سول كەزدە جيىرمادان ەندى اسقان مۇحتار اۋەزوۆ «جاپونيا» اتتى ماقالاسىندا كۇنشىعىس ەلىنىڭ 1861 جىلى جۇزەگە اسىرعان «مەيدزي» رەفورماسىن تالدادى, بىلىمگە قاتىستى تۇسىنا باسا نازار اۋدارادى. ال حالەل دوسمۇحامەدوۆ «سەنەن باسقا ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن قازاقتىڭ بالاسى جوعارى ءبىلىم الىپ جاتقانىن ويلاساڭ, بۇل حالىق تا ەڭبەككە, دامۋعا قابىلەتتى ەكەنىن, بالكىم بولاشاقتا الەمدەگى ءوزىنىڭ ورنىن ويىپ تۇرىپ الاتىن ەكىنشى جاپونيا بولا الادى دەگەنگە كوز جەتكىزەسىڭ», دەگەن.
بۇل دەرەكتەر الاش زيالىلارىنىڭ قازاق ەلىن 20-25 جىلدىڭ ىشىندە جاڭا داۋىردەگى زاماناۋي الاش مەملەكەتىنە اينالدىرعىسى كەلگەنىن, مەملەكەتتىڭ دامۋ ۇلگىسى مەن مودەلىن XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى ارتتا قالعان اگرارلى-فەودالدى سامۋرايلار ەلىنەن وتە از عانا ۋاقىت ىشىندە الەمدىك دەرجاۆاعا اينالعان جاپونيادان كورگەنىن ايتىپ تۇر. بىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن «جاپونيا قايدا, كەڭ بايتاق قازاق جەرى قايدا؟» دەگەن پىكىر باسىم بولىپ كەلگەن ەدى. ەندى بۇل كۇماننىڭ كوبەسى سوگىلدى.
باسىنان باستاساق: كەيىنگى كەزدەرى الاش زيالىلارى مەن جاپونيا اراسىنداعى بايلانىستىڭ تەك بولجام ەمەس, شىندىق بولعانىن ايعاقتايتىن دەرەكتەر جاريالانا باستادى. ناقتىلاساق, 1919 جىلى رايىمجان مارسەكوۆ جاپون ۇكىمەتىنە حات جازىپ, الاشوردا ۇكىمەتىن تانۋدى, مويىنداۋدى سۇراعان, جاس قازاق مەملەكەتىنە كومەك بەرۋىن وتىنگەن. كەلەسى ءبىر حاتتا الاشوردانىڭ ءپاريجدىڭ بەيبىت كونفەرەنتسياسىنا ءوز وكىلىن جولداماق بولعانى ايتىلىپتى. وسى دەرەكتى العاش تاپقان حوككايدو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سلاۆيان-ەۋرازيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ۋياما توموحيكو رايىمجان مارسەكوۆتىڭ 1919 جىلعى 17 قاڭتارداعى ۇندەۋى جاپون تىلىندەگى اۋدارماسىندا 9 بەت (5 پاراق) كولەمىندە «كازاك-كيرگيز حالقىنىڭ وكىلىنىڭ پەتيتسياسى (嘆願書)» دەگەن اتپەن ساقتالعانىن, ورىس تىلىندە جازىلعان بولۋى مۇمكىن تۇپنۇسقاسى تابىلماعانىن ايتادى. جاپوندىق تاريحشى اتاپ وتكەنىندەي, مارسەكوۆتىڭ ۆلاديۆوستوكقا بارعانىن زەرتتەۋشىلەر بىلگەن, كەيبىرەۋلەرى ونىڭ جاپونيا وكىلدەرىمەن بايلانىستا بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساعانىمەن, بۇل تۋرالى ەشقانداي دالەل جوق. قازىر بۇل قۇجاتتار جاپونيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ سىرتقى ساياسات تاريحى مۇراعاتىندا تسيفرلاندىرىلىپ, ساقتاۋلى تۇر. https://www.jacar.go.jp /
