وبلىستىق بالىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ارتۋر سادىبەك ۇلىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بيىل ساۋىردە سالاعا جاڭا سەرىكتەستىك قوسىلعان. بۇل – «شاعالا-اتىراۋ» جشس. يساتاي اۋدانىندا جاڭادان جۇمىسىن باستاعان سەرىكتەستىكتە تاۋلىگىنە 6 توننا بالىق وڭدەۋ تسەحى, قويمالار, سىيىمدىلىعى 250 توننالىق 12 توڭازىتقىش بار. سونداي-اق ۋىلدىرىق دايىنداۋ, بالىقتى ىستىق-سالقىن كۇيدە قاقتاۋ, كەپتىرۋ, كونسەرۆىلەۋ, ءونىمدى ءپىسىرۋ-بۇقتىرۋ قۇرىلعىلارىمەن, 17 قايىق, 1 كەمەمەن قامتىلعان. جاڭا جوبانىڭ قۇنى – 250 ملن تەڭگە. بۇل قارجىنىڭ 104 ملن تەڭگەسى «قازاگروقارجى» اق ارقىلى نەسيەگە الىنعان.
بيىل بالىق اۋلايتىن كاسىپورىندارعا جانۋارلار دۇنيەسىن پايدالانۋ ءۇشىن 2 256 رۇقسات قاعازى بەرىلگەن. سۋدان مارجان ءسۇزىپ ۇيرەنگەن بالىقشىلار كوكتەمگى ماۋسىمدا جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىنەن 11 225 توننا بالىق اۋلادى. ونىڭ ىشىندە جايىق وزەنىنەن – 2 850, قيعاش وزەنىنەن – 2 505, كاسپي تەڭىزىنەن 5 870 توننا بالىق سۇزىلگەن. ءوڭىر بالىقشىلارى اقپان-مامىر ايلارىندا 10 190 توننا بالىق پەن 870 توننا بالىق ونىمدەرىن شەتەلگە ەكسپورتتادى. اتىراۋ بالىقشىلارىنىڭ ونىمدەرىنە رەسەي فەدەراتسياسىنان, ازەربايجان مەن يزرايلدەن سۇرانىس كوپ ءتۇسىپ وتىر.
جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندەگى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورىن مولايتۋ ماسەلەسى دە نازاردان تۇسكەن ەمەس. بيىل «جايىق-اتىراۋ» جانە «اتىراۋ» بەكىرە بالىعىن ءوسىرۋ زاۋىتتارى ءۇشىن جايىق وزەنىنەن باعالى بالىق تۇرىنە جاتاتىن 222 بالىق اۋلاندى. ونىڭ ىشىندە 64 انالىق بالىق بار. سونىڭ ءبىرى – 197 كيلولىق قورتپانى بيىلعى 19 ساۋىردە «امانگەلدى اتىنداعى» جشس بالىقشىلار بريگاداسى جايىق وزەنىندەگى «كىشى دامبى» تارتىمىنان اۋلادى. كەيىن باعالى بەكىرە تۇقىمداس بالىققا جاتاتىن الىپ قورتپادان «جايىق-اتىراۋ» بەكىرە بالىعىن ءوسىرۋ زاۋىتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ورتاشا سالماعى 15 گرامدى قۇراعان 729 مىڭ شاباق الدى. اتالعان زاۋىتتىڭ توعاندارىندا 3,5 ملن بەكىرە ءوسىرىلىپ, جايىق وزەنىنە جىبەرىلدى. ونىڭ ىشىندە 629 مىڭ دانا سۇيرىك, 419 مىڭ دانا ورىس بەكىرەسى مەن 1,723 ملن دانا ورىس بەكىرەسىنىڭ شاباعى سۋ ايدىنىنا جول تارتتى. وسىنداي ەكىنشى كاسىپورىن – «اتىراۋ» بەكىرە بالىعىن ءوسىرۋ زاۋىتىنان دا 3,5 ملن شاباق سۋ ايدىنىنا جول تارتتى.
– بالىق شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ىسىنە ۇلەس قوسقىسى كەلەتىندەر از ەمەس. ماسەلەن, 2021-2025 جىلدارى 7 بالىق ءوسىرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان ەدى. ونىڭ ىشىندە اتىراۋ قالاسىندا «تىلەكشى» جشس, «ساگيەۆا», «جۇماعاليەۆا» شارۋا قوجالىقتارى, قۇرمانعازى اۋدانىندا «سەۆكاسپيفيش» جشس, «كاسپي بالىق» وندىرىستىك كووپەراتيۆى, «ابدولوۆ» شارۋا قوجالىعى, سونداي-اق جىلىوي اۋدانىندا ء«سات» شارۋا قوجالىعى تاۋارلى بالىق ءوسىرۋدى كوزدەدى. الايدا بۇل جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە بىرقاتار پروبلەمالىق ماسەلە تۋىنداپ وتىر. ماسەلەن, تاۋارلى بالىق ءوسىرۋ ءۇشىن توعان شارۋاشىلىعىنا سۋ ايدىنىنا جاقىن ورنالاسقان ۇلكەن جەر تەلىمى قاجەت. وسىعان وراي «سەۆكاسپيفيش» جشس قۇرمانعازى اۋدانىنداعى كوپتوعاي اۋىلىنان قوسىمشا 400 گەكتار, «ا-دانا» شارۋا قوجالىعى ماحامبەت اۋدانىنىڭ تالدىكول اۋىلى ماڭىنان 50 گەكتار, «تىلەكشى» جشس اتىراۋ قالاسىنا قاراستى دامبى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىنان 22,47 گەكتار, «ساگيەۆا» شارۋا قوجالىعى بەسىكتى ەلدى مەكەنىنىڭ تۇسىنان 9,1 گەكتار قوسىمشا جەر تەلىمىن سۇراعان بولاتىن. بىراق بالىق شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدى ماقسات ەتكەن كاسىپكەرلەردىڭ بۇل ماسەلەسى ءالى وڭ شەشىمىن تاپقان جوق, – دەيدى باسقارما باسشىسى ارتۋر سادىبەك ۇلى.
باسقارما باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىك ورگاندار دەڭگەيىندە شۇعىل شەشۋدى قاجەت ەتەتىن بىرنەشە پروبلەمالىق ماسەلە بار. بۇل قانداي ماسەلەلەر؟ ونىڭ جەدەل شەشۋ جولى بار ما؟
– ءبىزدىڭ وڭىردەگى 19 بالىق شارۋاشىلىعى كاسىپورنى اتالعان وزەندەردەن كاسىپتىك بالىق اۋلاۋمەن اينالىسادى. الايدا بيىلعى كوكتەمگى ماۋسىمدا اۋلانعان بالىقتىڭ كولەمى تومەن. مۇنىڭ باستى سەبەبى – جايىق پەن قيعاش وزەندەرىنىڭ كاسپي تەڭىزىنە قۇيار ساعاسى تايازدانىپ, سوعان بايلانىستى وتە كۇردەلى, اپاتتى جاعداي ورىن الىپ وتىر. قازىر جايىق وزەنىنىڭ تەڭىزگە قۇيار تۇسىنىڭ تەرەڭدىگى 30-40 سم قۇرايدى. ال قۇرمانعازى اۋدانىنداعى قيعاش وزەنىنىڭ كاسپيگە قۇياتىن ساعاسى بىتەلىپ قالعان. بۇل ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ جاعالاۋ كۇزەتى كەمەلەرىنىڭ, سولتۇستىك قاشاعان جەدەل قۇتقارۋ ەكيپاجى قۇتقارۋ كەمەلەرىنىڭ, وبلىستاعى 19 بالىق شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارى كەمەلەرىنىڭ تەڭىزگە كىرىپ-شىعۋىنا ۇلكەن قيىندىق كەلتىرىپ وتىر. مىنە, وسى سەبەپتەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ بالىقشىلارى بالىق اۋلاۋ ءليميتىن ورىنداي الماي كەلەدى. ماسەلەن, بىلتىرعى 1 شىلدەدەن بيىلعى وسى كەزەڭگە دەيىن 20 مىڭ توننا ءليميتتىڭ 16 مىڭ تونناسى عانا يگەرىلگەن. بۇل – ءليميتتىڭ 75 پايىزى, – دەيدى ارتۋر سادىبەك ۇلى.
جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندەگى اپاتتى جاعدايعا ۇلاسۋى مۇمكىن الاڭداتارلىق احۋالدىڭ مۇنايلى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, 4 مىڭنان استام بالىقشىنى بىرىكتىرەتىن 800-گە جۋىق بالىق اۋلاۋ بريگاداسى تەڭىزگە شىعا الماسا, بولاشاقتا جالعىز تابىس كوزىنە سانالىپ وتىرعان كاسىبىن توقتاتۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, بۇل وبلىستاعى بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ قارجى ينستيتۋتتارى الدىنداعى 1,7 ملرد تەڭگەگە جۋىق بەرەشەگىن وتەۋگە ۇلكەن قيىندىق كەلتىرەدى. سونداي-اق بالىق اۋلاۋ ءليميتىنىڭ ورىندالماۋىنان جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە بىرنەشە ميلليون تەڭگەنىڭ سالىعى تۇسپەي قالۋ قاۋپى بار. ۇشىنشىدەن, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ باسىم بولىگى ۋىلدىرىق شاشاتىن تابيعي ورىن سانالاتىن جايىق پەن قيعاش وزەنىنە كىرە الماي, مەكەندەيتىن ورىندارىن اۋىستىرىپ, كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى باسقا ەلدەرگە قاراي ميگراتسيالاۋ جولىن وزگەرتۋى ابدەن مۇمكىن.
