەزدىكتىڭ قۇلدىقتىڭ ەڭ جامان تۇرىنە جاتاتىندىعىن جانە ادامنىڭ ءۇمىتىن ۇزەتىن قورقاق وي ەكەنىنە دە ءمان بەرمەيدى. ول بىرەۋدىڭ «تەرىسىن» جامىلىپ ءومىر ءسۇرىپ, باسقانىڭ ءرولىن ويناپ, ءوزىن جاسىرعىسى كەلەدى. سەبەبى مۇنداي ادام ءوز ومىرىمەن ءومىر سۇرمەيدى, ءوز ىسىمەن اينالىسپايدى جانە تەرىس پەيىلدەگى ادامداردىڭ اراسىندا قالىپ قويۋ ارقىلى ءون بويىنداعى ەنەرگيا اعىنىن تەجەيدى. وسىدان بارىپ ادام بويىنداعى كوپ قۋاتىنان ايىرىلىپ, ءوزىن السىرەتىپ, ومىرگە ۇنەمى كوڭىلى تولمايتىنداي كۇي كەشە باستايدى. بۇل باسقا ادامداردىڭ ساتتىلىگى مەن جەڭىستەرىن, ولاردىڭ پىكىرلەرى مەن ءومىرىن مۇلدەم قابىلداي الماۋعا اكەلىپ سوعادى. ەندەشە, كۇنشىلدىك ادامدى ودان دا بەتەر ز ۇلىمدىققا يتەرمەلەي بەرەدى. ءدال وسىنداي قىزعانىش پەن اشۋ-ىزانىڭ ۇستاماسى كەزىندە ول قولىندا بارىنىڭ بارىنەن – كۇش-قۋاتى مەن دۇنيەنىڭ جارىعىنان جۇرداي بولادى. بۇلاردىڭ بويىندا اتا-انانى كىنالاۋ, ولارعا دەگەن اشۋ مەن رەنىش سەزىمدەرى دە باسىم كەلەدى.
قورقاق, كۇنشىل ادامداردا دامۋدىڭ بولمايتىندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ويتكەنى مۇنداي ادامدار بەلگىلى ءبىر ساتتە وزدەرىن ءومىردىڭ بىلگىرىمىن دەپ جاريالاپ, ءوزىن-ءوزى دامىتۋدان باس تارتادى جانە ءومىرىنىڭ قالعان بولىگىن ءبىر قارقىن مەن سارىنداعى وقيعالارمەن وتكىزۋگە تىرىسادى. وسىعان بايلانىستى ول وزگەرىستى قابىلداي المايدى, ءار جاڭالىقتان شوشىپ, بولماشى وزگەرىستەن قورقا باستايدى. ال توقتاماي اعىپ جاتقان ءومىر بولسا, ءارتۇرلى كول-كوسىر وقيعالار مەن شىتىرمان جاعداياتتارعا تولى كەلەدى. ءومىر ادامنىڭ ىڭعايىنا قاراي بەيىمدەلىپ, سەن توقتا دەگەن جەرىندە ەشقاشان توقتامايدى. سوندىقتان جوعارىدا ايتىلعان ادام بويىنداعى پەندەلىك قاسيەتتەر مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ولاردىڭ قاتارىنا ايىپتاۋ مەن قابىلداماۋدى, ادەپسىز سويلەپ, بوقاۋىزدىققا بارۋ, ىشىمدىك پەن ناشاقورلىقتى قوسپاق كەرەك. بۇلار ادامنىڭ ساناسىن بۇلدىراتىپ, ونى ۋلايدى جانە وشىرەدى. ءسويتىپ, ونى ۇجىمدىق سانانىڭ قالدىقتارى جينالاتىن تومەنگى قوقىستىق قاباتتارىنا لاقتىرىپ تاستاي سالادى.
ەندەشە, دەنە مەن دەنساۋلىققا نەمقۇرايدى قاراۋعا جول بەرۋگە بولمايدى. ويتكەنى كەز كەلگەن دەنە مولەكۋلالار مەن اتومداردان تۇرادى. اتومدار ۇزدىكسىز قوزعالادى, ال فيزيكا زاڭدارىنا سايكەس بۇل بەلگىلى ءبىر تەربەلىستەردى تۋدىرادى. بۇل پروتسەسس ءبىر رەتتىك ەمەس, تۇراقتى جانە ءبىز بايقامايتىن جيىلىكتەردە جۇرەدى. ادام اعزاسىندا تەربەلىستەر مولەكۋلالار مەن ماسسالاردىڭ قوزعالۋىنان پايدا بولادى: جۇرەك سوعىپ, قان اعادى, بۇلشىقەتتەر جيىرىلادى. ادام بويىنداعى تەربەلىس نەمەسە ءدىرىل جيىلىگى ەموتسيالار مەن ويلارعا تىكەلەي بايلانىستى.
