سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
«ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى ءوز مىندەتىن تابىستى اتقاردى. ەندى ونىڭ ورنىنا قۇرامى جاعىنان اۋقىمدى ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرۋدى ۇسىنامىن. جاڭا قۇرىلىم ۇلتتىق كەڭەستىڭ قىزمەتىن جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە جالعاستىرادى. قۇرىلتاي قوعامدىق ديالوگتىڭ ءبىرتۇتاس ينستيتۋتسيونالدىق مودەلىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىس. ءسويتىپ, بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى دانەكەرگە اينالاتىن بولادى. قازىرگى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءبارىن ءوز اينالاسىنا توپتاستىرادى», دەگەن ەدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قۇرامىندا ەلىمىزدەگى بارلىق ايماقتىڭ وكىلدەرى ەندى. سونىمەن قاتار وعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ازاماتتىق اليانستىڭ, قوعامدىق كەڭەستەر مەن ۇيىمداردىڭ مۇشەلەرى, بەدەلدى قوعام قايراتكەرلەرى, ءوندىرىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى, بيزنەس وكىلدەرى جانە تاعى باسقا ازاماتتار كىردى. وسىلايشا, سان ءتۇرلى قوعامدىق پىكىر يەلەرىن تۇگەل قامتيتىن وكىلدى قۇرىلىم قالىپتاستى.
كەز كەلگەن مەملەكەت ءومىر ءسۇرۋ تاريحىندا دامۋدىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىن باستان وتكەرەدى. بۇل وزگەرمەيتىن اكسيوما. سوندىقتان ۋاقىت وتە بۇعان دەيىنگى قۇرىلىمدار اۋىسىپ, ورنىنا جاڭاسى كەلەتىنى باسى اشىق ماسەلە. بۇعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن قازاق حالقىنىڭ وتكەنىنە كوز جۇگىرتسەك جەتكىلىكتى. جالپى, قۇرىلتاي شاقىرۋ – ەرتەدەن كەلە جاتقان اتا ءداستۇرىمىز. ادالدىقتى تۋ ەتىپ ۇستاعان بابالارىمىز ماڭىزدى ماسەلەلەردى وسىنداي القالى جيىنداردا تالقىلاپ, وڭ شەشىمىن تاۋىپ وتىرعان.
حالىق ءوزارا اقىلداسا وتىرىپ, ءبىر توقتامعا كەلگەن. ءتول تاريحىمىزدا ۇلت تاعدىرىن شەشكەن قۇرىلتايلار از ەمەس. ماسەلەن, تالاس وزەنىنىڭ جاعاسىندا وتكەن وسىنداي اۋقىمدى قۇرىلتايدان كەيىن التىن وردا قاعاناتى دەربەس مەملەكەت بولىپ جاريالاندى. قالماقتىڭ ۇزدىكسىز شاپقىنشىلىعىنان قورعانۋ ءۇشىن ءۇش ءجۇزدىڭ باسى قاراقۇم مەن ورداباسىدا جينالدى. ءسويتىپ, حالقىمىزدى ەل قورعاۋعا ۇيىستىردى.
ورىنبورداعى ءبىرىنشى قازاق قۇرىلتايىندا الاش پارتياسى قۇرىلدى. ەكىنشى قۇرىلتايدا الاش اۆتونومياسى جاريالاندى. ەگەمەندىك العان العاشقى جىلدارى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايى ءوتتى. ىرگەلى جيىندا سىرتتاعى قانداستارىمىز اتامەكەنگە شاقىرىلدى. ۇلى كوش تاۋەلسىز قازاقستانعا بەت الدى. قازىرگى باتىس دارىپتەيتىن دەموكراتيالىق قۇندىلىق وسىلايشا كونە زاماننان بەرى دالا فيلوسوفياسىندا كورىنىس تاپتى. ال دەموكراتيا – كەرەمەت ءومىر تۋرالى جالپىلاما ۇعىم, تۇسىنىك ەمەس. بۇل كۇندەلىكتى تىنىمسىز ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن وركەنيەتتى ءومىر سالتى ەكەنى تۇسىنىكتى.