– سوندىقتان اتالعان وزەندەردىڭ تەڭىزگە قۇيار ساعاسىنا جەدەل تۇردە تەرەڭدەتۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل – وتە كۇردەلى ماسەلە. جايىق وزەنىنىڭ ساعالىق بولىگىنىڭ ۇزىندىعىن – 6 شاقىرىم, ەنىن – 40 مەتر, تەرەڭدىگىن 3,60 مەترگە, ال قيعاش وزەنىنىڭ ساعالىق ۇزىندىعىن – 20 شاقىرىم, ەنىن – 30 مەتر, تەرەڭدىگىن 2,5 مەترگە دەيىن تەرەڭدەتۋ كەرەك. ەگەر بۇل ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپپاسا, وسى وزەندەر مەن كاسپي تەڭىزىنىڭ اراسى ءۇزىلىپ, ەكولوگيالىق اپات ورىن الارى ءسوزسىز. سەبەبى وزەن مەن تەڭىز اراسىنىڭ ءۇزىلۋى, سۋ قۇرامىنداعى وتتەگىنىڭ ازايۋىنىڭ اسەرىنەن, بالىقتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا اكەلىپ سوعادى, – دەپ الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى ا.سادىبەك ۇلى.
تاعى ءبىر ماسەلە بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىن مەملەكەتتىك قولداۋعا قاتىستى بولىپ وتىر. قازىر بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنە سۋدا جۇزەتىن كولىكتەردى, بالىق اۋلاۋ قۇرالدارىن, ونىڭ ىشىندە اۋلاردى دايىنداۋ ءۇشىن تور ماتەريالدارىن, سونداي-اق بالىقتان سۇبە جاساۋ جەلىلەرىن, ۋىلدىرىق, كونسەرۆىلەر, پرەسەرۆىلەر دايارلاۋ, كەپتىرۋ, قاقتاۋ سەكىلدى كۇندەلىكتى جۇمىسقا قولدانىلاتىن جابدىقتاردى جاڭارتۋ قاجەت. بۇل تەحنيكالار, جابدىقتار مەن ماتەريالدار اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا جاتقىزىلعانمەن, الايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ كلاسسيفيكاتورىنا ەنبەي قالعان. سول سەبەپتەن, بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرى جوعارىدا اتالعانداردى جاڭارتۋ ءۇشىن نەسيە الۋ نەمەسە ليزينگكە ساتىپ الۋ ءۇشىن قارجىلىق-نەسيەلىك ۇيىمدارعا جۇگىنەدى.
– بىراق بۇلاردى ساتىپ الۋ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى قولداۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا جاتپايدى. سوعان بايلانىستى بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرى سۋبسيديالانبايدى. بالىق اۋلاۋ سالاسىنداعى شەكتەۋلەر زاڭناماسىنىڭ وزگەرۋىنە وراي جايىق وزەنىنىڭ ساعالىق كەڭىستىگىندە 3 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن جاعالاۋدا بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالۋ قاراستىرىلعان. مۇنداي شەكتەۋدەن سوڭ تەڭىز كەمەلەرى مەن باعاسى قىمبات تۇراتىن اۋلاۋ قۇرالدارىن ساتىپ الۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ماسەلەن, كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى «كولونوك» ۇلگىسىندەگى تەڭىز كەمەلەرىن, شورتان ۋىلدىرىعىن وڭدەۋ جەلىسىن, سونىمەن قاتار جاڭا عىلىمي-نەگىزدەلگەن تەڭىز اۋلاۋ قۇرالدارىن دايىنداۋعا ارنالعان تور ماتەريالدارىن ساتىپ الۋى مۇمكىن. ءسويتىپ, بۇل كاسىپورىن 3 مەتردەن استام تەرەڭدىكتە تەڭىزدە تولىققاندى بالىق اۋلاۋدى ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك الادى. بۇل جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا دا, سونداي-اق بالىق رەسۋرستارىنىڭ الۋان تۇرلىلىگىنىڭ ساقتالۋىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. سەبەبى كاسىپشىلىك ەمەس مولشەردەگى بالىقتاردىڭ (شاباقتاردىڭ) اۋلانۋىنا جول بەرىلمەيدى. وسى ورايدا اگروونەركاسىپتىك كەشەنىندەگى وسىمدىك, مال جانە قۇس ءوسىرۋ شارۋاشىلىعى سەكىلدى بالىق اۋلايتىن, بالىق ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىندارعا دا سۋبسيديالاۋدىڭ بىردەي شارتتارىن جاساقتاۋدى ۇسىنامىز, – دەيدى ارتۋر سادىبەك ۇلى.
بۇل – وتاندىق ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى كوزدەگەن ۇكىمەت پەن اۋىل شارۋاشىلىعى, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىكتەرى ەرەكشە نازار اۋداراتىن ماسەلەلەر. سول سەبەپتەن, جايىق پەن قيعاش وزەندەرىنىڭ تەڭىزگە قۇيار ساعاسىن تەرەڭدەتۋ, بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەلەرى جەدەل شەشىلۋى قاجەت-اق. ايتپەسە جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندەگى بالىق شارۋاشىلىعى سالاسى جاقىن ارادا وركەندەۋى مۇمكىن ەمەس.
اتىراۋ وبلىسى