مىسالى, جۇرەكتىڭ قورقىنىشتان «قىسىلاتىنى», ال قۋانىشتان, كەرىسىنشە, ءجيى سوعاتىنى بەلگىلى. ەموتسيالار ءبىزدىڭ دەنەمىزدەگى بەلگىلى ءبىر بۇلشىق ەتتەردى قىسىپ, تەربەلىستەردى بەيسانالىق تۇردە قوزدىرادى. ەگەر ويلار جاعىمدى بولسا, وندا دەنساۋلىق جاقسى بولادى. ال قارا نيەتتى, تەرىس ويلار, كەرىسىنشە, دەنەنى السىرەتەدى, ونى قۋاتىنان ايىرادى. ەنەرگيانىڭ السىرەۋىنەن ادام سىرتقى اسەرلەردىڭ ىقپالى ارقىلى اۋرۋلارعا وڭاي شالدىعادى. ويتكەنى ۇقساس ۇقساسقا تارتىلادى. سوندىقتان جاي وسەكتەن باستاپ ەڭ تومەنگى لاس اقپاراتتارعا تولى جاعىمسىز جاڭالىقتار اعىنى شىنايى قۇندىلىقتاردى بۇرمالانعان الدامشى دۇنيەلەرمەن الماستىرا وتىرىپ, ادامداردى زومبيگە اينالدىرادى. تەرىس ەنەرگيامەن ابدەن قانىققان مۇنداي اقپاراتتار كىسىنىڭ جان دۇنيەسىندە قورقىنىش تۋدىرىپ, ونى ەسەڭگىرەتىپ, ادامنىڭ وڭ ەنەرگياسىن جۇتادى. ول قوعامدا ۇرەي تۋدىرىپ, ونى باسقالارعا تاڭىپ, ادامداردى وسىعان مويىنسۇندىرادى.
ولاي بولسا, جاھاندانۋ زامانىندا ادام تەلەديدار مەن ينتەرنەت ارقىلى كەلەتىن كەز كەلگەن اقپاراتتى قابىلداماس بۇرىن ونى ءسۇزىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزگەنى دۇرىس. سوندا ادامنىڭ بويىنداعى قۋاتى تازارىپ, كۇشەيىپ, ونىڭ كەۋدەسىندە سەنىمدىلىك, جايباراقاتتىق سەزىمىن تۋدىرىپ, ول جادىراڭقى ءومىر سۇرۋگە باعدارلانادى. وسىنداي جاقسى ەنەرگيانى ادام تەك وزىندە عانا ەمەس, ۇيىندە, قوعامدىق قاتىناستاردا ساقتاسا, وڭ بولار ەدى. سەبەبى ومىردە جاقسىعا نازار اۋدارۋ مەن ونى باسقالارمەن ءبولىسۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. ەگەر ادام جاقسىلىقتى قولداعان كەزدە, ول مىندەتتى تۇردە بۇل قۋاتىن قۋانىشقا باعىتتارى ءسوزسىز. ويتكەنى ادام بويىنداعى وسى قۋاتى – ادامنىڭ نازارىنىڭ شوعىرلانۋىنىڭ كورسەتكىشى. ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا, كىسىنىڭ نازارى قايدا باعىتتالسا, ونىڭ ەنەرگياسى سوندا كەتەدى. ادام بويىنداعى بۇل تەربەلىستى ەنەرگيا رەتىندە سىرتقا دا جىبەرەدى, سونىمەن قاتار ماگنيت سياقتى ونى وزىنە دە تارتا الادى. بۇل ارقىلى ادام ومىرلىك تاجىريبە جيناقتايدى. وسى ەنەرگەتيكالىق قۇبىلىستى ءتۇسىنۋ ارقىلى ادام ءوز ءومىرىن جاقسارتىپ, باقىتقا بولەنە الادى. ادام بويىنداعى تەربەلىستىڭ دەڭگەيى جوعارى بولعان كەزدە ونىڭ ءومىرى جاعىمدى وقيعالارعا تولىپ, وڭاي جانە بىرقالىپتى وتەدى. ال تومەن تەربەلىستەر بولسا, ادامعا تەك ونى قينايتىن نارسەلەردى تارتادى, وعان ۇنامايتىننىڭ ءبارىن كورسەتەدى. مۇندايدا كىسى ۇنەمى كوڭىلى قالعان جانە قاناعاتتانباعان ادامعا اينالادى. ادامداعى تەربەلىستىڭ وسىلاي تومەندەۋى قورقىنىش, اشۋ, قىزعانىش, اشكوزدىك, نەمقۇرايدىلىق, ۇمىتسىزدىك جانە ءبىر نارسەگە قىزىعۋشىلىقتى جوعالتۋ جانە اۋرۋ سياقتى جاعىمسىز ەموتسيالارمەن بايلانىستى كەلەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ادامنىڭ توڭىرەگىندە تۇيىق شەڭبەر سىزىلىپ, ودان شىعۋ قيىندايدى. مۇنداي جاعىمسىز جاعدايدىڭ اعىمى ادام ومىرىندەگى قاسىرەتتى ەسەلەي تۇسەدى.