قاڭتارداعى قايعىلى وقيعا ەل دامۋىنا جاڭا كوزقاراس قاجەت ەكەنىن انىق اڭعارتتى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. بايلىقتىڭ ساناۋلى ادام قولىنا توپتاسۋى, جۇمىسسىزدىق, ينفلياتسيانىڭ توقتاۋسىز ءوسۋى حالىق نارازىلىعىن تۋعىزدى. دەمەك قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى بايلانىستىڭ جاڭا پلاتفورماسىن ازىرلەۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتتى.
البەتتە, جاڭا قازاقستان ءبىر كۇندە نەمەسە ءبىر جىلدا قۇرىلمايتىنى تۇسىنىكتى. بۇل – قوعامدى وزگەرتەتىن كۇردەلى ءارى ۇزاق ۇدەرىس. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءبىر ادامنىڭ, نە توپتىڭ قولىنداعى شارۋا ەمەس. بۇكىل ەل بولىپ جۇمىلعاندا عانا كوزدەگەن ماقساتىمىزعا جەتەمىز. وسىنى ەسكەرسەك, ۇلتتىق قۇرىلتاي شاقىرۋ باستاماسى حالىق پەن مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جەتىلدىرەتىنى تۇسىنىكتى.
ءسويتىپ, مەملەكەتتىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ تۇڭعىش جيىنى ءيسى قازاقتىڭ قاستەرلى مەكەنى ۇلىتاۋدا, جوشى حان كەسەنەسى ىرگەسىندە ءوتتى. ءبىر جاعىنان مۇنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. مەملەكەتىگىمىزدىڭ تاريحى التىن وردادان باستاۋ الىپ, قازاق حاندىعى داۋىرىندە قالىپتاسىپ, الاش وردا كەزەڭىندە جالعاسىپ, تاۋەلسىز قازاقستان تۇسىندا قايتا جاڭعىردى. ەندىگى جيىن تۇگەل تۇركىنىڭ تەمىرقازىعى تۇركىستاندا وتپەك. ۇلىتاۋ دا, تۇركىستان دا حالقىمىز ءۇشىن كيەلى مەكەن. مەملەكەتىمىزدى قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن ءرول اتقارعان قاسيەتتى جەر.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇندىلىعى – مەملەكەت مۇددەسىن بارىنەن بيىك قويۋ. ۇلىتاۋداعى جيىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسپۋبليكا كۇنىن قايتا جاڭعىرتىپ, وعان مەملەكەتتىك مارتەبەسىن بەرۋدى ۇسىندى.
«مەن رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسىنامىن. سوندىقتان قازاننىڭ جيىرما بەسى كۇنى جىل سايىن ەگەمەندىك كۇنىن ەلىمىزدىڭ باستى مەرەكەسى رەتىندە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. 1990 جىلى 25 قازاندا قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. بۇل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى تۇڭعىش قادامى بولاتىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پايىمداۋىمىزشا, بۇل قادام تاۋەلسىزدىك يدەياسىمەن مەملەكەتتىك قۇندىلىقتاردى بەرىك ورنىقتىرا تۇسۋگە باعىتتالعان. دانا حالقىمىز «وتان – انا» دەيدى. وسى ورايدا تۇرىكتەردىڭ مىنا ءسوزى ويعا ورالادى. «Devlet baba’dır» (مەملەكەت – اكە) دەيدى انادولىداعى اعايىن. مۇنىڭ سەبەبىن بىلاي تۇسىندىرەدى. تۇركى حالقىنىڭ تۇسىنىگىندە اكە – وتباسىنىڭ باسقارۋشىسى ءھام قورعاۋشىسى. سوندىقتان تۇرىكتەر مەملەكەتتى اكەمەن تەڭەستىرەدى. ويتكەنى مەملەكەت حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, قورعانىشى بولاتىن ينستيتۋت. ال «وتان – انا!». ونى قورعاۋ – ءار ازاماتتىڭ مىندەتى.
