ءسوزباسى
كەشەگى سارىتاپ كەزەڭدە ونەر مەن مادەنيەتكە بىرجاقتى عانا ءمان بەرىلىپ, بۇلاردى يدەولوگيا, ساياسات قۇرالىنا اينالدىرۋ ماقساتى بولعانى ءمالىم. ول ۋاقىتتا يدەولوگياعا قارسى كەلمەگەن شىعارمالارعا عانا جول اشىلعان-دى. ماقالامىزدا ايتايىن دەپ وتىرعان قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلى كۇيلەرى ول زاماندا نەگە كوزگە ءىلىنىپ, دارىپتەلمەدى دەگەن ساۋالدىڭ استارىندا وسىنداي ءمان-ماعىنا جاتىر. قازانعاپ مۇرالارى XIX عاسىرداعى قازاق ۇلتى باستان كەشكەن, وتارلىق پيعىلدىڭ قولىنان جاسالعان اشتىق, قۋعىن-سۇرگىن سەكىلدى وراسان زور قاسىرەتتى بەينەلەيدى.
كۇيشى شىعارمالارى بايىپتى, تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ول تۋرالى جەڭىل-جەلپى پىكىر ايتۋ قيانات. سوندىقتان بابا مۇرالارى سىرلارىنا تەرەڭ بويلاۋ ءۇشىن ىجداعاتتى تۇردە تەر توگۋ ءلازىم جانە بۇل ءىس ۇلكەن جۇرەكتى كەرەك ەتەتىنىن ەستە ۇستاعان ءجون. ەگەر بۇلاي ەتپەگەن جاعدايدا, داڭقتى كۇيشى مۇراسىن قايتا جوعالتامىز.
ونەر سالاسىندا سوڭعى 15-20 جىلدىڭ كولەمىندە قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلىنىڭ كۇيشىلىك مۇراسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتا تۇسۋدە. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى – قازانعاپ كۇيلەرىنىڭ سۇلۋ سازعا, مۇڭ مەن فيلوسوفياعا تولى تەرەڭ مازمۇندا جاتقانى داۋسىز. ونىڭ قاي كۇيىن الىپ قاراساڭىز دا, ءار كۇيىنەن جەكە ادامنىڭ ەمەس, بۇكىل ەلدىڭ جان كۇيزەلىسى, قايعى-قاسىرەتى, باستان كەشكەن تاريحى سەزىلىپ تۇرادى. جەكە تاعدىردان باستالعان لەيموتيۆتىڭ حالىقتىق, جالپىادامزاتتىق قۇبىلىسقا اينالۋى حاس تالانتتىڭ قۇدىرەتىنەن تۋاتىن نارسە.
سولاي دەسەك تە, قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلى كۇيلەرىنىڭ جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تانىلىپ, ۇلتتىق ىقىلاسقا كوتەرىلۋىنە سەبەپشى بولعانداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى بەلگىلى دومبىراشى مارقۇم سادۋاقاس بالماعامبەتوۆ ەكەنىن مويىنداعان ءجون. سادۋاقاس بالماعامبەتوۆ قازانعاپ كۇيلەرىن قايتا سويلەتكەن, ونىڭ ورىندالۋ ءتاسىلىن جاڭا ساتىعا كوتەرگەن ويلى دا شەبەر ۇلى كۇيشى. ول ءوزىنىڭ بۇكىل عۇمىرىن قازانعاپ كۇيلەرىن زەرتتەپ, زەردەلەۋگە ارناپ, ەل ارالاپ ءجۇرىپ, ونىڭ كوپتەگەن كۇيىن تاۋىپ, حالىق الدىندا ويناپ جارىققا شىعاردى.
قازاقتىڭ كۇيلەرى كەزىندە نوتاعا تۇسپەگەن, بەلگىلى ورىنداۋشىلاردىڭ جەتكىزۋى ارقىلى تاراعان. ءار دومبىراشىنىڭ ورىنداۋشىلىق ەرەكشەلىگىنە, شەبەرلىگىنە, كۇيدى تۇسىنۋىنە بايلانىستى كۇيلەردىڭ ءارتۇرلى نۇسقالارى پايدا بولعان. سوندىقتان كۇي تاريحىن كۇيشىلەردىڭ ورىنداۋشىلىق ەرەكشەلىگىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ, زەرتتەۋ – وڭ قۇبىلىس. ماسەلەن, «كۇي شاقىرعىش اقجەلەڭنىڭ» العاش نوتاعا تۇسكەن نۇسقاسى مەن باقىت باسىعاراەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى كۇيدىڭ نۇسقاسىن سالىستىرساڭىز, ەكەۋى ەكى بولەك كۇي سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. بىراق مۇقيات تىڭداساڭىز, ەكەۋىندە ورتاق اۋەندەردىڭ بار ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ءبىر كۇيدىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن ەستىپ, سالىستىرۋ ارقىلى تۇپنۇسقانى كوزگە ەلەستەتۋگە بولادى.
«جۇرتتا قالعان» كۇيىنىڭ شىعارىلۋى جايىندا ءارتۇرلى ەكى اڭىزدىڭ, «كوكىل» تۋرالى ءۇش اڭىزدىڭ, «بۇراڭ بەل اقجەلەڭ» تۋرالى ءتورت اڭىزدىڭ بەرىلۋى كۇي تاريحىن بايىتپاسا, كەمىتىپ وتىرعان جوق.
قانداي بولسا دا, قيىندىق, توسقاۋىلعا قاراماي قازانعاپ كۇيلەرىنىڭ ۇلت ساناسىنان جوعالماي كەلە جاتقانى بابا مۇرالارىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى. ونىڭ سىرى كۇيشىنىڭ ۇلت تاريحىن شىنايى شەبەرلىكپەن جەتكىزىپ تولعاۋىنا بايلانىستى.
كۇيشىنىڭ ونەرىن كەلەشەككە شاكىرتتەرى جەتكىزگەن
قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلى 1854-1921 جىلدار ارالىعىندا ارال تەڭىزىنىڭ بويىنداعى قۇلاندى تۇبەگىنىڭ اقباۋىر دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. دەگەنمەن كۇيشى تۋرالى دەرەكتەر بىزگە باسقا كۇيشىلەرگە قاراعاندا كەشتەۋ جەتتى. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – 1934 جىلى وتكەن ونەرپازداردىڭ ءبىرىنشى رەسپۋبليكالىق سلەتىنە قازانعاپ كۇيلەرىن ورىنداۋشىلاردىڭ كوبىسى ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن كەلمەي قالدى. بۇل ونەر ورداسىنىڭ شاقىرۋىنا ءۇن قوسىپ كەلگەن قازانعاپتىڭ شاكىرتى جالەكەش ايپاقوۆ قانا بولدى.
قازانعاپتىڭ كۇيشىلىك مەكتەبى سوڭىنان ەرگەن شاكىرتتەرى ارقىلى دامىپ, ءوز جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ونىڭ كۇيلەرى ويناۋعا وتە قيىن بولعانىمەن, ومىرشەڭدىگىنىڭ ارقاسىندا ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ, كۇيشىلىك مۇرامىزدىڭ التىن قازىناسىنا اينالىپ وتىر.
قازانعاپتىڭ كۇيلەرىن ونىڭ شاكىرتتەرى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا اينا-قاتەسىز جەتكىزدى دەۋگە ابدەن نەگىز بار. ولاردىڭ قاتارىندا قادىرالى ەرجانوۆ, جالەكەش ايپاقوۆ, كەلبەت تىلەۋلين, قۇرمانعازى بوقاەۆ, بالماعامبەت سايىم ۇلى, شۇرەن سارتوۆ, نۇرقات قوسۋاق ۇلى, رايىمبەرگەن جولەكەنوۆ, ايسا ءشارىپوۆ, رۇستەمبەك وماروۆ, مەدەۋباي باقتىبەرگەن ۇلى, كۇنجان سايىمكەلىنى, مومىن بايعانين, مامبەتالين ناجىمەددين, قوجاگەلدى امانوۆ, زاداش بايداۋلەتوۆ, جۇماباي جانسۇگىروۆ, نۇربولات جانامانوۆ, اقاش مۇراتوۆ, بيمان كەجەتاەۆ, جۇمالى ەمبەرگەنوۆ, بورانباي بەردالى ۇلى, ءماجيت بەيسەمباەۆ, ءىزباسار ءىلياسوۆ, مىرزالى تولەۋ ۇلى, بەرتىن كەلە سادۋاقاس بالماعامبەتوۆ, باقىت باسىعاراەۆ, ءابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆ, جايلاۋ اسىلحانوۆ, تالاپ حامزين سىندى ورىنداۋشىلاردى اتاپ ايتۋ كەرەك.
وكىنىشكە قاراي, قازانعاپتىڭ بالالارىنىڭ نەمەسە تۋعان-تۋىستارىنىڭ ىشىنەن ونەرىن جالعاستىرعان ەشكىم بولمادى. ءسوزىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە شالقارلىق جۋرناليست مۇحامەدقالي ەسماعامبەتوۆتىڭ «دومبىرامەن قوشتاسۋ» ارقىلى ماقالاسىنان ءۇزىندى كەلتىرە كەتەيىك. «قازانعاپتى كوكجوتەل قىسىپ, اۋىرىپ جۇرگەن كەزى. دەم الا الماي, تىنىسى تارىلعان ول: «جالعاس-اي, سۇيەشى مەنى, دارمەنىم قۇرىپ بارادى», – دەپ قارلىققان داۋسىمەن ات بايلاپ جاتقان بالاسىن شاقىردى. بالاسى: «ۇزاق جولعا شىداي المايتىنىڭدى بىلەسىڭ, سۋىقتا توبەنىڭ باسىنا شىعىپ...», دەپ دۇڭك ەتىپ جاۋاپ بەردى. بالاسىنان كوڭىلى قالعان ساتتەردە وسىلاي وزىنەن-ءوزى مۇڭعا باتاتىن. جالعاس بالاسى دۇنيەگە كەلگەندە قاتتى قۋانعان بولاتىن. بىراق جالعاستىڭ مىنەزى دويىر بولىپ ءوستى. ەڭ بولماسا, اكە جولىن قۋىپ, دومبىرا قۇلاعىن ۇستاعان جوق. قازانعاپ: «ەي, جاساعان, قۋ اعاشقا ءتىل بىتىرگىزگەن دارىندى تۇقىمىمدا ماعان بەرىپ, جالعاننان وزىڭمەن بىرگە الا كەتەسىڭ بە؟ تۋماسا دا تۋعانىمداي بولعان قادىرالىم, سەن امان بول! سەنىڭ ساۋساقتارىڭ مەنىڭ ءۇنىمدى كەيىنگىگە جەتكىزەدى, سەنەن باسقا كىمىم بار مەنىڭ؟! ەي, دۇنيە, وتەسىڭ دە كەتەسىڭ!», دەپتى».
سونىمەن بىرگە ەل اۋزىنداعى مىنا ءبىر اڭگىمەدە بىلايشا باياندالادى: «قازانعاپ شاكىرتى قادىرالى ەكەۋى جەم بويىن ارالاپ جۇرگەندە, ەلدەگىلەر كۇيشىدەن: «بىرەۋىڭنىڭ كوزىڭ – كوك, بىرەۋىڭنىڭ كوزىڭ – قارا. بىراق ءبىر-بىرىڭنەن اينىمايسىڭدار. مىنا بالا تۋىسىڭ با, الدە ءوز بالاڭ با؟» دەپ سۇراپتى. سوندا قازانعاپ: «تۋىس دەيتىن تۋىس تا ەمەس, بالام دا ەمەس. بىراق كۇيگە مۇنداي ءتانتى بولعان بالانى بۇرىن-سوڭدى كورگەن ەمەن. اللا تاعالا مەنىڭ جولىمدى وسى بالاعا بەرەتىن شىعار, بالانىڭ وزىمە ۇقساس بولۋى دا, مۇمكىن سودان شىعار», دەپ جاۋاپ بەرىپتى».
مىنە, وسى اڭگىمەلەردەن بايقاعانىمىزداي, قازانعاپتىڭ ونەرپازدىق قاسيەتى, ءوز كىندىگىنەن وربىگەن ۇرپاعىنا دارىماسا دا, ونەر جولىن قۋعان شاكىرتتەرىنە ميراس بولدى. «شاكىرتسىز ۇستاز تۇل» دەمەكشى, سوڭىندا قالعان ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شاكىرتتەرى ونىڭ كۇيلەرىن كەيىنگى ۇرپاق يگىلىگىنە, رۋحاني مۇرامىزعا اينالدىردى. تىڭداۋشىسى بار حالىقتا قاستەرلى كۇيدىڭ شىراق-جۇلدىزىنىڭ سونبەسى انىق.
قازانعاپ ءداستۇرىنىڭ تانىلۋىنا بەلگىلى كۇيشى, مارقۇم سادۋاقاس بالماعامبەتوۆتىڭ دە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانى اقيقات. ول قامشىنىڭ سابىنداي عانا قىسقا عۇمىرىندا, قاس-قاعىم الماعايىپ ءومىر جولىندا ۇلى فيلوسوف-كۇيشى, دارىندى ءارى اسقان شەبەر دومبىراشى, دانا قازانعاپتىڭ كۇيلەرىندەگى تۇنىپ تۇرعان قۇپيا سىردى جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەلەدى.
كورنەكتى عالىم بەكەجان سۇلەيمەنوۆ سادۋاقاستىڭ ونەرىنە مىناداي باعا بەرگەن: «سادۋاقاس اسقان شەبەر دومبىراشى عوي. قازانعاپتىڭ كۇيلەرىن ويناعاندا, باتىستىڭ اۋەنىنە ەلىكتەۋشىلىك اسەرى بار. كۇيدىڭ وزىندىك قاز قالپىن وزگەرتۋ بايقالادى». مۇنى شىنايى جاناشىرلىققا سايار سىن ەسكەرتپەسىن بىلگەن ءجون.
ال سادۋاقاستىڭ دوسى ءالىباي دۇيسەنوۆ: «سادۋاقاس مەنەن بۇرىن ولسە, ونىڭ ساۋساعىن جەرگە بەرمەي, كەسىپ الىپ, ءۇيىمنىڭ قاق تورىمە ءىلىپ قويامىن», دەپ ساۋساقتاعى ەرەكشە قيمىل مەن يكەمدىلىككە, سەزگىشتىك پەن دالدىككە تاڭعالىسىن جاسىرماي ايتىپ وتىراتىن-دى. وسىنداي تالانت يەسىنە ايرىقشا باعا بەرگەن ءالىباي, ءوزىنىڭ دەگەنىنە جەتە الماي ومىردەن ەرتە ءوتىپ كەتتى.
مىنە, قايسار كۇيشى سادۋاقاس, وسىلايشا ەرەكشەلەنىپ, ءتىرى قازانعاپ اتاندى. ول ءبىرتۋار فيلوسوف-كۇيشى قازانعاپتىڭ تەرەڭ ءماندى كۇيلەرىن ون جىلدان استام ۋاقىت بويى جان-جاقتى زەرتتەپ, قايتالانباس كۇيدىڭ قاسيەتىن سومداپ, ءتىرىلتتى. سول سەبەپتەن دە كۇيشى ۇستاز سادۋاقاس بالماعامبەتوۆتىڭ قازاق مۋزىكا ونەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە دەۋىمىز كەرەك.
سەگىز قىرلى سادۋاقاس
سادۋاقاس بالماعامبەتوۆ – كۇي ونەرىن, ونىڭ ىشىندە اقتوبە ءوڭىرىنىڭ كۇيشىلىك مەكتەبىن جالعاستىرۋشى. ۇلى كۇيشى قازانعاپ شىعارمالارىن تۇبەگەيلى مەڭگەرگەن, زامانىمىزدىڭ ءتىرى قازانعابىنا اينالعان ازامات. سادۋاقاس – دومبىرا, كۇي ونەرىنىڭ حاس شەبەرى. ول ەڭ الدىمەن سول ىقىلىم زاماننان بەرى قوس ىشەككە ءتىل بىتىرگەن كۇيشى-دومبىراشىلار مۇراسىن كەيىنگىگە جەتكىزىپ, ۇلتتىق ءداستۇردى جالعاستىردى. سوندىقتان دا كيەلى ونەردى دامىتۋشىلار قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الدى.
سادۋاقاس بالماعامبەتوۆ 1941 جىلى اقتوبە وبلىسىنىڭ شالقار اۋدانىنداعى 8 ناۋرىز كەڭشارىنىڭ №11 اۋىلىندا, قازىرگى سارىبۇلاق ماڭىندا دۇنيەگە كەلگەن. تۋىپ-وسكەن اۋىلى ءانشى-كۇيشىلەر مەن ونەر يەلەرىنىڭ شوعىرلانعان ورتاسى دەسە دە بولادى. ول باتاقتىڭ سارىسىنىڭ, پۇسىرمان جىراۋدىڭ, وزگە دە اتاقتى سال-سەرىلەردىڭ جىر-تولعاۋلارىن, ءان-كۇيلەرىن بالا كۇنىنەن قۇلاعىنا ءسىڭىرىپ, سولاردىڭ ونەرىنە ەلىكتەپ ءوستى. وسىنداي بىرەگەي دارىنداردىڭ ورىنداۋلارىن كوزىمەن كورىپ, ءتالىم-تاربيە العان سادۋاقاستىڭ ونەر جولىن تاڭداماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.
ونىڭ بويىنا قازانعاپ كۇيلەرى انا سۇتىمەن دارىعان. ولاي دەيتىنىمىز, سادۋاقاستىڭ اكەسى بالماعامبەت سايىم ۇلى قازانعاپتىڭ ەڭ ۇزدىك شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بولعان. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ» دەگەندەي, جاس بالانىڭ كۇي ونەرىنە دەگەن قۇشتارلىعىنىڭ ويانۋىنا اكەسىنىڭ سەپتىگى مولىنان ءتيدى. سونىمەن قاتار ونىڭ بىرىڭعاي دومبىراشىلىق جولعا تۇسۋىنە تۋعان ناعاشىسى, سول ەلدىڭ اتاقتى كۇيشىسى, قازانعاپتىڭ بەلدى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى ماتاي قۋانتاي ۇلىنىڭ دا ىقپال ەتكەنى انىق. بەرتىن كەلە قادىرالى ەرجانوۆ, كەلبەت تىلەۋلين, جالەكەش ايپاقوۆ, قۇرمانعالي ومىرزاقوۆ سىندى كۇيشىلەردەن شەبەرلىگىن تولىقتىرادى. ولار تەك كۇي ۇيرەتىپ قانا قويماي, كۇي تارتۋدىڭ قىرى مەن سىرىن دا تانىتتى.
سادۋاقاستىڭ اكەسى بالماعامبەت سايىم ۇلى 1890 جىلى اقتوبە وبلىسىنىڭ شالقار ماڭىندا, ىرعىز ۋەزىنىڭ بۇرىنعى №11 اۋىلىندا, قازىرگى ەسەت باتىر ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. ول اۋىل-ايماققا سىيلى, ادامگەرشىلىگى مول كىسى بولعان دەسەدى. اكەسى سايىم بالماعامبەتتىڭ جاس كۇنىندە كوز جۇمادى. قازانعاپ اكە تاربيەسىن كورمەي وسكەن بالا بالماعامبەتتى ءوز قامقورلىعىنا العان ەكەن. وعان اكەلىك اقىلىن ايتىپ, مەيىرىمىن توگىپ, جانىنان تاستاماي ەرتىپ جۇرەدى. ءوز كۇيلەرىن ۇيرەتىپ, كۇيشىلىك ونەرگە باۋلي باستايدى. ول كەزدە بالماعامبەتتىڭ جاسى نەبارى ون ەكىدە ەدى. قازانعاپ ۇيرەتكەن كۇيلەردى قاعىپ الاتىن بالماعامبەت سول ەلگە جاسىنان اتى شىعىپ, كوپشىلىكتىڭ الدىندا كۇي تارتا باستايدى.
بالماعامبەتتىڭ بالاسى سادۋاقاس تا اكەسىنەن ەرتە ايىرىلادى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ەل قورعاۋعا اتتانعان بالماعامبەت مايدان دالاسىندا قايتىس بولادى. ونەرپازدىق قاسيەت اكەدەن بالاعا دارىعان بولار, سادۋاقاس تا ءۇش-ءتورت جاسىندا-اق دومبىرا تارتۋعا اۋەستەنەدى. ال اناسى كۇنجان – دومبىرا تارتپاسا دا, قازانعاپتىڭ كۇيلەرىن جاس كەزىنەن ەل ىشىندەگى دومبىراشىلاردان ەستىپ وسكەن جان. ول قازانعاپتىڭ كوزىن كورگەن, ونىڭ تارتقان كۇيلەرىن تىڭداعان. جولداسى بالماعامبەتتىڭ كۇيشى دوستارى مەن قاتار قۇربىلارىنىڭ تارتقان كۇيلەرىن ەستىپ, دومبىرا ءۇنىن كوكىرەگىنە ۇيالاتا بىلگەن.
اناسىنىڭ كۇيگە دەگەن قۇشتارلىعىن سادۋاقاستىڭ مىناۋ اڭگىمەسىنەن اڭعارۋعا بولادى: «بىردە ۇيگە اكەمنىڭ دوستارى قوناققا كەلىپ, ولار ءتۇننىڭ ورتاسى اۋعانعا دەيىن كۇي تارتتى. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ قوناقتار ءۇيدى-ۇيىنە قوش ايتىسىپ تاراي باستادى. وسى مەزەتتە مەن مانادان بەرى تىڭداپ وتىرعان كۇيلەردى اناما تارتىپ بەرۋگە كىرىستىم. ونداعى ويىم, وسى مەنىڭ انام كۇيدى شىنىمەن-اق تۇسىنە مە ەكەن, الدە جاي عانا باسىن يزەپ وتىرا بەرە مە ەكەن؟ وسىنداي كۇدىكپەن ءبىر كۇيدىڭ ءبىر بۋىنىن ادەيى بۇزىپ تارتتىم. سول كەزدە انام كۇنجان ماعان جالت قاراپ:
– مىنا ءبولىمىن دۇرىس وينامادىڭ, – دەپ ماعان ەسكەرتۋ جاسادى. ال مەن بولسام كۇلە سويلەپ:
– مەن ءسىزدى سىناعان ەدىم, – دەپ اناما كۇيدى باسىنان اياعىنا دەيىن مۇدىرمەي قايتا تارتىپ بەردىم. سوندا كۇنجان انام:
– باسقا جەردە كۇيدى بۇلاي بۇزىپ تارتۋشى بولما, سەن – اكە ونەرىن كەيىنگىگە جالعاستىرۋشىسىڭ, بالام! – دەپ ايتقان ەدى».
ال سادۋاقاس ءوزىنىڭ كۇيگە دەگەن ىقىلاسىن, دومبىرا تارتۋعا دەگەن تالابىنىڭ قالاي ويانعانىن, كۇيدى قالايشا تەز ۇيرەنگەنى جايىندا بىلايشا اڭگىمەلەپ بەرگەن بولاتىن: «اكەم سوعىسقا كەتىپ, سودان ەلگە ورالمادى. اناما قاراۋ, كۇنكورىس قامى قيىن دا بولسا, مەنىڭ موينىمدا. ازاننان قارا كەشكە دەيىن قوي سوڭىندا ءجۇرىپ, قوزى-لاق باعامىن. ۇيگە اكەمنىڭ جولداستارى ءجيى كەلىپ تۇراتىن. ولار تارتقان كۇيلەر قۇلاعىمنان كەتپەي, بالا كوڭىلىمدى ەرەكشە تەبىرەنتەتىن. وسىلايشا, قوزى باعىپ ءجۇرىپ, دالادا ءوسىپ تۇرعان جىڭعىل اعاشىنىڭ ءبىر بۇتاعان سىندىرىپ الىپ, وزىمشە دومبىرا قىلىپ تارتاتىنمىن. ەستىگەن كۇيلەرىمدى ەسىمە ءتۇسىرىپ: «مىناۋ كۇيدىڭ باسى, ال مىناۋ ورتاسى, مىناۋ ساعاسى» دەپ اۋەندى ىڭىلداپ, كۇيدى ىشىمنەن اندەتىپ وينايتىنمىن».
سادۋاقاس قازانعاپ كۇيلەرىن ناقىشىنا كەلتىرە ويناعان. سونىمەن قاتار ول بالا كۇنىنەن, مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ تە, قالىڭ جۇرتقا ءوزىنىڭ بويىنداعى كۇيشىلىك قابىلەتىن مويىنداتا باستادى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق جاس كۇيشى حالىق شىعارمالارىن, قازانعاپ, قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, دينا, ىبىرايدىڭ, ابايدىڭ اندەرىن شەبەر ورىنداعان. «جىگىتكە ولەڭ دە ونەر, ونەر دە ونەر» دەگەندەي, وسى قاسيەتتەردىڭ بارلىعى سادۋاقاستىڭ ءون بويىنان تابىلۋى ونىڭ بالا كۇنىنەن سەگىز قىرلى ونەرپاز بولىپ ەرجەتكەنىن بىلدىرەدى.
ءسوزىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە ەل ىشىندەگى قاريالاردىڭ مىناۋ ەستەلىگىنە دە جۇگىنىپ كورسەك: «بىردە مەكتەپ وقۋشىلارى قويعان كونتسەرتتە ءبىر قارا بالا شىعىپ قازانعاپتىڭ «اقجەلەڭ» اتتى كۇيىن تارتا جونەلدى. كۇي ءبىتىپ, جۇرت دۋ قول شاپالاقتاعاندا, الگى قارا بالا سادۋاقاس ەل قۇرمەتىنە باس يۋگە دە قىسىلىپ, ءجۇزى بالبۇل جانىپ, دومبىراسىن قۇشاقتاعان كۇيىندە ساحنادان اياقتارىن جىلدام باسىپ كەتىپ قالادى. كونتسەرتتەن كەيىن ەل-جۇرت ءۇيدى-ۇيىنە تاراپ بارا جاتقاندا, مىنا ءبىر اڭگىمەنى ونىڭ قۇلاعى شالىپ قالادى: «قۇرمانعازى مەن قۇرمانعاليعا نۇر جاۋسىن, قازانعاپ اتاسىنىڭ كۇيلەرىن ەرەكشە ىقىلاسپەن ۇيرەتكەن ەكەن. ءتىنالى مەن ناعاشى اعاسى ماتاي دا بالاعا كۇيدىڭ قۇدىرەتىن ۇعىندىرعانى كورىنىپ تۇر. ە, سۇم سوعىس جالماماعاندا, قازانعاپتىڭ وق بويى وزىق شاكىرتى بالماعامبەت شەرتكەن كۇيلەردى ءالى كۇنگە دەيىن ەستىپ جۇرگەن بولار ەدىك قوي! دەپ كۇبىرلەسىپ بارا جاتتى».
سادۋاقاس نەبارى ون بەس جاسىندا قازانعاپتىڭ بىرنەشە كۇيىن مەڭگەرىپ ۇلگەرگەن ەدى. ولاردىڭ قاتارىندا «كۇي باسى», «ۇلكەن قاراتوس», «كىشى قاراتوس», «قاراتوستىڭ بۇلدىراتپاسى», «دومالاتپايدىڭ جەتى ءتۇرى», «اقجەلەڭ – 62 ءتۇرلى», «جيما اقجەلەڭ», «شىرىلداتپا», «بۇراڭداما, كەلىنشەك», «بالجان قىز» اتتى قيىن دا كۇردەلى كۇيلەرى بار.
سادۋاقاستىڭ بۇدان بىلايعى ءومىرى شالقار اۋدانىنداعى ورتا مەكتەپتى ويداعىداي ءبىتىرىپ, بولاشاقتاعى ارمانى ونەر جولىنا بەتبۇرىس جاساۋىنا بايلانىستى ەدى. جاقسى كۇيشى بولۋ ءۇشىن تەك تالانت پەن بويعا بىتكەن تابيعي قاسيەتتىڭ ازدىق ەتەتىنىن, وعان قوسا بەلگىلى كاسىبي ءبىلىمنىڭ كەرەك ەكەنىن تۇسىنگەن ول الماتىداعى ونەر ورداسى, كيەلى شاڭىراق قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياعا وقۋعا تۇسۋگە بەل بۋادى. وكىنىشكە قاراي, ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن بۇل تىلەگى ورىندالماي, ول تۋعان اۋىلىنا قايتىپ ورالۋعا تۋرا كەلەدى.
1964 جىلى بوزبالا سادۋاقاس كوزدەگەن ارمانىنا قالايدا جەتسەم دەگەن نيەتپەن كونسەرۆاتورياعا قايتادان كەلىپ, قۇجاتتارىن تاپسىرادى. بۇل جولى قۇداي ءساتىن سالعان ەكەن, ەمتيحاندارىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, وقۋعا تۇسەدى. دايىندىق ءبولىمىنىڭ دومبىرا ماماندىعىنا تاڭداعان ول بەلگىلى وقىتۋشى, كاسىبي مامان حابيدوللا تاستانوۆتان ءدارىس الادى. سادۋاقاستىڭ قازانعاپ كۇيلەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىندايتىن تالانتىنا العاشقى كۇندەردىڭ وزىندە-اق ۇستازى حابيدوللا تاستانوۆ تاڭداي قاعىپ, تامسانعان كورىنەدى. وقىتۋشى ءوزىنىڭ شاكىرتى جايىندا مىناداي پىكىر ايتقان: «سادۋاقاس ءوزىنىڭ شەبەرلىگىمەن بىردەن كوزگە ءتۇسىپ كەلەدى. ونىڭ دومبىرا تارتۋداعى شەبەرلىگى سول, تارتقان كۇيلەرىندە ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءبىر ەرەكشەلىك بار. ونىڭ وڭ قولى مەن سول قولىنىڭ ءجۇرىسى, دومبىرانىڭ بەت قاقپاعىنا تيگىزبەي الاتىن قاعىستارى تىڭداۋشىسىن ءتانتى ەتەدى».
سادۋاقاس ءوزىنىڭ قازانعاپ كۇيلەرىن العاش ورىنداعان ساتتەرىن ەسىنە الىپ بىلاي دەگەن ەدى: «قالىڭ قازاقتىڭ مۇڭ-شەرىن قوس ىشەكتە سويلەتكەن, تامىرى تەرەڭ فيلوسوفيالىق ويمەن استاسىپ جاتقان مۇڭدى, سازدى كۇيلەردى ءبىر كەزدەرى ساحنالاردا ويناۋ, تىڭداۋ ارمانعا اينالىپ كەتكەن ەدى. كەيبىر بىلگىر بەلسەندىلەردىڭ ءىس-ارەكەتىنەن, ونىڭ ۇستىنە قازاق ونەرىنەن جىراق وسكەن, جانى اشىمايتىن ادامداردىڭ بيلىك باسىندا جۇرگەندىگىنەن بولار, «قازاقتىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن جىلاپ كەلگەنى دە جەتەدى, مۇڭدى ءان مەن كۇي ساحنالاردا ورىندالماسىن» دەگەن وكتەم سوزدەر دە ەستىلە باستاعان. وسى ۋاقىتتاردا كونسەرۆاتوريادا وتكەن كونتسەرتتە مەن قۇرمانعازى اتامنىڭ «بوزشولاق» كۇيىن ورىندايتىن بولدىم. بىراق ساحناعا شىققاندا قازانعاپ اتامنىڭ «جۇرتتا قالعان» اتتى كۇيىن باستاپ جىبەردىم. العاشقىدا نە بولار ەكەن دەپ قورىققانىم دا راس, الايدا كورەرمەننىڭ قۇلشىنا قول سوققانى, جاقسى تىڭداعانى كۇدىگىمدى سەيىلتكەندەي بولدى. ونىڭ ۇستىنە, ۇستاز دومبىراشى قالي جانتىلەۋوۆتىڭ: «اينالايىن, مىنا كۇيىڭدە قۇرمانعازىنىڭ «كىسەن اشقانى» سەكىلدى جاندى تەبىرەنتەتىن ءبىر مۇڭ بار ەكەن», دەپ قولىمدى الىپ, ەرەكشە قۇتتىقتاعانى كوڭىلىمە قۋات بەردى. وسىدان كەيىن قازانعاپ كۇيلەرىن ساحنادا ءجيى ورىنداي باستادىم. كەيدە ادامعا تالانتپەن قاتار, توتەن ەرلىك تە قاجەت ەكەن-اۋ دەگەن ويعا قالاسىڭ وسىنداي ساتتەن كەيىن».
سادۋاقاس 1974 جىلى كونسەرۆاتوريانى ءبىتىرىپ, وسى وقۋ ورنىندا وقىتۋشى بولىپ جۇمىسقا قالادى. بۇل ونىڭ شەبەرلىگىن, بىلىكتىلىگىن, كاسىبيلىگىن وقىتۋشىلارىنىڭ دا مويىنداعاندىعىن اڭعارتادى.
قازانعاپ كۇيشىنىڭ شاكىرتى قادىرالى ەرجانوۆقا: «كوزىمدەي كورىپ ۇستارسىڭ, جەتىمسىرەتپەي تارتىپ ءجۇر» دەپ قالدىرعان ءوز دومبىراسىن قادىرالى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ونىڭ زايىبى زەينەپ اپاي اسىلدىڭ كوزىندەي م ۇلىكتىڭ قادىرىن ءبىلىپ, ساندىق تۇبىنە ساقتاپ جۇرگەن. سول قارا دومبىراسىن قىزى اقىلگەكتەن الىپ, ونى قالپىنا كەلتىرىپ, حالىققا جەتكىزگەن دە سادۋاقاس بولاتىن. بۇل قاستەرلى دومبىرانىڭ ءۇنىن العاش رەت ەستىگەن بەلگىلى ونەرتانۋشى بولات سارىباەۆ ەدى.
اسىلدىڭ توت باسپايتىن سىنىعىنداي قازىنانى حالىققا جەتكىزگەن سادۋاقاستىڭ ەرەن ەڭبەگىن ەرەكشە دەپ ايتۋعا تۇرارلىق. سونىمەن قاتار قازانعاپتىڭ ءبيۋستىن جاساپ, ۇمىتىلماس ەسكەرتكىش بەلگى رەتىندە ورناتتىرعانىن قۇندى ەڭبەك دەپ باعالاۋعا ءتيىسپىز.
سادۋاقاس 1999 جىلى 17 قىركۇيەك كۇنى 58 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ونىڭ بەينەسى ونەرسۇيەر قاۋىمنىڭ, حالىق جۇرەگىندە مۋزىكا الەمىندە ۇمىتىلمايتىنىنا, حالىقتىڭ ەسىندە ماڭگىگە ساقتالاتىنىنا سەنىمىمىز مول.
اياگوز نۇرسۇلتان,
كۇيشى