مامىر ايىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «اۋەزوۆ, الاش جانە كۇنشىعىس ەلى» اتتى zoom-كونفەرەنتسيادا جاپون عالىمدارى ريوسۋكە ونو مەن ۋياما توموحيكو رايىمجان مارسەكوۆتىڭ 1919 جىلدىڭ قاڭتارىندا جاپونيا ۇكىمەتىنە جولداعان ۇندەۋىنە تالداۋ جۇرگىزدى. وندا الاش قايراتكەرىنىڭ جاپونيادان الاشوردانى مويىنداپ, كومەك كورسەتۋىن وتىنگەنى, الاشوردانىڭ پاريج بەيبىتشىلىك كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋ جوسپارى بار ەكەنى ايتىلعان. «بۇل تانىستىرىلىمدا مەن رايىمجان مارسەكوۆتىڭ جاپونيا ۇكىمەتىنە الاشوردانى مويىنداۋدى سۇراپ 1919 جىلى جولداعان ۇندەۋىنىڭ قىسقاشا مازمۇنىن بايانداماقپىن. الاشوردانىڭ سىرتقى ساياساتى تۋرالى مالىمەت بۇگىنگە دەيىن ءالى تام-تۇم عانا بولىپ كەلدى. بۇل قۇجات الاشوردانىڭ سىرتقى ساياساتى تۋرالى مالىمەتتەردى كەڭىرەك اشىپ, جاپونيا تاراپىنىڭ وعان دەگەن قاتىناسىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل قۇجاتتار جاپونيانىڭ سىرتقى ساياسات تاريحىنىڭ مۇراعاتىندا ساقتاۋلى. تۇپنۇسقادان دا قۇندى اۋدارما وكىنىشكە قاراي, بۇل قۇجاتتىڭ جاپونشا اۋدارماسى عانا ساقتالعان. بۇل اۋدارمانىڭ ىشىندە ناقتى تاپسىرلەۋ قيىنعا سوعاتىن كەيبىر تۇستارى بار. اسىرەسە «تاۋەلسىزدىك» دەگەن ماعىنادا اۋدارىلعان ءسوز ءجيى كەزدەسەدى. قۇددى ءبىر الاشوردا سول كەزدىڭ وزىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ تاۋەلسىز ۇكىمەتى سياقتى جازىلعان. بىراق مارسەكوۆ ول ماتىندە شىنىمەن دە «تاۋەلسىزدىك» ءسوزىن پايدالاندى ما, جوق پا, ول جاعىن ناقتى باعالاۋ قيىن. بۇل جەردە جاپون شەنەۋنىكتەرى مەن وفيتسەرلەرى «تاۋەلسىزدىك» پەن «اۆتونوميا» سوزدەرىن اجىراتا الماعانعا كوبىرەك ۇقسايدى. سودان ناقتى اۋدارما جاساي الماعان بولۋى مۇمكىن. ودان كەيىنگى قۇجاتتان دا بۇل اۋدارمادا «اۆتونوميا رەتىندە دامۋ» جانە «تاۋەلسىزدىك» ۇعىمدارى دۇرىس اۋدارىلماعانىن كورۋگە بولادى. ءبىر قىزىعى, مارسەكوۆ ءوز سوزىندە سول كەزدە الاشوردا وكىلدەرىنەن بولەك جاپونيامەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتقان كولچاك ۇكىمەتىن بىردە-ءبىر رەت اتاماعان جانە الاشوردانىڭ قىزمەتىن دەربەس ورگان رەتىندە سيپاتتاپ وتىرعان. ۆلاديۆوستوكتاعى ازات ەتۋ ارمياسىنىڭ ساياسي دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى بۇل ۇندەۋگە قولداۋ رەتىندە جاپونيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترىنە جەتەكحات جازعان. سول حاتتا مارسەكوۆتىڭ ۆلاديۆوستوكتا جاپونيا ۆيتسە-كونسۋلىمەن اڭگىمەلەسكەنى باياندالادى. وسى اڭگىمەدە مارسەكوۆ الاشوردانىڭ اۆتونوميا جاريالاعانىن, كەلەشەكتە كورشىلەس, ءدىنى ءبىر حالىقتارمەن بىرلەسىپ ۇلكەن تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ناقتى اتاپ وتكەن. جاپونيا ۆيتسە-كونسۋلى قازاقتاردىڭ قيىن-قىستاۋ جاعدايىنا قىنجىلىس بىلدىرە كەلىپ, قارۋ جەتكىزۋدە دە قيىندىقتار بار ەكەنىن ايتادى. ءتىپتى قارۋ جەتكىزگەننىڭ وزىندە ونى كولچاك ۇكىمەتى ارقىلى عانا بەرە الاتىندارىن تۇسىندىرەدى. ال مارسەكوۆ كولچاك ۇكىمەتى الاشوردانىڭ تاۋەلسىزدىگىن قالامايتىندىقتان, قارۋ قۇپيا تۇردە جەتكىزىلۋى كەرەكتىگىن ايتادى. جاپون كونسۋلى مۇندايعا جول جوق ەكەنىن ءبىلدىرىپتى. مارسەكوۆ وندا قارۋدى قىتايدىڭ شاۋەشەگى ارقىلى اينالما باعىتپەن جىبەرۋدى سۇرايدى. بۇعان دا جول جوق دەگەن جاۋاپ ايتىلادى. ساياسي دەپارتامەنت باستىعى حاتىنىڭ سوڭىندا مارسەكوۆ سەنىمگە لايىقتى تۇلعا ما, جوق پا, قازاق حالقىنىڭ اتىنان سويلەۋگە وكىلەتتى مە, ول جاعى بەلگىسىز بولىپ وتىرعانىن ءارى وندايدى انىقتاۋ وتە قيىن ەكەنىن جەتكىزەدى. بىراق مارسەكوۆتىڭ قازاقتاردىڭ وكىلەتتى تۇلعاسى ەكەنى دالەلدەنسە, سۇراعان وق-ءدارى مەن مەديكامەنتتەردى بەرۋ جاعىن دا ويلاستىرۋ كەرەكتىگىن, بۇل قازاقتاردىڭ سەنىمىنە يە بولۋ ءۇشىن قاجەتتىگىن اتاپ وتەدى. ال جاپونيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ جاۋابى قىسقا بولعان. ول جاپونيا ۇكىمەتى قازاقتاردىڭ پۇشايمان كۇيى مەن تىعىرىقتاعى جاعدايىنا جانى اشيتىنىن, ازىرگە قارۋ مەن مەديكامەنت جەتكىزۋدەن تارتىنا تۇرۋ كەرەكتىگىن جازعان. بۇل قىسقا جاۋاپ ايتارلىقتاي كەش جولدانعان. ۆلاديۆوستوكقا جاۋاپ حات كەلگەن كەزدە مارسەكوۆ ول جاقتان كەتىپ قالعانعا ۇقسايدى» دەيدى تاريحشى بايانداماسىندا. قىسقاسى, بايانداماشى ايتىپ وتكەندەي, قازاق ۇلتى مەن ونىڭ قايراتكەرلەرى ءھام ولاردىڭ ناقتى ۇستانىمى تۋرالى مالىمەتتىڭ ازدىعىنان الاشوردانى قولداۋعا باتىلى بارمادى. دەگەنمەن بەلگىلى ءبىر قىزىعۋشىلىق بايقاتتى.