وسىلايشا, ەكى ۇعىمعا ەرەكشە نازار اۋدارادى. مەملەكەت پەن وتاندى بىرگە قاراستىرىپ, بىرەۋىنەن قورعانىش تاپسا, ەكىنشىسىن قورعاۋ يدەياسىنا باسىمدىق بەرەدى. راس, ەلىمىزدە ءالى شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدەر جەتەرلىك. ولاردىڭ شەشىمىن تابۋ ەلدەگى ءاربىر ازاماتتىڭ دا, مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزىپ وتىرعانداردىڭ دا قاجىرلى ەڭبەگىن تالاپ ەتەدى. مەملەكەت پەن حالىق مۇددەسىن بارىنەن بيىك قويعاندا عانا ماقساتىمىزعا جەتەمىز. ناعىز مەملەكەتشىل ادام قارا باسىنىڭ قامىن ەمەس, حالقىنىڭ يگىلىگىن ويلاۋى كەرەك. ەندەشە, ۇلتىمىزعا ۇيىتقى بولعان ۇلتتىق قۇرىلتاي وسى تۇرعىدان دا ماڭىزعا يە.
جوعارىدا ۇلتتىق قۇرىلتاي ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ورنىنا قۇرىلعانىن ايتتىق. بۇگىنگە دەيىن ۇلتتىق كەڭەس اتقارعان شارۋا شاش ەتەكتەن. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە كوپتەگەن باستاما كوتەرىلدى. ۇسىنىستاردىڭ ءبىرازى زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتىلدى. ماسەلەن, بەيبىت جيىنداردى وتكىزۋ ءتارتىبى وزگەردى, سايلاۋ كەزىندە پارتيالىق تىزىمدەرگە ايەلدەر مەن جاستاردىڭ 30 پايىزدىق كۆوتاسى ەنگىزىلدى. قازاقستان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە راتيفيكاتسيالانعان ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قول قويدى. ياعني ءولىم جازاسىنا تىيىم سالىندى. ءسويتىپ, «توعىزىنشى تەرريتوريا» مۇنداي جازادان باس تارتقان ەلدەر قاتارىنا قوسىلدى. بۇل قادامدى Amnesty International سەكىلدى ۇيىمداردىڭ جوعارى باعالاعانى ەسىمىزدە.
بالالارعا قاتىستى جىنىستىق قىلمىستار ءۇشىن جازا كۇشەيتىلدى, ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ مەجەسى تومەندەتىلدى. سايلاۋ بيۋللەتەنىنە «بارىنە قارسىمىن» باعانى ەنگىزىلدى. ساياسي پارتيالاردىڭ ماجىلىسكە ءوتۋ شەگى تومەندەتىلدى, اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ قولعا الىندى. شەتەلدىكتەرگە جەردى ساتۋعا جانە جالعا بەرۋگە تىيىم سالىندى. مىنە, ءۇش جىلدىڭ ىشىندە اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ العاشقى لەگى وسىنداي. رەسمي مالىمەتكە سەنسەك, ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىندە ايتىلعان ماسەلەلەر بويىنشا 100-دەن استام نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتى قابىلداندى.
ساياساتتانۋشى سامات نۇرتازا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ كەلەشەگىنەن زور ءۇمىت كۇتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل پلاتفورما جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ماسەلەسىن پرەزيدەنتكە تىكەلەي جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال ساياساتتانۋشى باۋىرجان سەرىكباي ۇلتتىق قۇرىلتاي قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن انىقتايتىنىنا سەنىمدى.
«قۇرىلتايدا حالىققا تانىمال, بەدەلدى تۇلعالار ءوز وي-پىكىرىن ايتىپ قانا قويماي, شەشۋ جولدارىن تاۋىپ, ورتاق بايلامعا كەلىپ, ۇكىمەتكە ۇسىنادى. سول ارقىلى حالقىمىزدىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋ جولدارىن ۇسىناتىن, تۇپكىلىكتى شەشىمىن تاباتىن, قوعامدىق وي-پىكىر اشىق ايتىلاتىن جانە ولاردى ناقتى ىسكە اسىراتىن تەتىكتەردىڭ ءبىرى بولادى دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى ساياساتتانۋشى.
قىسقاسى, دالا فيلوسوفياسىنا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق قۇرىلتاي «توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ» دامۋىنا سونى سەرپىن بەرەدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ەڭ باستىسى, الدا اۋقىمدى شارۋا كۇتىپ تۇر.