دەمەك ادام ءوزىن قورشاعان تابيعات پەن اينالاسىنداعى قوعام مۇشەلەرىمەن بىرلىك سەزىمىندە بولعاندا عانا ول وعان تاۋسىلمايتىن ەنەرگيا كوزى رەتىندە قۋات بەرە باستايدى. ياعني ادام وڭ ويلار مەن ەموتسيالارعا بەيىمدەلگەن كەزدە عانا سانالى جانە باقىتتى ءومىر سۇرە الادى. اقىل-وي مەن فيزيكالىق دەنەنىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستىلىعىن ءتۇسىنۋ ارقىلى عانا ادام جوعارىدا ايتىلعان سىرتتان كەلەتىن بارلىق اقپاراتتى باسقارۋعا قول جەتكىزىپ, نازارىن جاقسىعا باعدارلايدى. ادام بويىنداعى ىشكى تەپە-تەڭدىك پەن تىنىشتىققا قول جەتكىزگەن كەزدە دەنساۋلىعىن دا جاقسارتا الادى.
ول ءۇشىن ادام ءوزىنىڭ نازارىن سانالى تۇردە جاعىمدى نارسەگە اۋدارىپ, ونى قينايتىن ەمەس, كەرىسىنشە, وعان قۋانىش سىيلايتىن نارسەنى جاساۋى كەرەك. ەگەر ازامات ۇنەمى تەرىس ستسەناريدى نەمەسە باسىنداعى اقىل-وي ديالوگىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزە بەرۋمەن اۋەستەنسە, وندا تەرىس ويلار ادامعا كەرى اسەر ەتەدى. ياعني ادام اينالاسىنداعى كۇمان, سىن, ءوزى مەن باسقالاردى ايىپتاۋ سياقتى جاعىمسىز قىلىقتار كۇشەيەدى. وسىدان ادام جاعىمدى نارسە تۋرالى ويلاۋ تۇگىل, ول ارەكەت جاساۋعا قابىلەتسىز بولىپ قالادى. ويتكەنى ادامنىڭ ويلارى ونىڭ مىنەز-قۇلقىن باسقارۋدىڭ تىزگىنىن ءوز قولىنا الادى. سەبەبى بۇل ويلار ادامنىڭ اينالاسىنداعى الەمى مەن ومىرىندەگى وقيعالاردىڭ 90%-ىن جاسايتىن كورىنەدى. دەمەك ويلار ءىس جۇزىندە كىسىنىڭ فيزيكالىق دەنەسى مەن جانىن قالىپتاستىرادى جانە نارلەندىرەدى ەكەن. ارينە, ادام ءوز باسىندا وسىنداي ويلاردىڭ پايدا بولۋىنا تىيىم سالا المايدى, بىراق وندا قانداي ويدىڭ قالاتىندىعىن تاڭداۋعا ونىڭ قاۋقارى مەن مۇمكىندىكتەرى بارشىلىق.
سونىمەن ادام ءوز ءومىرىنىڭ ىشكى ءمانىن اشقان سايىن, ول ءبىر نارسەنى جوعالتارى ءسوزسىز. ىڭعايلى, تانىس نارسەنى جوعالتۋ ول ارقاشان قورقىنىش پەن ماحاببات اراسىندا تاڭداۋ جاساۋمەن بايلانىستى بولىپ تۇرادى. ويتكەنى وتكەن مەن بولاشاقتى تاڭداۋ ۇدەرىسى وڭاي ەمەس. وسىعان قاراماستان, ادامعا ەشبىر جاعدايدا ءوز دامۋىن توقتاتۋىنا بولمايدى. كەرىسىنشە, ول ويلاۋ, وتكەن تاجىريبەنى تالداۋ, جاڭا قابىلەتتەردى ىزدەۋ, بار داعدىلارى مەن تالانتتارىن جاڭعىرتۋ جانە ت.ب. ارقىلى ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋى كەرەك. سوندا عانا قورقىنىش ادامنىڭ ماحابباتتى تاڭداپ, ءومىردى قابىلداۋىنا جول بەرىپ, قوعامدا ار تۇسىنىگى مەن ماسەلەسىنە ناقتى كوڭىل بولىنە باستايتىن بولادى. ارلانۋ دا اقىلدىنىڭ ءىسى ەكەنىن جانە اداسقاننىڭ الدى ءجون, ارتى – سوقپاق بولاتىندىعىن ۇعىناتىن جاعداي تۋادى. ءىسى ارامنىڭ تۇبىندە جەڭىلەرىن, اساۋعا دا نوقتانىڭ تابىلارى ايقىن بولا باستايدى. بۇلاردىڭ ءبارى «كوكىرەگى سەزىمدى, كوڭىلى ويلىعا انىق كورىنىپ», اققا تارتقان تۇبىندە جونگە قايتاتىن كەز دە كەلىپ, ارلى ادامنىڭ ءۇمىتى اقتالىپ, ءىسى وڭىنان باساتىنى انىق. ولاي بولسا, جاڭا ءداۋىردىڭ تۋعاندىعىن ەسكەرىپ, ناعىز ەگەمەندى جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا ۇمتىلاتىن, ەلىنە جانى اشيتىن جانە بىرلىگى مەن تىرلىگى جاراسقان ازاماتتارى مەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگى بار قوعام عانا ۇلتتىق دامۋ جولىنا تۇسە الادى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى
