الما مۇتالىپقىزى تولىمدى ىزدەنىسى مەن قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ۇستازى بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ اسىل مۇراتىن جالعاپ, ءۇمىتىن اقتاعان شاكىرتى بولا ءبىلدى. بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ, قازاق ادەبيەتىن بۇقار جىراۋدان باستاۋ تۋرالى ناقتىلى تۇجىرىمداردى بۇزىپ جارىپ, ادەبيەت تاريحىنىڭ تىم ارىدان باستالاتىنىن دالەلدەۋ ەرلىكپەن تەڭ ءىس ەدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن سوناۋ ەسكى زاماننان باستاۋدى كوزدەگەن عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ ورحون-ەنەسەي جازبالارىن مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە جۇكتەسە, مۇحتار ماعاۋينگە ءحىV-ءحVى عاسىر ادەبيەتىن, قابيبولا سىديىقوۆقا ءحVىى-ءحVىىى عاسىرداعى جىراۋلار پوەزياسىن, ال الما قىراۋباەۆاعا ورتا عاسىر ادەبيەتىن عىلىمي نەگىزدەۋدى ۇسىنادى. جاستىعىنا قاراماستان, ءبىر ۇلتتىڭ تاعدىرى جازىلعان تاريحتىڭ باتپانداي جۇگىن ارقالاعان جاس عالىم, عىلىمداعى جولىن وسىنداي ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن باستايدى. ناتيجەسىندە, الما مۇتالىپقىزى 1974 جىلى «قيساc-ي رابعۋزي» مەن «ماحابباتنامانىڭ» يدەيالىق-كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. 1985 جىلى حورەزميدىڭ «ماحابباتناما» داستانىن تۇڭعىش رەت قازاق تىلىنە اۋداردى. تياناقتى زەرتتەۋ مەن تىڭعىلىقتى ىزدەنىس بارىسىندا 1988 جىلى «عاسىرلار مۇراسى» اتتى ەڭبەگىن جازدى. اراعا جىلدار سالىپ, 1997 جىلى «قازاق ادەبيەتىندەگى شىعىستىق قيسسا-داستانداردىڭ ءتۇپ-توركىنى مەن قالىپتاسۋى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. سونىمەن قاتار ول قازاق عىلىمىنىڭ قورجىنىن 1988 جىلى «تۇركى ادەبيەتى», 1999 جىلى «ەجەلگى ادەبيەت», 2001 جىلى «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» سىندى وقۋ قۇرالدارىمەن تولىقتىردى. «ۇزاق عاسىرلار بويىندا جاريالانباي كەلگەن «ماحابباتناما» جىرى سوڭعى كەزدە عانا شەت پۇشپاقتاپ تەكسەرىلە باستاعان. بۇل داستاندى قازاق ادەبيەتشiلەرi مەن تiلشiلەرi كەلەشەكتە زەرتتەپ شىعۋى پارىز» دەگەن اعا بۋىن اماناتىن بولاشاققا جالعاعان عالىمداردىڭ بىرەگەيى, ادەبيەتتانۋشى الما قىراۋباەۆا. Oنىڭ بويىنان عالىم ن.