رايىمجان مارسەكوۆ 1877 جىلى سەمەي وبلىسى, وسكەمەن ۋەزى, ايىرتاۋ بولىسىندا تۋعان, قايدا, قاشان قايتىس بولعانى تولىق ءمالىم ەمەس. بىراق تاريحي دەرەكتەردە الاش قوزعالىسىنىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەرى, الاش قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى, زاڭگەر, پۋبليتسيست, قازاقتىڭ مۇددەسىن كوزدەپ, قامىن جەگەن ۇلت ويشىلى ەكەنى ايتىلادى. ءبىر دەرەكتەردە «قۇلجا تۇرمەسىندە ءولدى» دەسە, ەكىنشى ءبىر دەرەكتەردە «سەمەي تۇرمەسىندە ولگەن» دەلىنەدى. بىراق رەسەيدىڭ قيىر شىعىسىنا بارىپ, جاپونيانىڭ كونسۋلدىعىنىڭ قابىلداۋىندا بولعانىنا قاراعاندا ومىردە وسال بولماعانى انىق.
ءيا, الاشوردا مەن قازاق زيالىلارى اراسىنداعى بايلانىس, جاپون تىڭشىسى دەگەن ايىپ تۋرالى دەرەك كوپ. بىراق «بايلانىس بولدى ما؟» دەگەن سۇراققا دا جاۋاپ تابا الماعانبىز كەزىندە. ءتىپتى تاۋەلسىزدىك العالى 30 جىلدىڭ ىشىندە دە وسى تاقىرىپتى زەردەلەپ, قولىمىزعا ناقتى دەرەكتەر ۇسىنعان عالىمدار جايلى دا ەستىگەن جوقپىز.
«جاپونيا تىڭشىسى» دەگەن جالعان ايىپپەن اتىلعان تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ عۇمىرناماسىن كوركەم تىلمەن سومداعان جازۋشى شەرحان مۇرتازا كەزىندە وسى تاقىرىپقا پىكىر بەرۋىن وتىنگەندە تۇراردىڭ وزىنە تاعىلعان ايىپپەن كوزى جۇمىلعانشا كەلىسپەي وتكەنىن, تۇرار جاپون زيالىلارىمەن كەزدەستى نەمەسە حات الىسىپ تۇردى» دەگەن دەرەكتەردى كەزدەستىرمەگەنىن ايتقان-دى. «1937 جىلدىڭ اقيقاتى ءالى قۇپياسىن تولىق اشقان جوق. تالاي دۇنيە ءالى «ق ۇلىپتاۋلى» جاتىر. اققا قارا جاعا الماعان قانىشەرلەر تۇراردىڭ موڭعولياعا ساپارىندا جاپونيانىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەسۋىن ەسكە ءتۇسىرىپ, سودان ىلىك تاپقان عوي», دەگەن ەدى شەر-اعا.
شەر-اعامەن اڭگىمەدەن سوڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە تاعدىرى 8 مينۋتتا شەشىلىپ, و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەن ارىستارىمىزدىڭ جاپون زيالىلارىمەن جازىسقان حاتتارى الدىمىزدان شىعا كەلۋى ابدەن مۇمكىن گوي دەگەن ۇكىلى ءۇمىتتى ءبىز دە ويىمىزعا توقىپ قويعانبىز.
وتكەن عاسىر باسىندا جيىرما جاسىندا جاپونيا تۋرالى جاراپ مۇحتار اۋەزوۆ, 1957 جىلى 45 كۇنگە جاپونياعا باردى, حيروسيما جانە ناگاساكيگە تاستالعان اتوم بومباسىنا قارسى ۇلكەن جيىنداردا ءسوز سويلەدى. بۇل دەرەكتەردىڭ ءبارى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 50 تومدىق شىعارمالار جيناعىنا ەنگەن.
جاپونياداعى قازاق ديپلوماتى باتىرحان قۇرمانسەيىت مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وسى ەلگە ساپارى كەزىندەگى بىزگە بەلگىسىز دەرەكتەردى تاۋىپ, وقىرمانداردىڭ نازارىنا ۇسىندى. ديپلومات بىزبەن اڭگىمەسىندە ءالى ناقتىلانباعان جايتتار كوپ ەكەنىن, اركىم ءوز سالاسىندا جاڭا دۇنيەلەر تاباتىنىن, بۇل باعىتتا سوڭعى ءسوز ءالى ايتىلماعانىن ايتتى.
كسرو جاپونيا مەن الاشوردانىڭ اراسىندا بايلانىس ورناتۋعا بىلاي دا كەدەرگى بولۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. الاش زيالىلارىنىڭ بۇدان ارىگە بارماۋىنىڭ سەبەبىن وسىدان ىزدەۋ كەرەك سياقتى. سەبەبى 1905 جىلى جاپونيا ايگىلى تسۋسيما شايقاسىندا رەسەيدى تاس-تالقان ەتىپ جەڭدى. جالپى, جاپوندار ۇلت رەتىندە 1861 جىلى مەيدا رەفورماسىنان كەيىن قاتتى ىلگەرىلەگەنى بەلگىلى. ۇلت رەتىندە قالىپتاستى. «اكەم ارالاعان, اكەمنىڭ تابانى تيگەن جاپونياعا مەن دە تالاي رەت بولدىم. اكەمنىڭ بۇل ەلگە دەگەن ماحابباتى ماعان ءوتتى. جاپون ۇكىمەتىنىڭ رەسمي شاقىرۋىمەن ساياسات الەمىندە ءالى سىرىن اشا قويماعان «توكيو ديالوگىنا» قاتىسىپ قايتتىم. «اكەم ارمانداپ كەتكەن قاسيەتتى پارىزدى ءبىر قادام بولسا دا العا جىلجىتا الدىم», دەيدى بىزگە مۇرات اۋەزوۆ.
1937 جىلدىڭ جاڭعىرىعى باسىلماي جاتىپ, ءستاليننىڭ كوزى تىرىسىندە ارماندا كەتكەن الاش زيالىلارىنىڭ اماناتىن ارقالاعان اۋەزوۆتىڭ الىستاعى جاپونياعا بارىپ, قازاق ەلى تۋرالى ءدارىس وقۋىنىڭ ءوزى تاريحي وقيعا ەكەنى بەلگىلى. پاتشالىق رەسەيدەن دە قۋاتتى ەلدىڭ بارى تۋرالى حاباردان قازاق دالاسى قۇلاعدار بولدى. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنان وتكەن عاسىردىڭ باسىنا دەيىن جاپونيا رەستاۆراتسيا نەمەسە مەيدزي توڭكەرىسى (1912 جىلى ولىمىنە دەيىن يمپەراتور بيلىك ەتكەن ءداۋىر اتى) دەپ اتالاتىن كەزەڭدى باسىنان كەشىرگەنى تۋرالى دەرەكتەر كوپ. جاپون جۇرتىنا قيىرداعى قازاق ەلىنىڭ نازارىن اۋدارتقان تاريحي وقيعا – كۇنشىعىس ەلىندەگى «مەيدزي» رەفورماسىنان كەيىن ۇلت بولىپ ايرانداي ۇيىعانى. بىراق وسى باعىتتى ىندەتىپ قازۋعا بايلانىستى ايعاقتايتىن تاريحي دەرەكتەر جوق دەگەن تۇجىرىم قولبايلاۋ بولىپ كەلگەن-ءدى. ەندى اراداعى بايلانىستى ايعاقتايتىن دەرەكتەردىڭ شەتى ايتىلىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى الاش زيالىلارىنىڭ وزگەگە ۇلگى بولارلىق ديپلوماتيالىق جەڭىسى.
ەندىگى ءسوز تاريحشىلاردا.
سەبەبى جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا نيەتتەنىپ كەلگەن قازاق دالاسىنا جاپونيا ۇستانىمى جاڭا مۇمكىندىك.