كونرادتىڭ: «ناستوياششي̆ فيلولوگ نە يمەەت پراۆا بىت تولكو لينگۆيستوم. زا ياۆلەنيامي يازىكا ون دولجەن ۆيدەت سامىي̆ يازىك, ا چەرەز نەگو – مىشلەنيە, ۋم. زا رومانوم يلي ستيحوتۆورەنيەم ون دولجەن ۋمەت رازگليادەت تۆورچەسكي̆ گەني̆ نارودا. فيلولوگ دولجەن بىت ي يستوريكوم, نو تاكيم, كوتورىي̆ ۆيديت ۆ يستوري ۆسيۋ تسەلوستنوست جيزني, بوربى ي تۆورچەستۆا» دەپ ناعىز فيلولوگكە بەرگەن سيپاتتاماسى تولىق تابىلادى. الما مۇتالىپقىزى شىعىستانۋشى-فيلولوگ مەكتەبىنەن ءوتىپ, بارلىق فيلولوگيالىق بىلىممەن قارۋلانىپ, فيلولوگيالىق زەرتتەۋ ءادىسىن مەڭگەرگەن تولىققاندى مامان بولا ءبىلدى. بۇل جايلى پروفەسسور ءومىرحان ءابديمان ۇلى: «التىن وردا – قىپشاق ءدəۋىرىنىڭ جاۋھار جəدىگەرلەرى «رابعۋزي قيسسالارى», حورەزميدىڭ «ماحابباتناماسى» وڭاي̆ شاعىلار جاڭعاق ەمەس, وعان قاي̆تپاس قاجىر, جاسىماس جىگەر, بىرەگەي̆ ءبىلىم, ەرەسەن ەڭبەك كەرەك. الما بوي̆ىنان وسىنىڭ ءبəرى دە تابىلدى» دەسە, پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ: «الما قىراۋباەۆانىڭ «قازاق əدەبيەتىنىڭ قىسقاشا تاريحىنا» جازىپ بەرگەن «ەجەلگى تۇرىك əدەبيەتى» ءبولىمىنىڭ ءəربىر تاقىرىپشاسىنىڭ ءوزى ارناي̆ى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن جəنە كۇنى بۇگىنگە دەي̆ىن كوبىمىزدىڭ ءتىسىمىز باتپاي̆تىن ارنالار ەكەنىن موي̆ىنداۋعا ءتيىستىمىز» دەپ ازاماتتىق پىكىرىن بىلدىرگەن بولاتىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الما مۇتالىپقىزى قازاق ادەبيەتتانۋىندا جيىرماسىنشى عاسىردىڭ الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىلدارىنان باستاپ قارقىندى دامىعان تىڭ تاقىرىپتىڭ زەرتتەلۋىنە بار عۇمىرى مەن قاجىر-قايراتىن ارناعان عالىم. ول وزىنەن كەيىنگى بۋىننىڭ التىن وردا ادەبيەتى, ونىڭ ىشىندە حورەزميدىڭ «ماحابباتناماسىن» تەرەڭ زەرتتەپ بىلۋىنە, سونداي-اق «ناما» جانرىن زەردەلەۋگە جول اشقان ادەبيەتتانۋشى دەسەك, قاتە ايتقاندىق ەمەس. عالىم الما قىراۋباەۆا تۇركى حالىقتارى əدەبيەتىنىڭ جانرىندا اراب, پارسى تەرميندەرى «قيسسا», «حامسا», «ناما», ت.ب. كوپ قولدانىلادى دەۋى ارقىلى, قازاق ادەبيەتتانۋىندا «قيسسا, حامسا» سەكىلدى «نامانىڭ» دا وزىندىك ورنى بار ەكەنىن مەڭزەيدى. سونىمەن قاتار قازاق ادەبيەتى تاريحىندا «نامانى» جانرلىق فورمالارىنا قاراي توپتاستىرۋدىڭ ۇلگىسىن جاساپ, ونى حح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە ادەبيەتتانۋشىلار نازارىنا ۇسىنعان دا وسى الما قىراۋباەۆا بولاتىن. عالىم نامانىڭ جانرلىق فورمالارى كوپ. ولارعا: «ەپيكالىق پوەمالاردىڭ تسيكلى» (شاھناما); «جەكە پوەمالار» (ەسكەندىرناما, شايبانيناما, بابۋرناما, ت.ب.); «ساياحاتتا, ساپاردا كورگەن-بىلگەنى, العان əسەرى جايىنداعى شىعارما»; «ولەڭمەن جازىلعان ارناۋ» (حورەزميدىڭ «ماحابباتناماسى», حودجەنديدىڭ «لاتافاتناماسى», ءاميريدىڭ «داحناماسى») جاتادى دەيدى ءوز زەرتتەۋىندە.
ادەبيەت تاريحىندا ەرتەدە جازىلىپ, بۇگىنگە جەتكەن تۇركى وركەنيەتىنە ورتاق ادەبي جازبا ەسكەرتكىشتەر مولىنان كەزدەسەدى. ارادا مىڭ جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە ءوز قۇنىن جويماعان, تۇركىلەردىڭ وشپەس ونەگەسىندەي بولعان ورتاعاسىرلىق اسىل مۇرالار جەتەرلىك. سونداي قۇندى جادىگەردىڭ ءبىرى – حورەزميدىڭ «ماحابباتناماسى». بۇل جايلى عالىم: «التىن وردا داۋىرىندەگى ادەبيەت وكىلى حورەزمي «ناماشىلدىققا» العاش جول اشتى. ونىڭ «ماحابباتناماسى» – كونە دəۋىردەگى جازبا ەسكەرتكىشتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر ءمəندى, قىزعىلىقتى داستان» دەپ باعا بەرەدى.
الما مۇتالىپقىزىنىڭ «ناما» جانرىنا العاش كلاسسيفيكاتسيا جاساۋى بۇگىنگى قازاق عىلىمىندا «نامانىڭ» جەكە جانر رەتىندە قاراستىرىلىپ, ناما جانرىنا قاتىستى جاڭا كوزقاراستار مەن ورتاق زاڭدىلىقتاردىڭ قالىپتاسىپ, زەرتتەۋ تاجىريبەسىنىڭ ءارى قاراي دامۋىنا جول اشتى.
ءاربىر كوركەم شىعارماعا ارقاۋ بولعان جەكەلەگەن تاقىرىپتار مەن يدەيالار ءبىر-بىرىمەن توعىسىپ, ۇشتاسا جالعاسىپ, ءبىر ساعاعا قۇيادى. وسىدان كەلىپ, وقىرماندا ءدال وسى شىعارماعا دەگەن ءبۇتىن, تۇتاس ءبىر كوزقاراس تۋادى دا, ناتيجەسىندە, شىعارماداعى ورتالىق, وزەكتى ماسەلە ايقىندالادى. الايدا ءار جاڭا ءداۋىردىڭ وقىرمانى شىعارماعا ءوز كەزەڭىنىڭ يدەيالارىن ءسىڭىرۋى بۇل زاڭدىلىق. ماسەلەن, كەڭەس زامانىنداعى زەرتتەۋشىلەر جۇمىسىن سول كەزدەگى يدەولوگياعا نەگىزدەپ جەتكىزۋگە ءماجبۇر بولدى. سەبەبى ورتا عاسىر ادەبيەتى جاۋھارلارىنىڭ دەنى ءدىني سيپات العان تۋىندىلاردان, دۇرىسى يسلام ءدىنىنىڭ كوركەمدىگىن سوزبەن ناسيحاتتاعان شىعارمالاردان تۇردى. تۇركىتانۋشى ت.قىدىردىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «ورتاعاسىرلىق ادەبي جادىگەرلەردى زەرتتەۋدەگى باستى كەدەرگى – ول شىعارمالاردىڭ ءدىني استار الۋىندا, نە ءدىندى كوركەم تىلمەن ۇگىتتەۋىندە ەدى». الايدا عالىمنىڭ: «حورەزمي تۆورچەستۆوسى ءار قىرىنان قاراعاندا ءارتۇرلى قۇلپىراتىن, تىلسىم سىرى تەرەڭدە جاسىرىنعان اسىل تاس ءتارىزدى, ءار قيلى ماسەلە رەتiندە جاڭا قاسيەتتەرى اشىلىپ, əدەبي تانىمىمىزدى بايىتا بەرەتiن شىعارما» دەۋىنىڭ ءوزى اشىق ايتپاسا دا, شىعارمانىڭ ءدىني استارىن مەڭزەپ تۇرعانداي كورىنەدى. ەندىگى ءبىزدىڭ مىندەت, كەتكەن ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, تاقىرىپتى جاڭا كوزقاراسپەن ءتۇسىندىرۋدىڭ تەورياسى مەن ادىستەمەسى, گەرمەنەۆتيكانىڭ قاعيدالارىنا نەگىزدەي وتىرىپ, ناما جانرىندا جازىلعان شىعارمالاردىڭ سوپىلىق استارىنا ءمان بەرە زەرتتەۋ جۇرگىزۋ.
گۇلبالا قوشتاەۆا,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ دوكتورانتى
